اغتشاشات دی ۱۴۰۴

اغتشاشات دی 1404؛ تخریب اموال عمومی، ایجاد رعب در میان شهروندان، اختلال عمدی در نظم جامعه و تضعیف حاکمیت ملی توسط اغتشاشگران در دی‌ماه 1404ش.

در دی‌ماه ۱۴۰۴ش، ایران شاهد موجی از ناآرامی‌ها بود که در ابتدا به‌عنوان اعتراضات مسالمت‌آمیز اقتصادی علیه نوسانات ارزی و دغدغه‌های معیشتی آغاز شد؛ اما این حرکت به سرعت با مداخلۀ عناصر مسلح و گروه‌های تروریستی و همچنین تحریک رسانه‌های خارجی مخالف نظام جمهوری اسلامی ایران، به سمت خشونت، تخریب اموال عمومی و درگیری‌های خونین سوق یافت. بر اساس آمار رسمی، این حوادث منجر به کشته‌شدن هزاران نفر از شهروندان و نیروهای امنیتی و تخریب گستردۀ زیرساخت‌ها شد. به نظر تحلیل‌گران ترکیبی از نارضایتی‌های داخلی و طراحی و اجرای پیچیده بازیگران خارجی در تبدیل اعتراض به اغتشاش نقش اساسی داشته است.

تاریخچه

ناآرامی‌های دی‌ ۱۴۰۴ش از هفتم دی‌ماه با تجمعات مسالمت‌آمیز بازاریان و گروه‌هایی از مردم در اعتراض به نوسانات شدید نرخ ارز و مشکلات معیشتی در تهران و چند شهر دیگر آغاز شد. دولت بلافاصله گفت‌وگو با معترضان را در دستور کار قرار داد. اما از تاریخ ۱۸ تا ۲۰ دی، ماهیت این تجمعات با ظهور عناصر مسلح و توزیع سلاح به‌طور چشمگیری تغییر کرد. این مرحله با شلیک به نیروهای انتظامی و غیرنظامیان، تخریب عمدی اموال عمومی و همچنین حمله و تخریب برخی مساجد، حسینیه‌ها و نمادهای مذهبی همراه بود. این اقدامات که به‌طور عمده در مناطق مختلفی از کشور رخ داد، نشان از هدفگیری عامدانه اماکن و نمادهای دینی و فرهنگی جامعه داشت. مقامات ایرانی، این تشدید خشونت و تخریب نظاممند اماکن عمومی و مذهبی را ناشی از طراحی و دخالت سازمان‌یافتۀ گروه‌های تروریستی وابسته به سرویس‌های اطلاعاتی خارجی و حمایت‌های آمریکا و اسراییل دانستند. در واکنش به این حوادث، در روز ۲۲ دی‌ماه 1404ش تجمع بزرگی در حمایت از امنیت و محکومیت خشونت‌ها و تخریب‌ها در کشور برگزار شد. این گردهمایی که از سوی نهادهای مختلف و بخش‌های گسترده‌ای از مردم تشکیل شد، با هدف اعلام انسجام ملی و مخالفت با اغتشاش صورت پذیرفت.

ماهیت و ابعاد

بر اساس تحلیل مقامات قضایی و امنیتی ایران، رویدادهای سازمان‌یافته روزهای ۱۸ تا ۲۰ دی‌ماه ۱۴۰۴، مشتمل بر طیف گسترده‌ای از جرائم از جمله اقدام علیه امنیت ملی، محاربه، افساد فی‌الارض، جاسوسی، تبانی با دشمن، همکاری با رژیم صهیونیستی، قتل، ایراد ضرب و جرح عمدی، تحریک به خشونت، تخریب و احراق اموال عمومی و خصوصی، توهین به مقدسات و تمرد مسلحانه نسبت به مأموران بود. از منظر نظام حقوقی ایران، ماهیت سازمان‌یافته و مسلحانه این اقدامات که با قصد برهم زدن اساس نظم عمومی و حاکمیت صورت گرفت، ذیل عنوان جرائم سنگینی مانند «بغی» (شورش مسلحانه) یا «محاربه» قابل تعریف و تعقیب است.

