پیش‌نویس:آیریس ماریون یانگ

آیریس ماریون یانگ؛ از فمینیست‌های موج سوم و طراح نظریه شهروندی متمایز.

آیریس ماریون یانگ، نظریه‌پرداز سیاسی آمریکایی که بیشترین تمرکزش بر ماهیت عدالت و نابرابری اجتماعی بود. از مشهورترین نظریه‌های یانگ، مدل «پنج شکل ستمکاری» وی است که نخستین‌بار در کتاب او با نام «عدالت و سیاست نابرابری» در ۱۹۹۰م منتشر شد. یانگ در این مدل رویکردی نسبی به بحث عدالت، مبتنی بر تئوری ستمکاری گروهی در پیش می‌گیرد و با ترکیب نقدهای فمینیستی، پساساختاری و پسااستعماری از مارکسیسم کلاسیک، بیان می‌کند که دست‌کم پنج نوع متمایز از ستمگری را نمی‌توان در ذیل علل اساسی‌تر قرار داد. برخی محققان با اشاره به خاستگاه غربی اندیشۀ یانگ، محدودیت‌های چارچوب او را یادآوری می‌کنند و از منظری مانند اندیشۀ اسلامی، عدالت را مفهومی چندبعدی‌تر و پیوسته با کمال معنوی انسان می‌دانند که شاخص‌های گسترده‌تری را در بر می‌گیرد.

زندگی‌نامه

آیریس ماریون یانگ در 2 ژانویه ۱۹۴۹م در نیویورک به دنیا آمد و در رشتۀ فلسفه از کالج کویینز فارغ‌التحصیل شد. وی در ۱۹۷۴م دکترای فلسفه خود را از دانشگاه پنسیلوانیا گرفت. یانگ به مدت نه سال «نظریه سیاسی» را در مدرسۀ عالی امور عمومی و بین‌المللی دانشگاه پیتسبورگ و نیز فلسفه را در چندین مؤسسه دانشگاهی از جمله مؤسسه پلی‌تکنیک ووستر و دانشگاه میامی تدریس کرده بود. در ترم تابستان ۱۹۹۵م او به‌عنوان استاد مدعو فلسفۀ در دانشگاه یوهان ولفگانگ گوته در فرانکفورت آلمان فعالیت کرد. یانگ همچنین بورس‌های تحقیقاتی مهمان در تعدادی از دانشگاه‌ها و مؤسسات معتبر جهانی از جمله مؤسسه مطالعات پیشرفته در پرینستون، مؤسسۀ علوم انسانی وین، دانشگاه ملی استرالیا، دانشگاه کانتربری در نیوزیلند و شورای پژوهش علوم انسانی آفریقای جنوبی دریافت کرده بود.

شهرت اصلی او با انتشار کتاب «عدالت و سیاست تفاوت» در بافت تاریخی پسافروپاشی بلوک شرق و سیطرۀ سیاست‌های نئولیبرالی تاچریسم و ریگانیسم تثبیت شد. وی در این اثر با نقد چارچوب‌های توزیعی محض در نظریه‌های عدالت، بر اهمیت به رسمیت‌شناختن گروه‌های اجتماعی و مبارزه با ستم ساختاری تأکید کرد.

پس از این کتاب، یانگ به بسط آراء خود در حوزه‌هایی چون فلسفۀ اخلاق فمینیستی، دموکراسی گفتگومحور (هم‌اندیشانه) و مسئولیت اخلاقی در قبال بی‌عدالتی ادامه داد و تا پایان عمر آثار متعددی در این عرصه‌ها منتشر کرد. او سرانجام در ۵۷ سالگی پس از یک دورۀ ۱۸ ماهه مبارزه با سرطان در شیکاگو درگذشت.

آثار

آثار آیریس ماریون یانگ به‌طور عمده در دو قالب اصلی کتاب و مقاله منتشر شده‌ است. کتاب‌های او، که توسط ناشران دانشگاهی معتبر به چاپ رسیده‌، بیشتر به طرح و بسط نظام‌مند نظریه‌های اصلی وی در حوزه‌هایی چون عدالت، دموکراسی، مسئولیت و فمینیسم می‌پردازند. در این میان، کتاب‌های «عدالت و سیاست تفاوت»، «شمول و دموکراسی» و «مسئولیت برای عدالت» از آثار کلیدی و جامع او به شمار می‌روند. مقالات آکادمیک یانگ نیز که در مجلات معتبر فلسفی و فمینیستی منتشر شده، بیشتر به ارائه و شرح ایده‌های او اختصاص دارند. مقالاتی چون «پرتاب‌کردن مانند یک دختر: پدیدارشناسی رفتار، حرکت و فضایندی بدن زنانه» و «نظام سیاسی و تفاوت گروهی: نقدی بر آرمان شهروندی جهان‌شمول» از جمله مهم‌ترین و پراستنادترین نوشته‌های او محسوب می‌شوند که حول محورهای ثابتی مانند نقد ساختارهای ستم، دفاع از دموکراسی مبتنی بر تفاوت و تأکید بر مسئولیت جمعی در قبال بی‌عدالتی‌های ساختاری می‌چرخد.

