اعتراضات دی ۱۴۰۴

اعتراضات دی ۱۴۰۴ش؛ تجمعات اعتراضی مردم در شهرهای مختلف ایران در دی ۱۴۰۴ش.

اعتراضات دی ۱۴۰۴ش، به‌دلیل نابسامانی اقتصادی، ابتدا از بازار تهران آغاز شد و به‌تدریج به برخی شهرهای دیگر گسترش یافت. حذف ارز ترجیحی و افزایش قیمت کالاهای اساسی، نارضایتی‌های معیشتی را تشدید کرد. این اعتراضات در مقایسه با اعتراضات آبان ۱۳۹۸ش و شهریور ۱۴۰۱ش، محدودتر بود. در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی، با فراخوان‌ها و حمایت‌های رسانه‌ای و مجازی گروه‌های معاند جمهوری اسلامی ایران، بخشی از اعتراضات از خاستگاه اقتصادی اولیه فاصله گرفت و به درگیری‌های خشونت‌آمیز، تخریب اموال عمومی و اقدامات اغتشاش‌گرانه منجر شد. ویژگی اصلی این دوره، ترکیب اعتراضات معیشتی و اقتصادی با شعارهای سیاسی و سپس آشوب و اغتشاش بود.

تاریخچه

اعتراضات از روز یکشنبه هفتم دی‌ ۱۴۰۴ش و همزمان با افزایش ناگهانی قیمت سکه و دلار کلید خورد. تجمع اعتراضی بازار تهران از پاساژ علاءالدین در خیابان جمهوری آغاز شد و با تعطیلی برخی مغازه‌ها همراه بود. در روزها و هفته‌های بعد، دامنهٔ اعتراضات به مناطق دیگر ازجمله مشهد، اصفهان، ایلام، لرستان، فارس و کرمانشاه کشیده شد. همزمان، شبکه‌های اجتماعی و برخی رسانه‌های خارجی فارسی‌زبان، پوشش گسترده و جهت‌داری از این اعتراضات آغاز کردند. برخلاف دو دورهٔ پیشین که اعتراضات به‌سرعت اوج گرفت، داده‌های پوشش رسانه‌ای در هفتهٔ اول حاکی از گسترش کندتر این دور از اعتراضات بود.

در میانهٔ این ناآرامی‌ها، دولت در تاریخ ۱۳ دی، طرح حذف ارز ترجیحی و پرداخت نقدی یارانه را به‌طور ناگهانی اعلام کرد. هرچند این اقدام می‌توانست پاسخی به خواسته‌های معیشتی تلقی شود، اما برخی معتقدند اجرای شتابزدهٔ آن بدون توضیح کافی، باعث افزایش سریع قیمت کالاهای اساسی شد. این افزایش قیمت، نارضایتی بیشتری میان مردم ایجاد کرد و به تشدید اعتراضات انجامید. کشته‌شدن تعدادی از مردم به‌دست اغتشاش‌گران در استان ایلام به‌ویژه در شهر ارکواز در شهرستان ملکشاهی، در هفتهٔ دوم، به تشدید و تعمیق ناآرامی‌ها انجامید. این حوادث، بازتاب وسیعی در رسانه‌های بین‌المللی و شبکه‌های اجتماعی داشت و با واکنش برخی کشورهای غربی همراه شد.

در ادامه، بر اساس گزارش‌های منتشر شده، در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی، با انتشار فراخوان‌هایی از سوی رضا پهلوی و تشویق و حمایت آشکار گروه‌ها و رسانه‌های مخالف نظام جمهوری اسلامی ایران و شماری از سلبریتی‌ها در فضای مجازی و همچنین گزارش‌هایی مبنی بر حضور و تحرک عوامل اخلالگر، بخشی از صحنه‌های اعتراضی از تمرکز بر مطالبات اولیهٔ اقتصادی فاصله گرفت. این دوره با درگیری‌های شدید و گزارش‌هایی از حضور گروه‌های مسلح، افزایش خشونت‌ها، تخریب اموال عمومی و مردمی و کشتار توسط اغتشاشگران نیز منتشر شد.