علل و عوامل اغتشاشات

زمینه‌های داخلی

ریشه اصلی و میدانی نارضایتی‌های اولیه را می‌توان در دغدغه‌های اقتصادی و معیشتی جست‌وجو کرد. کارشناسان به تورم مزمن، تهی‌شدن ذخایر خانواده‌ها در دو دهه گذشته، ناامنی شغلی و ناامیدی از آینده در میان نسل جوان به عنوان بسترساز اعتراضات اشاره می‌کنند. تصمیمات اقتصادی بحث‌برانگیز، مانند افزایش ناگهانی نرخ ارز رسمی و حذف ارز ترجیحی در کلیات بودجه، به عنوان جرقه‌ای برای آغاز اعتراضات عمل کرد. به گفته تحلیل‌گران، بخشی از نسل جوان موسوم به «نیت‌ها» (جوانان بدون تحصیل، شغل یا مهارت) که اغلب در استان‌های محرومتر تعدادشان بیشتر است، به دلیل احساس تبعیض و ناامیدی، مستعد مشارکت در خشونت‌های خیابانی بودند. علاوه‌بر این، ضعف در نظام رسانه‌ای داخلی و ناتوانی در ارائه روایت‌های متعادل و جذاب، فضای شناختی را برای قبول روایت‌های مخدوش خارجی باز گذاشته بود.

عوامل بیرونی و تحریف اعتراض

مطابق اسناد و اعلام مقامات ایرانی، نارضایتی‌های مشروع اقتصادی به سرعت توسط شبکه‌های معاند خارجی ربوده و به سمت اهداف براندازانه هدایت شد. نقش‌آفرینی سازمان‌های تروریستی مانند جیش‌العدل، کومله پژاک و گروه‌های مرتبط با موساد و سیا در مسلح‌کردن افراد و هدایت خشونت‌ها، بارها تأکید شده است. شبکه‌های اجتماعی به ویژه اینستاگرام، با الگوریتم‌های تشدیدکنندۀ درگیری و انتشار گستردۀ محتوای هیجانی و ناروا، در دامن‌زدن به خشونت و ایجاد توهم کنشگری نقش کلیدی ایفا کردند.

نقش آمریکا و اسراییل

بر اساس تحلیل‌های ارائه‌شده از سوی مقامات و نهادهای امنیتی ایران، اغتشاشات دی‌ماه ۱۴۰۴ش دارای ابعادی سازمان‌یافته با طراحی خارجی ارزیابی شده‌اند. در این چارچاب، نقش اسرائیل در کنار ایالات متحده آمریکا به‌عنوان یک عامل محرک و هدایت‌گر مورد تأکید قرار گرفته است. آیت‌الله خامه‌ای در سخنرانی خود به‌طور صریح به مشارکت دستگاه‌های جاسوسی اسرائیل در انتخاب، آموزش، تجهیز و هدایت برخی از عناصر حاضر در صحنه اشاره کرده‌ است.

شواهد ارائه‌شده در گزارش‌های تحلیلی، بر اساس اظهارات برخی مقامات و کارشناسان غربی، این ادعا را پشتیبانی می‌کند. به طور مثال، اظهارات لارنس ویلکرسون به نقش مشترک موساد و سیا، و تحلیل جفری ساکس از الگوی مشترک جنگ ترکیبی این دو کشور اشاره دارد. افشاگری جان کریاکو، افسر سابق سیا، نیز حاکی از تأیید نقش موساد توسط منابع اسرائیلی است. همچنین، پیام مایک پمپئو که به صورت کنایه‌آمیز به «مأموران موساد حاضر در خیابان‌های ایران» اشاره کرد، به عنوان نشانه‌ای از این همکاری مشترک تفسیر شده است. در سطح رسانه‌ای نیز برخی گزارش‌ها در رسانه‌های اسرائیلی مانند جروزالم پست، به درگیری موساد در «جنگ سایه‌ها» در ایران اذعان داشته‌اند.

