اغتشاشات دی 1404؛ تخریب اموال عمومی، ایجاد رعب در میان شهروندان، اختلال عمدی در نظم جامعه و تضعیف حاکمیت ملی توسط گروههای تروریسی.
در دیماه ۱۴۰۴ش، ایران شاهد موجی از ناآرامیها بود که در ابتدا بهعنوان اعتراضات مسالمتآمیز اقتصادی علیه نوسانات ارزی و دغدغههای معیشتی آغاز شد؛ اما این حرکت به سرعت با مداخلۀ عناصر مسلح و گروههای تروریستی و همچنین تحریک رسانههای مخالف نظام جمهوری اسلامی ایران، به سمت خشونت، تخریب اموال عمومی و درگیریهای خونین سوق یافت. بر اساس آمار رسمی، این حوادث منجر به کشتهشدن هزاران نفر از شهروندان و نیروهای امنیتی و تخریب گستردۀ زیرساختها شد. به نظر تحلیلگران ترکیبی از نارضایتیهای داخلی و طراحی و اجرای پیچیده بازیگران خارجی در تبدیل اعتراض به اغتشاش نقش اساسی داشته است.
تاریخچه
ناآرامیهای دیماه ۱۴۰۴ش در روزهای دی ۱۴۰۴ با تجمعات مسالمتآمیز بازاریان و گروههایی از مردم در اعتراض به نوسانات شدید نرخ ارز و مشکلات معیشتی در تهران و چند شهر دیگر آغاز شد. دولت بلافاصله گفتوگو با معترضان را در دستور کار قرار داد. اما از تاریخ ۱۸ تا ۲۰ دی، ماهیت این تجمعات با ظهور عناصر مسلح و توزیع سلاح به طور چشمگیری تغییر کرد. این مرحله دوم، با شلیک به نیروهای انتظامی و غیرنظامیان و تخریب عمدی اموال عمومی همراه بود. مقامات ایرانی، این تشدید خشونت را ناشی از طراحی و دخالت سازمانیافته گروههای تروریستی وابسته به سرویسهای اطلاعاتی خارجی دانستند.
علل و عوامل اغتشاشات
زمینههای داخلی
ریشه اصلی نارضایتیهای اولیه را میتوان در دغدغههای اقتصادی و معیشتی جستوجو کرد. کارشناسان به تورم مزمن، تهی شدن ذخایر خانوادهها در دو دهه گذشته، ناامنی شغلی و ناامیدی از آینده در میان نسل جوان به عنوان بسترساز اعتراضات اشاره میکنند. تصمیمات اقتصادی بحثبرانگیز، مانند افزایش ناگهانی نرخ ارز رسمی و حذف ارز ترجیحی در کلیات بودجه، به عنوان جرقهای برای آغاز اعتراضات عمل کرد. به گفته تحلیلگران، بخشی از نسل جوان موسوم به «نیتها» (جوانان بدون تحصیل، شغل یا مهارت) که اغلب در استانهای محرومتر تعدادشان بیشتر است، به دلیل احساس تبعیض و ناامیدی، مستعد مشارکت در خشونتهای خیابانی بودند. علاوه بر این، ضعف در نظام رسانهای داخلی و ناتوانی در ارائه روایتهای متعادل و جذاب، فضای شناختی را برای قبول روایتهای مخدوش خارجی باز گذاشته بود.
عوامل بیرونی و تحریف اعتراض
مطابق اسناد و اعلام مقامات ایرانی، نارضایتیهای مشروع اقتصادی به سرعت توسط شبکههای معاند خارجی ربوده و به سمت اهداف براندازانه هدایت شد. نقشآفرینی سازمانهای تروریستی مانند جیشالعدل، کومله پژاک و گروههای مرتبط با موساد و سیا در مسلح کردن افراد و هدایت خشونتها، بارها تأکید شده است. اظهارات مقامات سابق آمریکا و اسرائیل که به حضور عوامل خود در ایران اعتراف کردند، به عنوان شاهدی بر این مدعا ارائه شده است. شبکههای اجتماعی به ویژه اینستاگرام، با الگوریتمهای تشدیدکننده درگیری و انتشار گسترده محتوای هیجانی و ناروا، در دامن زدن به خشونت و ایجاد توهم کنشگری نقش کلیدی ایفا کردند. به عبارت دیگر، اعتراضات اقتصادی با طراحی خارجی و با استفاده از عوامل داخلی، عمداً به مسیر اغتشاش و ناامنی کشانده شد تا با ایجاد بیثباتی، امنیت ملی ایران را هدف قرار دهد.