زمینه‌ها و ماهیت اعتراضات دی ۱۴۰۴

برخی از تحلیلگران معتقدند اعتراضات دی ۱۴۰۴ش نقطهٔ اوج انباشت مطالبات اقتصادی و اجتماعی است که به‌ویژه طی دو دههٔ گذشته، تحت تأثیر تحریم‌های بین‌المللیِ هدفمند و فشارهای خارجی برای تضعیف ارزش پول ملی و ایجاد تورم ساختاری، تشدید شده است. تحلیلگران بر این باورند که تحریم‌ها برای کاهش رفاه عمومی و ایجاد نارضایتی طراحی شده‌اند. در کنار این عامل، ناتوانی نهادهای داخلی در ایجاد سازوکارهای مؤثر برای انتقال و پاسخگویی به مطالبات، نبود احزاب قدرتمند و نهادهای واسط و نیز ضعف در مدیریت اقتصادی که منجر به احساس بی‌عدالتی و محرومیت در بخش‌هایی از جامعه شده، بستر اجتماعی اعتراضات را فراهم کرده است. بازیگران خارجی و گروه‌های معارض برون‌مرزی نیز عامل تشدید اعتراضات شدند. این گروه‌ها با دریافت حمایت‌های مالی و رسانه‌ای، درصدد برآمدند تا اعتراضات مسالمت‌آمیز را به‌سمت خشونت و ناآرامی‌های سازمان‌یافته سوق دهند.

از نظر ماهیتی، برخلاف اعتراضات ۱۳۹۸ش بعد از افزایش قیمت بنزین و اعتراضات ۱۴۰۱ش بعد از درگذشت مهسا امینی، جرقهٔ این دوره بیشتر ماهیت اقتصادی معطوف به بازار داشت. تحلیل‌ها همچنین به تغییر نسبی بافت معترضان نسبت به دوره‌های قبل اشاره دارند که با حضور پررنگ‌تر کاسبان، بازاری‌ها، دانشجوها و گروه‌های اجتماعی فرودست، همراه بود. این ناآرامی‌ها در شرایطی رخ داد که دورنمای رفع محدودیت‌های خارجی مبهم به نظر می‌رسید.

برخی نویسندگان در تحلیل ماهیت این اعتراضات، بر ویژگی اعتراضی‌بودن جامعهٔ ایران به‌عنوان نشانه‌ای از پویایی و مطالبه‌گری برای بهترشدن شرایط زندگی تأکید کرده‌اند. در این تحلیل اعتراض نه یک بحران صرف، بلکه بیانگر وجود نیروی اجتماعی فعال و خواهان بهبود توصیف شده است. به‌نظر تحلیل‌گران حل این چالش‌ها مستلزم توجه به سازوکارهای نهادی برای تبدیل اعتراض به گفتمان مدنی و پاسخ‌گویی به مطالبات صنفی و اقتصادی در کانال‌های تعریف‌شده است.

سیر تحول اعتراضات دی ۱۴۰۴

برخی نویسندگانُ اعتراضات دی‌ ۱۴۰۴ش را در قالب پنج موج مجزا دسته‌بندی کرده و در یک تحلیل‌ جامعه‌شناختی، چارچوبی برای فهم توالی و ماهیت متفاوت این ناآرامی‌ها ارائه کرده‌اند:

1. موج اول با اعتراضات کسبه و بازاریان در پاسخ به افزایش نرخ ارز آغاز شد. در این مرحله، رویکرد حاکمیت همراه با همدلی نسبی توصیف شده است.
2. در موج دوم، اعتراضات به شهرهای کوچک مانند ملکشاهی و آبدانان با نرخ بیکاری بسیار بالا گسترش یافت و درگیری‌هایی در مواجهه با پایگاه‌های نیروهای امنیتی شکل گرفت.
3. موج سوم با فراخوان‌هایی برای اعتراض در شهرهای بزرگ کشور آغاز شد و با خشونت بی‌سابقه همراه بود. حاملان این موج، ترکیبی از جوانان بیکار و عصبانی، بخشی از مردم ناراضی، گروه‌های مسلح شناخته‌شده و نیز هسته‌های نوپدید تحریک‌شده از خارج با هدف گسترش آشوب، بودند.
4. موج چهارم اعتراض علیه آشوب و فتنه‌گری که در قالب راهپیمایی گستردهٔ هواداران نظام جمهوری اسلامی و همچنین شهروندان مخالف خشونت شکل گرفت.
5. موج پنجم مربوط به شرایط پس از رفع محدودیت‌های اینترنت است که مستلزم توجه همزمان به آمادگی نظامی-امنیتی، توانایی دولت در مدیریت معیشت و تاب‌آوری افکار عمومی در مقابل جنگ روانی، است.

ویژگی‌های اعتراضات دی‌ ۱۴۰۴

تحلیلگران شاخصهٔ قابل توجه این رخداد را همزمانی و درهم‌تنیدگی اعتراضات مسالمت‌آمیز معیشتی با خشونت و اقدامات اغتشاش‌گرانه می‌دانند؛ در حالی که تجمعات ابتدایی در شهرهای بزرگ اغلب حول محور اقتصادی و با شعارهای سیاسی همراه بود، به‌تدریج و به‌ویژه پس از حوادث ایلام، رسانه‌ها از گسترش درگیری‌های فیزیکی، تخریب اموال عمومی، سنگ‌پرانی به نیروهای انتظامی و حتی از حمله به مراکز حکومتی در برخی شهرها خبر می‌دادند. این تقارن، هم فضای عمومی را پیچیده‌تر کرد و هم بر سختی تمایز قائل‌شدن بین معترضان و آشوبگران افزود. یکی دیگر از ویژگی‌های برجستهٔ این دور از اعتراضات، تغییر در ترکیب جمعیتی معترضان بود. به گفتهٔ پژوهشگران، نسل‌های جوان دهه‌های ۷۰ و ۸۰ش که با چالش‌هایی چون بیکاری، ناامنی شغلی و احساس سقوط طبقاتی مواجه‌اند، هستهٔ اصلی را تشکیل دادند. این تغییر نشان می‌داد مسئله فراتر از معیشت، با بحران‌های هویتی، مطالبات اجتماعی و احساس ناامیدی از آینده نیز پیوند خورده است. برخی تحلیل‌ها از احتمال مداخله و سوءاستفاده گروه‌های مسلح قومی یا سیاسی با اهداف جداگانه در بستر این ناآرامی‌ها خبر دادند.

بر پایهٔ گزارش‌های تحلیلی و اسناد منتشر شده از سوی برخی مراکز پژوهشی و نهادهای نظارتی، در مراحل تشدید درگیری‌ها، نشانه‌هایی از سازماندهی و تحریک برای تبدیل ناآرامی‌های اجتماعی به خشونت ساختاریافته مشاهده شده است. این گزارش‌ها به حضور و فعالیت شبکه‌های برانداز، از جمله گروه‌های مسلح مخالف نظام و دریافت‌کنندگان حمایت مالی و رسانه‌ای از خارج از کشور اشاره دارند که با هدف بی‌ثبات‌سازی، در جهت تشدید خشونت و ایجاد ناامنی گسترده عمل کردند. همچنین، برخی از این تحلیل‌ها به بهره‌برداری بازیگران خارجی خاص از جمله رژیم صهیونیستی و برخی محافل سیاسی آمریکا، برای بهره‌برداری از نارضایتی‌های داخلی به‌منظور تضعیف امنیت ملی ایران اشاره کرده‌اند.