ویژگی‌ها

• نویسندگان در تحلیل اغتشاشات دی‌ماه ۱۴۰۴ش ویژگی‌های متمایزی را استخراج کرده‌اند که آن را از ناآرامی‌های پیشین جدا می‌سازد. بر اساس گزارش‌های تحلیلی، مهم‌ترین این وجوه به شرح زیر است:
• کاربرد اقتصاد به‌عنوان ابزار بی‌ثبات‌سازی: در این دوره، اقتصاد به‌طور عمده نه به‌عنوان محرک اعتراض، بلکه به‌منزلۀ نقطۀ ورود طراحی‌شده برای ایجاد بی‌ثباتی ادراکی و اجتماعی به کار گرفته شد.
• تمرکز بر جنگ شناختی و تخریب نظم ادراکی: طراحی بحران بر تخریب تصویر ذهنی از ثبات و مشروعیت، از طریق روایت‌سازی پیشین و مخدوش‌کردن عامدانه مرزهای اعتراض و اغتشاش متمرکز بود.
• الگوی کنش خیابانی فرسایشی: کنش‌های میدانی به‌صورت پراکنده، کوتاه‌مدت و با هدف خسته‌سازی نیروهای امنیتی و تداوم بی‌ثباتی سازماندهی شد.
• اعمال تروریسم اقتصادی: با تهدید و ارعاب کسبه برای تعطیلی اجباری بازارها، تلاش شد تا با ایجاد اختلال در زنجیره تأمین، شوک معیشتی ایجاد و نارضایتی را تشدید کند.
• عملیات روانی-سایبری گسترده: با بهره‌گیری از شبکه‌های رباتیک و الگوریتم‌ها، حجم مصنوعی از حمایت‌ها ساخته شد تا «اکثریت کاذب» را القا و نیروهای خاکستری را تهییج کند.
• رادیکالیزه‌شدن سریع شعارها: فضای اعتراضی با شتاب از بیان مطالبات اقتصادی به سمت شعارهای سرنگونی‌طلبانه سوق داده شد تا امکان هرگونه گفت‌وگو یا مسیر اصلاحی مسدود گردد.
• تلاش برای گسترش ناآرامی به محیط‌های دانشگاهی: با تحریک محیط‌های علمی، تلاش شد تا حمایت قشر تحصیل‌کرده جلب و هزینه‌های سرکوب رسانه‌ای برای حاکمیت افزایش یابد.
• ورود به فاز مسلحانه و خشونت سازمان‌یافته: کشف سلاح‌های غیرنظامی در برخی مناطق، نشان از برنامه‌ریزی برای تبدیل اغتشاش به شورش مسلحانه و آزمودن آستانه تحمل امنیتی کشور داشت.
• استفاده ابزاری از زنان و کودکان: قرار دادن عمدی زنان و کودکان در خطوط جلو درگیری، به‌منظور ایجاد محدودیت عمل برای نیروهای امنیتی و تولید محتوای رسانه‌ای جهت محکومیت بین‌المللی صورت گرفت.

ویژگی‌های جمعیت‌شناختی اغتشاشگران

بر اساس گزارش‌های تحلیلی مبتنی بر داده‌های میدانی که بر نمونه‌ای متشکل از ۲۵۲۱۱ نفر از دستگیرشدگان حوادث دی‌ماه ۱۴۰۴ش متمرکز شده است، تصویری روشن از تیپولوژی معترضان ارائه می‌شود. یافته‌ها حاکی از آن است که این پدیده به‌طور عمده ماهیتی «اجتماعی، هویتی و اقتصادی» دارد و نمی‌توان آن را صرفاً به خوانش‌های امنیتی یا ایدئولوژیک تقلیل داد.

الگوی غالب معترضان را مردان جوان، مجرد، کم‌تحصیل، فاقد سابقۀ کیفری و متعلق به طبقات متوسط و فرودست تشکیل می‌دهند. آمارها نشان می‌دهد ۷۷درصد دستگیرشدگان زیر ۳۰ سال و ۲۷درصد زیر ۱۸ سال سن داشته‌اند. ۸۲درصد مجرد بودند که این امر با عواملی مانند ناپایداری هویتی، ریسک‌پذیری بالاتر و ضعف پیوندهای اجتماعی سنتی مرتبط است. از نظر اقتصادی، ۶۵درصد متعلق به طبقۀ متوسط و ۳۲درصد متعلق به طبقۀ فرودست بودند که بیانگر تأثیر احساس نابرابری و فقدان تحرک اجتماعی حتی در اقشار غیرفقیر است. از نظر تحصیلی، ۸۸درصد دارای دیپلم یا سطح پایین‌تر بوده و تنها ۲درصد شاغل در بخش دولتی بودند. حضور ۱۷درصدی دانش‌آموزان در این آمار، زنگ خطری برای نهادهای آموزشی کشور محسوب می‌شود.