دیدگاه‌ها‎

آیریس یانگ در آثار خود استدلال می‌کند که درک رایج از عدالت در دنیای غرب به‌ویژه آمریکا، بیشتر بر نابرابری در توزیع منابع متمرکز است. در مقابل، او بی‌عدالتی را در دو مفهوم بنیادین «ستم» و «سلطه» در دنیای سرمایه‌داری ریشه‌یابی می‌کند که فراتر از توزیع، به قلمرو فرهنگ، تقسیم کار و فرآیندهای تصمیم‌گیری گسترش می‌یابد. از همین رو، بسیاری از نابرابری‌های ساختاری مدرن که جنبش‌های اجتماعی به آنها اعتراض می‌کنند، در گفتمان عمومی نادیده می‌مانند. هستۀ اصلی اندیشه او در 6 عنوان ذیل آمده است:

استثمار

استثمار به‌معنای انتقال نظام‌مند نتایج کار یک گروه به سود گروه دیگر است. یانگ با بسط نظریۀ مارکسیستی، تأکید می‌کند که استثمار تنها به رابطۀ طبقاتی سرمایه‌دار و کارگر محدود نمی‌شود، بلکه در قالب‌های جنسیتی و نژادی نیز رخ می‌دهد. برای مثال، کار خانگی و مراقبتی زنان که بدون دستمزد یا با دستمزد ناچیز انجام می‌شود، یا مشاغل خدماتی پست که به گروه‌های نژادی خاص محول می‌شود، هر دو شکل‌هایی از استثمار هستند که قدرت و انرژی یک گروه را به سود گروه دیگر منتقل می‌کنند. بی‌عدالتی در اینجا علاوه‌بر توزیع نابرابر ثروت در ساختار رابطه بین گروه‌ها نیز نهفته است.

حاشیه‌نشینی

این شکل ستم شامل اخراج گروه‌هایی از مردم از مشارکت مؤثر در زندگی اجتماعی و اقتصادی است. حاشیه‌نشینان مانند بیکاران طولانی‌مدت، سالمندان، برخی گروه‌های نژادی و کم‌توانان نهتنها با فقر مادی، بلکه با محرومیت از حق شهروندی کامل مواجهند. آنان اغلب تحت کنترل نهادهای دیوان‌سالار و رفتارهای تحقیرآمیز قرار می‌گیرند. یانگ استدلال می‌کند که حتی با تأمین رفاه مادی، بی‌عدالتی حاشیه‌نشینی باقی می‌ماند، زیرا این افراد از فرصت پرورش استعدادها و مشارکت در فعالیت‌های بهره‌ور جامعه محروم می‌شوند. راه‌حل او نه فقط بازتوزیع درآمد، بلکه بازتعریف ساختار کار و مشارکت اجتماعی است.

بی‌قدرتی

بی‌قدرتی به موقعیتی اشاره دارد که در آن افراد فاقد اختیار در محیط کار، فرصت رشد مهارت‌ها و احترام اجتماعی هستند. این ستم ویژۀ کسانی است که در تقسیم کار، کارهای تکراری و غیرحرفه‌ای را انجام می‌دهند. یانگ بین «حرفه‌ای‌ها» که از استقلال نسبی، امکان پیشرفت و «آبرومندی» اجتماعی برخوردارند و «غیرحرفه‌ای‌ها» تمایز قائل می‌شود. بی‌قدرتی تنها فقدان درآمد یا امکانات نیست، بلکه فقدان اقتدار در تصمیم‌گیری‌های مؤثر بر زندگی و تحقیر در تعاملات روزمره است. این شکل ستم، تقسیم سنتی جامعه به برنامه‌ریزان و مجریان را به چالش می‌کشد.