ویژگیهای جمعیتشناختی اغتشاشگران
بر اساس گزارشهای تحلیلی مبتنی بر دادههای میدانی، از جمله پژوهشی جامعهشناختی که بر نمونهای متشکل از ۲۵۲۱۱ نفر از دستگیرشدگان حوادث دیماه ۱۴۰۴ش متمرکز شده است، تصویری روشن از تیپولوژی معترضان ارائه میشود. یافتهها حاکی از آن است که این پدیده عمدتاً ماهیتی «اجتماعی، هویتی و اقتصادی» دارد و نمیتوان آن را صرفاً به خوانشهای امنیتی یا ایدئولوژیک تقلیل داد.
الگوی غالب معترضان را مردان جوان، مجرد، کمتحصیل، فاقد سابقه کیفری و متعلق به طبقات متوسط و فرودست تشکیل میدهند. آمارها نشان میدهد ۷۷درصد دستگیرشدگان زیر ۳۰ سال و ۲۷درصد زیر ۱۸ سال سن داشتهاند. ۸۲درصد مجرد بودند که این امر با عواملی مانند ناپایداری هویتی، ریسکپذیری بالاتر و ضعف پیوندهای اجتماعی سنتی مرتبط است. از نظر اقتصادی، ۶۵ درصد متعلق به طبقه متوسط و ۳۲درصد متعلق به طبقه فرودست بودند که بیانگر تأثیر احساس نابرابری و فقدان تحرک اجتماعی حتی در اقشار غیرفقیر است. از نظر تحصیلی، ۸۸درصد دارای دیپلم یا سطح پایینتر بوده و تنها ۲درصد شاغل در بخش دولتی بودند. حضور ۱۷درصدی دانشآموزان در این آمار، زنگ خطری برای نهادهای آموزشی کشور محسوب میشود.[۱]
### تحلیل چندسطحی از ریشههای اجتماعی و روانشناختی اعتراضات
بر اساس گزارشهای تحلیلی مبتنی بر دادههای میدانی، از جمله پژوهشی جامعهشناختی که بر نمونهای متشکل از ۲۵۲۱۱ نفر از دستگیرشدگان حوادث دیماه ۱۴۰۴ش متمرکز شده است، تصویری روشن از تیپولوژی معترضان ارائه میشود. یافتهها حاکی از آن است که این پدیده عمدتاً ماهیتی «اجتماعی، هویتی و اقتصادی» دارد و نمیتوان آن را صرفاً به خوانشهای امنیتی یا ایدئولوژیک تقلیل داد. این گزارش، با هدف تحلیل جامع ریشههای این پدیده، در دو سطح ساختاری-اجتماعی و روانشناختی-خانوادگی مورد بررسی قرار میگیرد.
#### **۱. زمینهها و بسترهای ساختاری: نابرابری، محرومیت و شکاف نسلی**
الگوی غالب معترضان را مردان جوان، مجرد، کمتحصیل، فاقد سابقه کیفری و متعلق به طبقات متوسط و فرودست تشکیل میدهند. آمارها نشان میدهد ۷۷درصد دستگیرشدگان زیر ۳۰ سال و ۲۷درصد زیر ۱۸ سال سن داشتهاند. ۸۲درصد مجرد بودند که این امر با عواملی مانند ناپایداری هویتی، ریسکپذیری بالاتر و ضعف پیوندهای اجتماعی سنتی مرتبط است. از نظر اقتصادی، ۶۵ درصد متعلق به طبقه متوسط و ۳۲درصد متعلق به طبقه فرودست بودند که بیانگر تأثیر احساس نابرابری و فقدان تحرک اجتماعی حتی در اقشار غیرفقیر است. از نظر تحصیلی، ۸۸درصد دارای دیپلم یا سطح پایینتر بوده و تنها ۲درصد شاغل در بخش دولتی بودند.