تسلیحات مورد استفاده

بر اساس گزارش‌های رسمی نهادهای امنیتی و انتظامی، در جریان اغتشاشات دی‌ماه ۱۴۰۴ش عناصر خرابکار از طیف وسیعی از سلاح‌ها استفاده کردند. این سلاح‌ها شامل انواع سلاح گرم همچون کلت کمری، یوزی، کلاشینکف، شاتگان، تفنگ شکاری، وینچستر و سلاح تک‌تیرانداز دوربین‌دار بود. همچنین استفاده از سلاح سردی مانند چاقو، قمه، شمشیر، تبر، پنجه بکس، زنجیر و چوب‌های میخ‌دار، و نیز مواد آتش‌زا و انفجاری مانند کوکتل مولوتوف و نارنجک‌های دست‌ساز و جنگی ثبت شده است. شواهد و اظهارات مقامات از استفاده حتی تیربار توسط این عناصر برای شلیک به جمعیت نیز حکایت دارد.

ریشه‌های جامعه‌شناختی و روان‌شناختی

به نظر برخی تحلیل‌گران این نسل که در فضایی جهانی‌شده و تحت تأثیر سنگین شبکه‌های اجتماعی رشد یافته، با احساس بی‌آیندگی، بی‌عدالتی و انفصال از نهادهای رسمی دست به گریبان است. ترکیب عواملی همچون نابرابری اقتصادی، بسته‌بودن کانال‌های تحرک اجتماعی و بی‌ثباتی شغلی، به‌ویژه برای قشر شاغلان آزاد، این احساس را تشدید کرده است. ضعف نظام آموزشی در ایفای نقش جامعه‌پذیری و مهارت‌آموزی، همراه با تأثیرپذیری شدید از روایت‌های هیجانی فضای مجازی، شکافی عمیق بین جهان زیست جوانان و روایت رسمی حاکم ایجاد کرده است.

کاشناسان حضور ۱۷درصدی دانش‌آموزان درآمار اغتشاشات را نشان‌دهندۀ عمق نفوذ آسیب‌های اجتماعی به نهادهای آموزشی و تربیتی می‌دانند. برخی نویسندگان در تحلیل روانشناختی، دو عامل کلیدی ذیل را در این زمینه مؤثر دانسته‌اند:

- ضعف پیوند دینی و خانوادگی: بر اساس برآوردهای میدانی بسیاری از دستگیرشدگان یا «دین را به‌طور جدی نمی‌شناختند» یا صاحب «دین شناسنامه‌ای» بودند. این امر همراه با گسست در روابط خانوادگی و ارتباطات عاطفیِ ازهم‌گسیخته بین والدین و فرزندان، منجر به ضعف در شکل‌گیری هویت پایدار و تاب‌آوری روانی شده است.

- تأثیر فضای مجازی و بازی‌های رایانه‌ای: بسیاری از این جوانان و نوجوانان، گیمرهای حرفه‌ای بودند. به باور روانشناسان، قرارگرفتن در معرض خشونتِ سیستماتیک در برخی بازی‌ها، می‌تواند منجر به بروز «رفتار تکانشی» (Impulsive Behavior) و کاهش حساسیت نسبت به خشونت در دنیای واقعی شود. این امر در کنار دامن‌زدن برخی رسانه‌ها به التهابات روانی، شدت پرخاشگری و هنجارشکنی در حوادث اخیر را قابل درک می‌سازد.