امپریالیسم فرهنگی

یانگ معتقد است امپریالیسم فرهنگی زمانی رخ می‌دهد که تجربه، ارزش‌ها و نمادهای گروه مسلط به‌عنوان هنجار همگانی و طبیعی تحمیل شود و تجربیات گروه‌های دیگر نادیده گرفته یا به‌عنوان «تفاوت» تحقیر شود. رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی، دیدگاه گروه مسلط را بازتولید می‌کنند و گروه‌های زیردست را یا نامرئی می‌کنند یا در قالب کلیشه‌های تحقیرآمیز نمایش می‌دهند. این امر منجر به «دوگانه‌شناسی» در میان ستم‌دیدگان می‌شود: احساس هویت دوپاره بین فرهنگ خودی و فرهنگ مسلط. بی‌عدالتی اینجا نفی حق بیان و بازنمایی تجربه زیسته گروه‌های تحت ستم است.

خشونت نظام‌مند

یانگ خشونت را نه‌ به‌عنوان عمل منفرد افراد افراطی، بلکه به‌عنوان عادت اجتماعیِ نظام‌مند علیه اعضای گروه‌های خاص مانند زنان، سیاه‌پوستان، اقلیت‌های قومی و مذهبی تحلیل می‌کند. ویژگی این خشونت، فراگیری، عادی‌شدن و مصونیت نسبی مرتکبان از مجازات است. این وضعیت باعث می‌شود تمام اعضای گروه هدف تحت سایه دائمی ترس زندگی کنند و آزادی و امنیت آنان نقض شود. ریشه این خشونت اغلب در ترس و نفرت ناخودآگاه و نیز در کلیشه‌های فرهنگی تغذیه‌شده توسط امپریالیسم فرهنگی نهفته است. به باور یانگ مبارزه با آن مستلزم تغییر نهادها و الگوهای فرهنگی است.

شهروندی متمایز

دیدگاه شهروندی متمایز، به‌ویژه در خوانش آیریس ماریون یانگ، پاسخی انتقادی به لیبرالیسم کلاسیک است. این نظریه استدلال می‌کند که ادعای بی‌طرفی و جهان‌شمولی لیبرالیسم در عمل، تفاوت‌های ساختاری و فرهنگی گروه‌های مختلف را نادیده می‌گیرد و به سرکوب نامرئی آنان می‌انجامد. در مقابل، شهروندی متمایز بر به رسمیت‌شناسی مثبت این تفاوت‌ها تأکید می‌ورزد. این نظریه معتقد است برابری واقعی نه از طریق نادیده‌گرفتن خصوصیات هویت‌بخش گروه‌ها، بلکه با پذیرش و تعدیل نهادینۀ این تفاوت‌ها محقق می‌شود. بدین ترتیب، هدف آن تصحیح نظام قدرت و قوانینی است که فرهنگ مسلط را به‌عنوان هنجار جهانی بازتولید می‌کنند. در این چارچوب، عدالت مستلزم آن است که گاهی حقوق خاص یا توجه متفاوت به گروه‌های محروم اعطا شود تا موقعیت نابرابر تاریخی و اجتماعی آنان جبران گردد. شهروندی متمایز در پی بنا نهادن سیاستی است که بر هستی‌شناسی تفاوت استوار بوده و فراتر از برابری صرفاً حقوقی و رسمی حرکت می‌کند.

نقد دیدگاه‌ها

محققان با بررسی آرای آیریس ماریون یانگ خاطرنشان می‌سازند که چارچوب نظری او، از جمله مفهوم کلیدی «عدالت به‌مثابۀ مبارزه با ستم ساختاری»، به‌طور عمده در پاسخ به مسائل و بافتار جوامع غربی و نظام سرمایه‌داری متأخر شکل گرفته است. از این منظر، تمرکز او بر شناسایی پنج چهره ستم مانند ستثمار، حاشیه‌نشینی، بی‌قدرتی، امپریالیسم فرهنگی و خشونت نظام‌مند اگرچه برای تحلیل نابرابری‌های درون جوامع مدرن غربی ابداعی قابل توجه است، اما برخی پژوهشگران دامنۀ شمول آن را محدود ارزیابی می‌کنند.

در مقایسۀ تطبیقی، برخی اندیشمندان، به‌ویژه در سنت فکری اسلامی، بر گسترده‌تر و چندبعدی‌تر بودن مفهوم عدالت تأکید دارند. به‌عنوان نمونه، درحالی که مدل رایج عدالت توزیعی در گفتمان غربی بیشتر بر سه شاخص مساوات، نیاز و تناسب متمرکز است، در الگوهای برآمده از اندیشۀ اسلامی، شمار شاخص‌های عدالت توزیعی بسیار فراتر می‌رود. این شاخص‌ها افزون‌بر موارد یادشده، ابعادی چون مراتبی بودن بازده‌ها بر اساس مسئولیت‌پذیری، بسترسازی برای خودیابی و تعالی انسان، توجه توأمان به اعمال و نیات و لزوم پرهیز از اسراف در توزیع را نیز دربر می‌گیرد.