واکنش مسئولان

واکنش مسئولان جمهوری اسلامی ایران در سطوح مختلف، ترکیبی از به رسمیت‌شناختن حق اعتراض و هشدار نسبت به اغتشاش بود؛ برای مثال مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، اعتراضات را به رسمیت شناخت و به وزارت کشور دستور ایجاد سازوکار گفت‌وگو با معترضان را داد و نیز جلسه‌ای با اصناف و بازاریان برگزار کرد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، بر حق اعتراض مردم، لزوم شنیدن اعتراض و تفکیک میان معترض و افراد مخل امنیت تأکید کرد.

آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، نیز در سخنانی تفکیک بین معترض و اغتشاش‌گر را مطرح و بر لزوم گفت‌وگو با گروه اول و برخورد با گروه دوم تأکید کرد. علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، ضمن تأیید حق اعتراضات اقتصادی بازاریان و کسبه و تأکید بر لزوم گوش شنوا و نیاز کشور به اصلاحات اساسی، هشدار داد که دشمن با تغییر تاکتیک به‌دنبال سوءاستفاده از این بستر برای ایجاد بحران اجتماعی و هدف قراردادن همبستگی ملی است. احزاب مختلف نیز بر حق اعتراض مردم تأکید و به دولت توصیه کردند که صدای معترضان شنیده شود.

در سطح عملیاتی، اقداماتی مانند تغییر رئیس بانک مرکزی و آغاز طرح حذف ارز ترجیحی و پرداخت مستقیم یارانه به مردم صورت گرفت که البته اثرات متفاوتی داشت. نیروهای انتظامی و امنیتی ضمن تأکید بر حق اعتراض مردم، با اتکا به اشراف اطلاعاتی، رصد میدانی و تعامل مستقیم با تجمع‌کنندگان، تلاش کردند از بروز آسیب و تنش جلوگیری کنند تا فضای تجمع‌ها امن باقی بماند. در همین راستا و پس از تبدیل شدن اعتراضات به اغتشاشات، محدودیت‌های گسترده‌ای بر دسترسی به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی اعمال شد.

بازتاب رسانه‌ای

رسانه‌های داخلی با تمرکز بر اخبار و تحلیل‌های مرتبط با این رویداد، رویکردهایی مبتنی بر ملاحظات اقتصادی و اجتماعی در پیش گرفتند؛ برای مثال صداوسیما و تعدادی از رسانه‌های منتسب به جریان اصول‌گرا، با تأکید بر حق قانونی و مشروع اعتراضات اقتصادی، سخنان مقاماتی را که بر لزوم شنیدن صدای معترضان و گفت‌وگو برای حل مسائل معیشتی تأکید داشتند، بازتاب گسترده‌ای دادند. در این بازه، توصیه‌های مکرر مسئولان به نیروهای انتظامی مبنی بر پرهیز از خشونت و حفظ خونسردی نیز به‌طور برجسته در این رسانه‌ها منعکس می‌شد.

در سوی دیگر، رسانه‌های اصلاح‌طلب و میانه‌رو نیز با تمرکز بر ریشه‌یابی اقتصادی ناآرامی‌ها، بر ضرورت توجه جدی به مطالبات مردم و یافتن راه‌حل‌های فوری برای بحران معیشت تأکید کردند. این رسانه‌ها ضمن انعکاس اخبار میدانی، فضایی برای تحلیل کارشناسان اقتصادی و اجتماعی فراهم آوردند که اغلب بر اجتناب از چرخهٔ خشونت و لزوم خرد جمعی برای عبور از بحران، صحه می‌گذاشتند.

