پیش‌نویس:آمنه ودود

آمنه ودود؛ فمینیست اسلامی، قرآن‌پژوه و نویسنده کتاب «قرآن و زن»

آمنه ودود، تحت تأثیر نظریۀ دوحرکتی و اندیشه‌های روش‌شناسانۀ فضل‌الرحمن، الگویی هرمنوتیکی برای فهم قرآن به نام «هرمنوتیک توحیدی» ارائه می‌دهد. ودود قرآن را پاسخی به موقعیت جامعۀ عربستان می‌داند. پاسخی که به‌صورت غالب شامل اظهار نظرهای اخلاقی، دینی و اجتماعی به مسائل خاص و در موقعیت‌های خاص بوده‌ است. وی مدعی است آیین‌ها و مناسک عبادی مطرح در قرآن غیر قابل تغییرند و باید از آنها تبعیت کرد، اما بخش‌های دیگر قرآن که عام هستند، لزوماً تقلیدی نبوده و قابل تغییر است. آمنه ودود مدعی است که جهت استمرار هدایت عام قرآن در عرصه‌های سیاسی، اجتماعی و اخلاقی باید میان امور خاص تاریخی یا فرهنگی دورانِ نزول قرآن با عصر امروز تفکیک قائل شد.

زندگی‌نامه

آمنه ودود با نام مِری تِسلی در 1952م در آمریکا متولد شد. وی از نسل آمریکایی‌های آفریقایی تبار است و در 1972م زمانی که مشغول تحصیل در دانشگاه بود، تصمیم گرفت به دین اسلام بپیوندد. او در 1974م به‌صورت رسمی نام خود را به آمنه ودود‌ تغییر داد. ودود خود را پست‌مدرن می‌داند.

ودود دوره کارشناسی ارشد خود را در رشته مطالعات خاورمیانه گذرانده و دکترای خود را در رشته ادبیات عرب و مطالعات اسلامی از دانشگاه میشیگان دریافت کرد. او در دانشگاه قاهره زبان عربی را آموخت.

ودود شاگرد فضل الرحمان ملک و تحت تأثیر اندیشه‌های روش‌شناسانه او بوده‌است. وی چند سال در دانشگاه مالزی تدریس کرد، چند سال استاد دانشگاه اندونزی بود و همچنین در دانشگاه ویرجینیا در آمریکا تدریس کرد.

به‌ نظر وی، پست‌مدرنیسم نهضتی مدافع «بازاندیشی» و «بازسازی» گذشته است و این فرایند برای آفریدن آینده‌ای تکثّرگراتر و سازگارتر ضروری است. این تفکّر وی را در کنار محقّقانی چون محمّد ارکون و محمّد شحرور قرار می‌دهد که هر دو متأثّر از محقّقان پست‌مدرن بودند. هر سه این افراد در صدد انتقاد از روش‌های تثبیت‌شدۀ پژوهش‌های اسلامی و در پی آگاهی‌دادن به انفسی بودن مواضعی برآمدند که درست انگاشته می‌شوند. ودود و شیوه مواجهه او با متن قرآن بر شماری از فمنیست‌های مسلمان تأثیر بسیار نهاد که از آن میان، اسماء بارلاس (1950م) به اذعان خود ودود، از همه به شیوۀ او نزدیکتر است. آمنه ودود متأهل است و پنج فرزند و چند نوه دارد. او اکنون بازنشسته شده‌ است.

دیدگاه

آمنه ودود، قرآن‌پژوه فمینیست، با تکیه بر رویکرد هرمنوتیکیِ «توحیدی» که متأثر از روش‌شناسی فضل‌الرحمن است، به بازخوانی قرآن می‌پردازد. ودود معتقد است قرآن در بافت تاریخی و فرهنگی عربستان دوره نزول پاسخگوی مسائل اخلاقی، اجتماعی و دینی آن جامعه بوده و باید میان احکام عبادی ثابت و بخش‌های عام و قابل تطبیق قرآن تمایز قائل شد.

وی تفسیرهای سنتی از آیات مرتبط با زنان را ناشی از فهم ناقص و تحمیل پیش‌فرض‌های مردانه بر قرآن می‌داند و بر این باور است که بسیاری از تفاسیر، راه‌حل‌های خاص تاریخی قرآن را به عنوان اصولی جهان‌شمول تلقی کرده‌اند. ودود با تأکید بر انعطاف‌پذیری قرآن، معتقد است که روح حاکم بر قرآن، عدالت، اخلاق و معنویت است، نه تقلید صرف از ساختارهای اجتماعی صدر اسلام.