**تحلیل جامعهشناختی:**
براساس دیدگاههای مطرحشده در نشست تخصصی دانشگاه قم، این الگو با مفاهیم عمیقتری مانند **نسل «NEET»** (جوانان فاقد اشتغال، آموزش و مهارت) پیوند میخورد. به بیان دکتر مجید کافی، این جوانان که یک «معضل ملی» محسوب میشوند، به دلیل محرومیتهای اقتصادی، تبعیضهای ساختاری و احساس ناامیدی از آینده، به منبع بالقوه ناآرامی تبدیل میشوند. تمرکز این گروه در استانهای محرومی مانند ایلام، کرمانشاه، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان، رابطه مستقیم محرومیت و گستره ناامنی را نشان میدهد. از سوی دیگر، دکتر حمیدرضا مقصودی بر این نکته تأکید دارد که تصمیمات اقتصادی نادرست (مانند آزادسازی ناگهانی نرخ ارز و حذف ارز ترجیحی) با ایجاد التهاب بازار، احتکار و کاهش قدرت خرید، بستر عینی نارضایتی را فراهم میکند. این شرایط در جامعهای با ساختار سنی جوان، بهدلیل بالابودن ریسکپذیری و انرژی نسلی، سریعاً از حالت اعتراض مسالمتآمیز به سمت خشونت و اغتشاش سوق مییابد.
ریشههای روانشناختی و ساختاری
به نظر برخی تحلیلگران این نسل که در فضایی جهانیشده و تحت تأثیر سنگین شبکههای اجتماعی رشد یافته، با احساس «بیآیندگی، بیعدالتی و انفصال از نهادهای رسمی» دست به گریبان است. ترکیب عواملی همچون نابرابری اقتصادی، بستهبودن کانالهای تحرک اجتماعی و بیثباتی شغلی، بهویژه برای قشر شاغلان آزاد، این احساس را تشدید کرده است. ضعف نظام آموزشی در ایفای نقش جامعهپذیری و مهارتآموزی، همراه با تأثیرپذیری شدید از روایتهای هیجانی فضای مجازی، شکافی عمیق بین «جهان زیست» جوانان و روایت رسمی حاکم ایجاد کرده است.[۲]
حضور ۱۷درصدی دانشآموزان درآمار اغتشاشات، نشاندهنده عمق نفوذ آسیبهای اجتماعی به نهادهای آموزشی و تربیتی است. بر اساس تحلیل روانشناختی ارائهشده توسط حجتالاسلام مهکام، دو عامل کلید در این زمینه نقش داشتهاند:
- ضعف پیوند دینی و خانوادگی: بسیاری از دستگیرشدگان یا «دین را بهطور جدی نمیشناختند» یا صاحب «دین شناسنامهای» بودند. این امر همراه با گسست در روابط خانوادگی و ارتباطات عاطفیِ ازهمگسیخته بین والدین و فرزندان، منجر به ضعف در شکلگیری هویت پایدار و تابآوری روانی شده است.
- تأثیر فضای مجازی و بازیهای رایانهای: بسیاری از این جوانان و نوجوانان، گیمرهای حرفهای بودند. به باور روانشناسان، قرارگرفتن در معرض خشونتِ سیستماتیک در برخی بازیها، میتواند منجر به بروز «رفتار تکانشی» (Impulsive Behavior) و کاهش حساسیت نسبت به خشونت در دنیای واقعی شود. این امر در کنار دامنزدن برخی رسانهها به التهابات روانی، شدت پرخاشگری و هنجارشکنی در حوادث اخیر را قابل درک میسازد.[۳]
پیامدها و تبعات
پیامدهای این اغتشاشات فراتر از خسارات مادی بود. مهمترین تأثیر، سایش سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی بود. خشونتهای گسترده، فضای بدبینی و دو قطبی را در جامعه تشدید کرد. از منظر امنیت ملی، این حوادث نشان داد که دشمنان به طور مستمر بر گسلهای اجتماعی و اقتصادی سرمایهگذاری میکنند تا از آنها برای پیشبرد اهداف خود بهره ببرند. در بعد بینالمللی، رسانههای غربی و گروههای اپوزیسیون با بزرگنمایی آمار کشتهها و ارائه روایتهای جانبدارانه، تلاش کردند تا وجهه جمهوری اسلامی ایران را مخدوش و زمینه را برای فشارهای دیپلماتیک بیشتر فراهم کنند. این حوادث ضرورت تقریب اقشار مختلف مردم حول محور منافع ملی و افزایش هوشیاری در برابر جنگ ترکیبی و روانی دشمن را بیش از پیش آشکار ساخت.