واکنش‌ها

بر اساس اظهارات مقامات انتظامی، نیروهای پلیس در مواجهه با حوادث دی‌ماه ۱۴۰۴، با هدف جلوگیری از تشدید خشونت و حفظ جان شهروندان، صرفاً از ابزارهای غیرکشنده مانند خودروهای آب‌پاش و افشانه‌های صوتی استفاده نمودند و به استفاده از سلاح گرم متوسل نشدند. این رویکرد در شرایطی اعمال شد که بر اساس گزارش‌های رسمی، برخی از آشوبگران به حملات مسلحانه و خشونت‌آمیز علیه نیروها و اموال عمومی دست زده بودند. نیروهای امنیتی با تأکید بر تفکیک بین معترضان و عناصر خشونت‌طلب، اولویت خود را کنترل اوضاع با حداقل سطح درگیری اعلام کردند. این عملیات با تکیه بر اصول حفاظت از امنیت عمومی و با تأکید بر صیانت از جان همه شهروندان انجام پذیرفت.

پیامدها

پیامدهای این اغتشاشات فراتر از خسارات مادی بود. مهم‌ترین تأثیر، سایش سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی بود. خشونت‌های گسترده، فضای بدبینی و دو قطبی را در جامعه تشدید کرد. از منظر امنیت ملی، این حوادث نشان داد که دشمنان به طور مستمر بر گسل‌های اجتماعی و اقتصادی سرمایه‌گذاری می‌کنند تا از آنها برای پیشبرد اهداف خود بهره ببرند. در بعد بین‌المللی، رسانه‌های غربی و گروه‌های اپوزیسیون با بزرگ‌نمایی آمار کشته‌ها و ارائه روایت‌های جانبدارانه، تلاش کردند تا وجهه جمهوری اسلامی ایران را مخدوش و زمینه را برای فشارهای دیپلماتیک بیشتر فراهم کنند. این حوادث ضرورت تقریب اقشار مختلف مردم حول محور منافع ملی و افزایش هوشیاری در برابر جنگ ترکیبی و روانی دشمن را بیش از پیش آشکار ساخت.

آمار تلفات و خسارات

بر اساس اطلاعیه رسمی بنیاد شهید و امور ایثارگران، مجموع جان‌باختگان حوادث دی‌ماه ۱۴۰۴، ۳۱۱۷ نفر اعلام شده است که از این تعداد، ۲۴۲۷ نفر شامل نیروهای حافظ امنیت و شهروندان بی‌گناه به شهادت رسیده و ۶۹۰ نفر از عناصر تروریست و اغتشاشگر کشته شده‌اند. همچنین بر اساس فهرست ارائه شده در گزارش‌های رسمی، خسارات مالی گسترده و عمدهای به کشور وارد شد که از جمله می‌توان به تخریب ۷۴۹ کلانتری، ۷۵۰ شعبه بانک، ۴۱۴ ساختمان دولتی، ۳۵۰ مسجد، ۲۰۰ مدرسه، ۳۰۰ واحد مسکونی خصوصی، ۸۰۰ خودروی شخصی، ۳۰۵ دستگاه آمبولانس و اتوبوس، ۶۰۰ دستگاه خودپرداز و ۷۰۰ فروشگاه محلی اشاره کرد. این ارقام گویای ابعاد گسترده تهاجم به اموال عمومی و زیرساخت‌های حیاتی کشور است.

جنگ رسانه‌ای و روایت‌سازی

تحلیل‌گران یکی از ابعاد قابل بررسی در وقایع دی‌ماه ۱۴۰۴ش را نقش محوری رسانه‌ها و فضای مجازی در شکل‌دهی به ادراک عمومی و جهت‌دهی به روند تحولات ارزیابی می‌کنند. در این دوره، تقابل روایت‌های مختلف از وقایع، به عرصه‌ای مؤثر در تحولات میدانی تبدیل شد.

شماری از رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور، با رویکردی فعالانه به پوشش و تحلیل حوادث پرداختند. در مراحل اولیه، که اعتراضات عمدتاً شکل مدنی و اقتصادی داشت، این رسانه‌ها با تمرکز بر ادبیات خاص و ارائه تفسیرهای هنجاری از رویدادها، سعی در تأثیرگذاری بر برداشت‌های عمومی داشتند. استفاده مکرر از ادبیاتی با محوریت «تغییر نظام» و القای حس نزدیکی به «پایان»، تلاشی برای ارائه خوانشی خاص از اعتراضات به‌عنوان یک نقطۀ عطف تاریخی بود.