ودود در تحلیل آیاتی مانند شهادت، ارث، تعدد زوجات و حضانت، بر نقش بافت تاریخی در شکل‌گیری این احکام تأکید می‌کند و معتقد است قرآن در جهت بهبود وضعیت زنان در جامعه آن زمان گام برداشته است. به باور او، حتی در مواردی که ظاهر آیات به تفاوت حقوقی زن و مرد اشاره دارد، می‌توان با توجه به مقاصد عدالت‌خواهانه قرآن، قرائتی مبتنی بر برابری ارائه داد.

در اثر بعدی خود با عنوان «جهاد جنسیت»، ودود رویکرد پیشین خویش را بازنگری کرده و بیش‌تر به نقش زمینه تاریخی و اجتماعی در شکل‌گیری متن مقدس توجه نشان می‌دهد. این تحول فکری، وجوه اشتراکی میان دیدگاه او و برخی فمینیست‌های سکولار ایجاد کرده است.

نقد دیدگاه‌

برخی از محققان در نقد دیدگاه‌های آمنه ودود نوشته‌اند که روح کلی حاکم بر قرآن به‌طور مطلق و در مورد تمامی احکام قابل‌اجرا نیست؛ زیرا در بحث‌های مربوط به احکام عبادی و بعضی احکام اجتماعی مانند ازدواج، طلاق، خمس و زکات، از آنجا که عقل بشر قادر به رسیدن به جزئیات آن نیست، احکام آن به‌تفصیل و ملاک‌های کلی به‌طور کامل بیان شده و وظیفه هر فرد تبعیت از آن در جزئیات است. جهت سازگاری قرآن با شرایط زمان، گاه باید معنای پنهان آیه را به دست آورد و توجه به روح حاکم بر قرآن به‌تنهایی نمی‌تواند معنای پنهان آیات را آشکار نماید. معنای پنهان باید با ظاهر همان آیه و پیام‌های آشکار و پنهان آیات دیگر تناسب داشته باشد.

برخی از محققان در نقد تساوی‌خواهی با این روش نوشته‌اند که رویکرد آزادی‌خواهی یا لیبرالیسم فمینیستی، مورد تقلید سهوی یا عمدی فمینیست‌ها در آثارشان بوده است. در حالی که باید مشخص نمایند چه نوع تساوی مدنظر آنان است و آن را براساس تحقیقات نظری و فلسفی به اثبات رسانند.

تفسیر به رأی در بازخوانی قرآن جهت رسیدن به اهداف فمینیستی، فهم و تفسیر قرآن بدون مراجعه به سنت، انحصار تفاوت‌های مرد و زن به تفاوت‌های زیست‌شناختی، انکار اهمیت علوم قرآنی و اسلامی در فهم قرآن، ادعای پاسخگویی قرآن به نیازهای روز با توجه به روح و هدف قرآن، برداشت‌های نادرست از مفاهیم واژگانی چون «قوّامون»، «ضَرب» و «دَرَجه» و زبان قرآن را زبان جنسیتی دانستن از جمله نقدهایی است که منتقدان بر بر دیدگاه ودود وارد کرده‌اند.

منابع

• «آمنه، ودود»در ویکی پدیا،بازدید 10 بهمن 1401ش
• طالبی، میلاد؛آمنه، ودود، «تفسیر قرآن بر پایه حقوق زنان، دین آنلاین» 20 تیر 1399ش
• خندق‌آبادی،حسین،«متن‌گرایی تاریخی؛ نگاهی به روش تفسیری آمنه ودود با تمرکز بر تفسیر آیة 34 سورة النّساء»،سراج منیر(دانشگاه علامه طباطبایی) بهار 1394 ش، شماره 18،ص از 41 تا 76
• بیرامی،رقیه؛ محمدحسن صانعی‌پور؛ محمود کریمی بنادکوهی؛ لیلا السادات مروجی،((از هرمنوتیک توحیدی تا پارادایم توحیدی؛ بررسی تطور روش‌شناسی آمنه ودود در فهم قرآن))،دوفصلنامه علمی پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن،دوره 6، شماره 2، شماره پیاپی 12، بهار و تابستان 1397ش، صفحه 11-32
• حسینی،((نقدی بر کتاب قرآن و زن نگاشته آمنه ودود))، گلستان قرآن تابستان 1395ش، شماره 9، ص 23 تا 25
• عباسی، مهرداد، موسوی، متینه السادات، «قرائتی نو از قرآن با ره‌یافتی زن‌محور بررسی دیدگاه‌های آمنه ودود در کتاب قرآن و زن»، مجلۀ پژوهش‎نامه زنان، شماره، 3، پاییز 1394ش.
• کلانتری، ابراهیم؛ گوهریان؛ کورش،« قرآن و چگونگی پاسخگویی به نیاز‌های زمان»، دفتر نشر معارف، 1386ش