آمار تلفات و خسارات
بر اساس اطلاعیه رسمی بنیاد شهید و امور ایثارگران، مجموع جانباختگان حوادث دیماه ۱۴۰۴، ۳۱۱۷ نفر اعلام شده است که از این تعداد، ۲۴۲۷ نفر شامل نیروهای حافظ امنیت و شهروندان بیگناه به شهادت رسیده و ۶۹۰ نفر از عناصر تروریست و اغتشاشگر کشته شدهاند.[۴] همچنین بر اساس فهرست ارائه شده در گزارشهای رسمی، خسارات مالی گسترده و عمدهای به کشور وارد شد که از جمله میتوان به تخریب ۷۴۹ کلانتری، ۷۵۰ شعبه بانک، ۴۱۴ ساختمان دولتی، ۳۵۰ مسجد، ۲۰۰ مدرسه، ۳۰۰ واحد مسکونی خصوصی، ۸۰۰ خودروی شخصی، ۳۰۵ دستگاه آمبولانس و اتوبوس، ۶۰۰ دستگاه خودپرداز و ۷۰۰ فروشگاه محلی اشاره کرد. این ارقام گویای ابعاد گسترده تهاجم به اموال عمومی و زیرساختهای حیاتی کشور است.[۵]
جنگ رسانهای و روایتسازی
تحلیلگران یکی از ابعاد قابل بررسی در وقایع دیماه ۱۴۰۴ش را نقش محوری رسانهها و فضای مجازی در شکلدهی به ادراک عمومی و جهتدهی به روند تحولات ارزیابی میکنند. در این دوره، تقابل روایتهای مختلف از وقایع، به عرصهای مؤثر در تحولات میدانی تبدیل شد.
شماری از رسانههای فارسیزبان خارج از کشور، با رویکردی فعالانه به پوشش و تحلیل حوادث پرداختند. در مراحل اولیه، که اعتراضات عمدتاً شکل مدنی و اقتصادی داشت، این رسانهها با تمرکز بر ادبیات خاص و ارائه تفسیرهای هنجاری از رویدادها، سعی در تأثیرگذاری بر برداشتهای عمومی داشتند. استفاده مکرر از ادبیاتی با محوریت «تغییر نظام» و القای حس نزدیکی به «پایان»، تلاشی برای ارائه خوانشی خاص از اعتراضات بهعنوان یک نقطۀ عطف تاریخی بود.[۶]
مکانیسم اثرگذاری این رسانهها مبتنی بر فرآیندهای شناختهشدۀ ارتباطی بود. در شرایط وجود نارضایتیهای اقتصادی-اجتماعی، این رسانهها با ارائه چارچوبهای تفسیری مشخص و استفاده از واژگان، تصاویر و روایتهای انتخابی، سعی در هدایت ذهنیت مخاطبان داشتند. تداوم این روند در بسیاری موارد به ایجاد الگوهای تکراری ادراکی منجر شد که در آن، تحلیل رویدادها عمدتاً در چارچوب از پیش تعیینشده رسانهای صورت میگرفت. این فرآیند، علل ریشهای و پیچیدگیهای اجتماعی وقایع را در سایه قرار میداد.[۷]
تأثیر این روایتپردازیها در میدان عمل بهصورت مشهودی قابل رصد بود. تقلیل اعتراضات به یک رویارویی ساده و دوگانه، زمینهساز افزایش کنشهای ریسکپذیر در بخشی از مشارکتکنندگان شد. از سوی دیگر، این روند به تعمیق شکاف میان نهادهای حاکمیتی و بخشی از جامعه که خود را در تقابل با روایت رسمی میدیدند، انجامید.[۸]
در مقابل، رسانههای داخلی با چالشهای متعددی در زمینه تولید محتوای جذاب، پاسخگویی سریع و ارائه تحلیلهای چندبعدی مواجه بودند. این وضعیت، ضرورت بازنگری در راهبردهای رسانهای داخلی، توسعه روشهای حکمرانی هوشمند در فضای مجازی، و سرمایهگذاری در تولید محتوای رقابتی و اثرگذار را بیش از پیش آشکار ساخت. تثبیت فضای گفتمانی متعادل و اعتمادسازی مجدد، از ملزومات پایداری اجتماعی در شرایط پیچیده کنونی به شمار میرود..[۹]
پانویس
- ↑ «آماری از اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴؛ چه افرادی بودند و چه می خواستند؟»، پایگاه خبری افتاب.