مکانیسم اثرگذاری این رسانه‌ها مبتنی بر فرآیندهای شناخته‌شدۀ ارتباطی بود. در شرایط وجود نارضایتی‌های اقتصادی-اجتماعی، این رسانه‌ها با ارائه چارچوب‌های تفسیری مشخص و استفاده از واژگان، تصاویر و روایت‌های انتخابی، سعی در هدایت ذهنیت مخاطبان داشتند. تداوم این روند در بسیاری موارد به ایجاد الگوهای تکراری ادراکی منجر شد که در آن، تحلیل رویدادها عمدتاً در چارچوب از پیش تعیین‌شده رسانه‌ای صورت می‌گرفت. این فرآیند، علل ریشه‌ای و پیچیدگی‌های اجتماعی وقایع را در سایه قرار می‌داد.

تأثیر این روایت‌پردازی‌ها در میدان عمل به‌صورت مشهودی قابل رصد بود. تقلیل اعتراضات به یک رویارویی ساده و دوگانه، زمینه‌ساز افزایش کنش‌های ریسک‌پذیر در بخشی از مشارکت‌کنندگان شد. از سوی دیگر، این روند به تعمیق شکاف میان نهادهای حاکمیتی و بخشی از جامعه که خود را در تقابل با روایت رسمی می‌دیدند، انجامید.

در مقابل، رسانه‌های داخلی با چالش‌های متعددی در زمینه تولید محتوای جذاب، پاسخگویی سریع و ارائه تحلیل‌های چندبعدی مواجه بودند. این وضعیت، ضرورت بازنگری در راهبردهای رسانه‌ای داخلی، توسعه روش‌های حکمرانی هوشمند در فضای مجازی، و سرمایه‌گذاری در تولید محتوای رقابتی و اثرگذار را بیش از پیش آشکار ساخت. تثبیت فضای گفتمانی متعادل و اعتمادسازی مجدد، از ملزومات پایداری اجتماعی در شرایط پیچیده کنونی به شمار می‌رود..

منابع

«آماری از اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴؛ چه افرادی بودند و چه می خواستند؟»، پایگاه خبری افتاب، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1404ش.

«اغتشاشات دی‌ماه از کجا سرچشمه گرفت؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 11 بهمن 1404ش.

«بیانیه شورای امنیت کشور درباره ناآرامی های دی‌ماه: یک جنایت تمام عیار علیه ملت ایران شکل گرفت»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 1 بهمن 1404ش.

«پاسخ رسمی سفارت ایران به رسانه‌های غربی درباره ناآرامی‌های اخیر»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1404ش.

«پلیس در اغتشاشات اخیر از سلاح گرم استفاده نکرده است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 4 بهمن 1404ش.

«تحلیل جمیله کدیور از ناآرامی های اخیر/ پسر شاه را با چه هدفی وارد ماجرا کردند؟/ پادگان رسانه هایی چون اینترنشنال با مهندسی خشم مردم و «ساده‌سازی» عبور از جمهوری اسلامی، بر تکرار «سرنگونی قریب‌الوقوع» و «نبرد نهایی» تمرکز کردند»، وب‌سایت خبر فوری، تاریخ درج مطلب: 19 بهمن 1404ش.

«تعداد شهدا و جان‌باختگان حوادث تروریستی اخیر اعلام شد»، خبرگزاری تسینم، تاریخ درج مطلب: 1 بهمن ا404ش.

«دست‌های آشکار پشت آشوب»، وب‌سایت دیگران، تاریخ درج مطلب: 30 دی 1404ش.

«دی 1404؛ اغتشاشات مهندسی‌شده با محور اقتصاد، جنگ شناختی و فاز مسلحانه»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 1 بهمن 1404ش.

«دی ۱۴۰۴ در ایران چه گذشت؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 5 بهمن 1404ش.

«نسخه تجویزی قانون بر‌ای برخورد با اغتشاشگران»، جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: 5 بهمن 1404ش.

«۳۰ پرده از یک نقشه پیچیده علیه ایران/ از ۱۸ تا ۲۱ دی ‌ماه در ایران چه خبر بود؟»، وب‌سایت افکار نیوز، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1404ش.