از دیدگاه این محققان، عدالت در منظومۀ اسلامی غایتی فراتر از تنظیم روابط مادی و حل ستم‌های ساختاری دنیوی دارد و به کمال معنوی فرد و جامعه گره خورده است. بنابراین، اگرچه تحلیل‌های یانگ از مکانیسم‌های ستم می‌تواند برای تشخیص برخی آسیب‌های اجتماعی مفید باشد، اما نظام جایگزین پیشنهادی در این سنت فکری، بر پایه‌ای کاملاً متفاوت استوار است. این نظام با تأکید بر مفاهیمی چون تکلیف‌گرایی، مسئولیت انسان در برابر خدا، پاداش و کیفر اخروی، و هدفمندی آفرینش، چارچوبی فراتر از محاسبات صرفاً دنیوی و توزیعی ارائه می‌دهد. در این چارچوب، علل و درمان نابرابری در پیوندی عمیق با معنویت و هدف غایی زندگی انسان جست‌وجو می‌شود.

جوایز و افتخارات

در بزرگداشت آیریس ماریون یانگ، مجموعه‌ای از جوایز و اقدامات یادبود به نام او ایجاد شده است. برای مثال مرکز مطالعات جنسیت دانشگاه شیکاگو، سلسله سخنرانی‌های برجستۀ خود را به نام او نام‌گذاری کرد. دانشگاه پیتزبورگ نیز جایزه‌ای برای مشارکت سیاسی به نام او بنیان نهاد. در دانشگاه ایالتی پن، جایزه‌ای برای حمایت از دانشجویان گروه‌های کمتر نماینده‌شده در فلسفه، به‌نام «جایزه تنوع آیریس ماریون یانگ» تأسیس شد. همچنین کتابی با عنوان «رقصیدن با آیریس» توسط انتشارات آکسفورد به تحلیل اندیشه‌های او اختصاص یافت. علاوه‌بر این، انجمن علوم سیاسی آمریکا جایزۀ نظریۀ فمینیستی سیاسی خود را به افتخار او و سوزان مولر اُکین، «جایزه اُکین-یانگ» نام‌گذاری کرده است.

منابع

• «آلیسون یانگ و پنج شکل ستمکاری»، خبرگذاری دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 13 تیر 1400ش.
• افجه، سیدعلی اکبر، و دیگران، «مدل جامع عدالت سازمانی با رویکرد اسلامی»، فصلنامه علمی–پژوهشی مطالعات مدیریت (بهبود و تحول)، شمارۀ 74 1393ش.
• «پرتاب‌کردن مانند یک دختر / آیریس ماریون یانگ»، وب‌سایت نقد اقتصاد سیاسی، تاریخ بازدید: 6 بهمن 1404ش.
• توانا، محمدعلی، «برابری جنسیتی در نظریه شهروندی متمایز آیریس ماریون یانگ»، مجلۀ زن در توسعه و سیاست، شمارۀ 4، 1391ش.
• حاتمی، روح‌الله، «آیریس ماریون یانگ و پنج شکل ستمکاری»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۳ امرداد ۱۴۰۰ش.
• «گستره محدود نظریه های عدالت توزیعی: نگاهی به نقد آیریس یانگ و پیامدهای آن برای حرکت‌های عدالت طلبانه در ایران»، وب‌سایت سیدعلی‌رضا بهشتی، تاریخ بازدید: 5 بهمن 1404ش.
• ماریون یانگ، آیریس، «پنج چهره ستم دیدگی»، ترجمۀ منیژه نجم عراقی، ماهنامه زنان امروز، شمارۀ 38، 1398ش.
• والزر، مایکل، حوزه‌های عدالت در دفاع از کثرت‌گرایی و برابری، ترجمۀ صالح نجفی، تهران، ثالث، 1394ش.
• 5 چهره‌ی ستمدیدگی»، وب‌سایت انصاف‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 13 آذر 1404ش.
• Dancing with Iris: The Philosophy of Iris Marion Young. Studies in Feminist Philosophy. Oxford University Press. 2009-10-08. ISBN 9780195389128. Archived from the original on 2017-12-30. Retrieved 2017-12-14.
• "Iris Marion Young Award". Rock Ethiics Institute, The Pennsylvania State University. Archived from the original on 2 April 2015. Retrieved 23 March 2015.
• Young, Iris Marion (1990), Justice and the Politics of Difference (New Jersey: Princeton University Press.