- ↑ «آماری از اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴؛ چه افرادی بودند و چه می خواستند؟»، پایگاه خبری افتاب.
- ↑ «اغتشاشات دیماه از کجا سرچشمه گرفت؟»، خبرگزاری تسنیم
- ↑ «تعداد شهدا و جانباختگان حوادث تروریستی اخیر اعلام شد»، خبرگزاری تسینم.
- ↑ «پاسخ رسمی سفارت ایران به رسانههای غربی درباره ناآرامیهای اخیر»، اعتماد آنلاین.
- ↑ «تحلیل جمیله کدیور از ناآرامی های اخیر/ پسر شاه را با چه هدفی وارد ماجرا کردند؟/ پادگان رسانه هایی چون اینترنشنال با مهندسی خشم مردم و «سادهسازی» عبور از جمهوری اسلامی، بر تکرار «سرنگونی قریبالوقوع» و «نبرد نهایی» تمرکز کردند»، وبسایت خبر فوری.
- ↑ «تحلیل جمیله کدیور از ناآرامی های اخیر/ پسر شاه را با چه هدفی وارد ماجرا کردند؟/ پادگان رسانه هایی چون اینترنشنال با مهندسی خشم مردم و «سادهسازی» عبور از جمهوری اسلامی، بر تکرار «سرنگونی قریبالوقوع» و «نبرد نهایی» تمرکز کردند»، وبسایت خبر فوری.
- ↑ «تحلیل جمیله کدیور از ناآرامی های اخیر/ پسر شاه را با چه هدفی وارد ماجرا کردند؟/ پادگان رسانه هایی چون اینترنشنال با مهندسی خشم مردم و «سادهسازی» عبور از جمهوری اسلامی، بر تکرار «سرنگونی قریبالوقوع» و «نبرد نهایی» تمرکز کردند»، وبسایت خبر فوری.
- ↑ «دی ۱۴۰۴ در ایران چه گذشت؟»، خبرگزاری مهر.
منابع
«آماری از اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴؛ چه افرادی بودند و چه می خواستند؟»، پایگاه خبری افتاب، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1404ش.
«اغتشاشات دیماه از کجا سرچشمه گرفت؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 11 بهمن 1404ش.
«پاسخ رسمی سفارت ایران به رسانههای غربی درباره ناآرامیهای اخیر»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1404ش.
«تحلیل جمیله کدیور از ناآرامی های اخیر/ پسر شاه را با چه هدفی وارد ماجرا کردند؟/ پادگان رسانه هایی چون اینترنشنال با مهندسی خشم مردم و «سادهسازی» عبور از جمهوری اسلامی، بر تکرار «سرنگونی قریبالوقوع» و «نبرد نهایی» تمرکز کردند»، وبسایت خبر فوری، تاریخ درج مطلب: 19 بهمن 1404ش.
«تعداد شهدا و جانباختگان حوادث تروریستی اخیر اعلام شد»، خبرگزاری تسینم، تاریخ درج مطلب: 1 بهمن ا404ش.
«دی ۱۴۰۴ در ایران چه گذشت؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 5 بهمن 1404ش.