رسانه‌های خارجی و بین‌المللی نیز پوشش قابل توجهی به این رویدادها دادند. شبکه‌های خبری فارسی‌زبان خارج از کشور نظیر بی‌بی‌سی فارسی و ایران اینترنشنال، با تمرکز بر اخبار میدانی، گزارش‌های تصویری از اعتراضات و درگیری‌ها و مصاحبه با معترضان یا تحلیلگران مخالف، روایتی مبتنی بر سرکوب اعتراضات مسالمت‌آمیز ارائه دادند. از نگاه مقامات و شهروندان ایرانی، این رسانه‌ها به‌عنوان ابزاری برای تحریک و جنگ روانی تلقی شدند. رسانه‌های بین‌المللی مانند بی‌بی‌سی، نیویورک‌تایمز و سی‌ان‌ان نیز با پوشش رویدادها، تورم فزاینده، ناامنی معیشتی و تحریم‌ها را به‌عنوان زمینه‌ساز اصلی اعتراضات برجسته کردند. این رسانه‌ها به‌طور همزمان، به واکنش‌های بین‌المللی و تحریم‌های جدید علیه ایران در پی حوادث نیز پرداختند.

دیدگاه‌ها در مورد پیامدهای اعتراضات

پیامدهای امنیتی و اجتماعی

وقایع دی‌ ۱۴۰۴ش با پیامدهایی در حوزهٔ روابط دولت و جامعه همراه بود و از میزان اعتماد متقابل و انسجام اجتماعی کاست. از منظر اجتماعی، این تحولات به‌ شکل‌گیری فضایی از احتیاط و کاهش مشارکت مدنی در بخش‌هایی از جامعه منجر شد که گاه از آن با عنوان «سکوت پسااعتراضی» یاد می‌شود. در بُعد امنیتی، این وضعیت با تداوم نگرانی نسبت به بازتولید دوره‌ای ناآرامی‌ها و افزایش حساسیت نهادهای مسئول به تحولات اجتماعی همراه بوده است و در برخی دیدگاه‌ها به‌مثابه پیچیده‌ترشدن فرایند بازسازی اعتماد عمومی و تقویت همبستگی ملی در سطوح اجتماعی و نهادی ارزیابی می‌شود.

پیامدهای اقتصادی

ناآرامی‌ها، بی‌ثباتی بازارهای مالی، به‌ویژه ارز و طلا را تشدید کرد و نگرانی‌ها نسبت به آیندهٔ اقتصادی را عمق بخشید. تحلیلگران تأکید می‌کنند که نارضایتی اقتصادی اکنون دیگر محدود به اقشار خاص نیست، بلکه بخش‌هایی از طبقۀ متوسط شهری، کسب‌وکارهای کوچک و حتی متخصصان را دربرگرفته و به یک امر عمومی تبدیل شده است. این وضعیت، فشار بر معیشت را در یک چرخهٔ معیوب تشدید کرده و پدیده‌هایی مانند مهاجرت نخبگان را تسریع می‌بخشد.

پیامدهای سیاسی و مدیریتی

بر اساس نظر کارشناسان، این اعتراضات نارضایتی‌های اقتصادی و اجتماعی را آشکار و لزوم بازنگری اساسی در سیاست‌های کلان را به یک گفتمان رسمی تبدیل کرد. اذعان صریح مقامات ارشد امنیتی و اجرایی به ضرورت اصلاحات ساختاری در راستای فراهم ساختن زمینه برای بیان اعتراضات، خود پیامدی سیاسی محسوب می‌شود. به‌باور برخی، خواسته‌های نسل معترض، دولت را ناگزیر می‌سازد که روش‌های جدیدی را جایگزین روش‌های قبلی در ساختار تصمیم‌گیری کند. به نظر تحلیل‌گران آیندهٔ سیاسی تا حد زیادی به توانایی نظام برای پاسخ به این مطالبات از طریق اصلاحات واقعی و بازسازی اعتماد عمومی گره خورده است.

منابع

• «آزاد ارمکی: پلیس مراقب معترضان باشد/ اعتراض را جمع نکنید، مدنی‌اش کنید»، وب‌سایت راه وطن، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۴ش.
• «آنتن یا آتشبار؟!»، وب‌سایت نور نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۴۰۴ش.
• «اتخاذ ۴ تصمیم مهم دولت و مجلس برای حمایت از بازار و فعالان اقتصادی»، وب‌سایت ریاست‌جمهوری، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۴۰۴ش.
• «اعتراضات دی ماه از نگاه یک جامعه‌شناس+ ویدئو»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: ۱۶ دی ۱۴۰۴ش.
• «افشای دوگانگی رسانه‌های غربی در پوشش غزه و ایران»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «ایران یکپارچه به پا خاست؛ مام وطن خط قرمز است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۴۰۴ش.
• «ببینید | رهبر انقلاب: ما با معترض حرف می‌زنیم اما با اغتشاشگر حرف‌زدن فایده ندارد؛ اغتشاشگر را باید سرجایش نشاند»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۴ش.
• «به اصلاحات اساسی نیاز داریم»، وب‌سایت روزنامه دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۴۰۴ش.
• «پنج موج اعتراضات دی ۱۴۰۴ به روایت جلایی‌پور؛ موج اول بازار، موج دوم در شهرهای کوچک با نرخ بیکاری بالای چهل درصد و موج سوم با خشونت بی‌سابقه»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «تأکید قالیباف بر لزوم گفت‌وگو با معترضان: صدای معترض را باید شنید»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۴ش.
• «تجمع جمعی از کسبه پاساژ علاءالدین در اعتراض به بی‌ثباتی قیمت ارز»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۴۰۴ش.
• «تحلیل بحران اخیر ایران؛ ردپای تروریسم و مداخله خارجی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۳۰ دی ۱۴۰۴ش.
• «دی ۱۴۰۴ در ایران چه گذشت؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «دوگانه اعتراض و اغتشاش»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۴۰۴ش.
• «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ دی ۱۴۰۴ش.
• «زینی‌وند: احزاب بر تفکیک اعتراض از اغتشاش تأکید دارند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۴۰۴ش.
• «سخنگوی پلیس: اعتراضات اخیر ماهیت اقتصادی و مدنی داشت/ اجازه سوءاستفاده و ناامنی داده نشد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دی ۱۴۰۴ش.
• «سردار رادان: اعتراض حق مردم است/ اغتشاشگران منتظر برخوردی قاطع و بی‌امان باشند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۴۰۴ش.
• «سلبریتی‌های خارج‌نشین چگونه فرمان قتل و غارت و اغتشاش می‌دادند؟»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «گزارش میدانی انصاف نیوز از تجمع ۲۲ دی»، انصاف‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۴۰۴ش.
• «گزارش میدانی خبرنگاران فارس از تحرکات شب ۱۳ دی در تهران و شهرستان‌ها»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۴ دی ۱۴۰۴ش.
• «مهاجرانی: دولت اعتراضات را به رسمیت می‌شناسد (فیلم)»، وب‌سایت تحلیلی-خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۲دی ۱۴۰۴ش.
• «موضع‌گیری مراجع تقلید دربارهٔ ناآرامی‌های روزهای اخیر»، وب‌سایت خبر فوری، تاریخ درج مطلب: ۲۰ دی ۱۴۰۴ش.
• «ناگفته‌هایی از پشت‌پرده حوادث دی‌ماه؛ فقدان عدالت یا بحران معیشت؟»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «نگاهی به ۴ بار قطع گسترده اینترنت ایران؛ از آبان ۹۸ تا دی ۱۴۰۴؛ روزهایی که ارتباط مردم و دنیا قطع شد»، پایگاه خبری جماران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۴ش.
• «یک تغییر مهم در اعتراضات اخیر؛ سکوت رسانه‌های دولتی و حاکمیتی شکست»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ دی ۱۴۰۴ش.