پیشنویس:فرهنگ رسانهای
فرهنگ رسانهای؛ نظام فرهنگی غالب جهانی و شکلدهندهٔ هویت، ارزشها و سبک زندگی.
فرهنگ رسانهای (Media Culture)، به مجموعهای از نگرشها، ارزشها، شیوههای زیست و الگوهای رفتاری گفته میشود که تحتتأثیر رسانههای جمعی شکل میگیرند و در تعامل میان تولیدکنندگان، فناوریهای رسانهای و مخاطبان گسترش مییابند. این مفهوم بر نقش رسانهها در ساخت معنا، بازنمایی واقعیت، شکلدهی هویتهای فردی و جمعی و تأثیرگذاری بر سیاست، اقتصاد و زندگی روزمره تأکید دارد. فرهنگ رسانهای همچنین به شیوههایی میپردازد که رسانهها از طریق آنها قدرت نمادین تولید کرده و بر فرآیندهای اجتماعی، سبکهای زندگی و مصرف فرهنگی اثر گذاشته و نیز در پیوند با مطالعات فرهنگی، ارتباطات و نقد رسانه بررسی میشود.
تعریف فرهنگ رسانهای
فرهنگ رسانهای به مجموعهای از معانی، هویتها و الگوهای رفتاری گفته میشود که در بستر رسانههای جمعی، بهویژه رسانههای نوین دیجیتال، تولید و بازتولید میشوند.[۱] این فرهنگ با اتکا بر رسانههایی مانند تلویزیون، رادیو، سینما و پلتفرمهای آنلاین، نقش محوری در ساخت هویت جمعی و فردی ایفا کرده و بهدلیل گسترهٔ نفوذ خود، گرایش به ایجاد نوعی فرهنگ غالب و همگونساز دارد.[۲]
اهمیت فرهنگ رسانهای
اهمیت فرهنگ رسانهای در تأثیری است که بر شکلدهی رفتار اجتماعی، ذائقهٔ فرهنگی و شیوههای ادراک جوانان و مخاطبان دارد. در جهان مصرفی امروز، رسانهها نهتنها ابزار انتقال پیام بلکه بخشی از فرایند آموزش فرهنگی بوده و چارچوب قضاوتها، سبک زندگی، مدیریت بدن، مد و انتخابهای ارزشی را سامان میدهند؛ بهگونهای که در برخی حوزهها جایگزین نهادهای سنتی در فرایند هویتسازی شدهاند.[۳]
ماهیت و ویژگیهای فرهنگ رسانهای
ماهیت فرهنگ رسانهای با نفوذ فناوریهای ارتباطی و شبکهایشدن جامعه پیوند داشته[۴] و بهعنوان فرهنگی فراگیر، پیامهای خود را به بخش جداییناپذیر زندگی روزمره بدل کرده است.[۵] این فرهنگ با اشاعهٔ «فرهنگ متوسط» برای مخاطبان انبوه، بر روند همگرایی و جهانی شدن تأثیر گذاشته[۶] و از سوی دیگر، تحت سلطهٔ اقتصاد نمایش، اطلاعات و رویدادهای اجتماعی را بهصورت روایتهایی جذاب و سرگرمکننده بازتولید میکند.[۷] در این چارچوب، رسانهها از طریق برجستهسازی نمایش، تبلیغات و تجاریسازی نمادها، نقش تعیینکنندهای در شکلدهی ادراک عمومی و مدیریت توجه جمعی دارند.[۸]
کارکردها و بازنماییهای محوری
رسانهها فعالانه در ساخت و دگرگونی فرهنگ مشارکت کرده و مواد لازم را برای شکلگیری هویت و معنا فراهم میکنند.[۹]
هویت و سبک زندگی
محصولات فرهنگ رسانهای ابزارهایی کلیدی هستند که افراد از طریق آنها هویت خود را میسازند. این رسانهها با تأثیرگذاری بر جهانبینی و ارزشهای افراد، چارچوب قضاوتها، شناخت و سبک زندگی آنها را شکل میدهند مانند تعیین تصورات خوب و بد. فرهنگ رسانهای همچنین بهعنوان ابزاری برای آموزش فرهنگی و جامعهپذیری عمل کرده، نحوهٔ تفکر و رفتار را آموزش داده[۱۰] و افراد را با نظام غالب هنجارها و ارزشها هماهنگ میسازد که این امر به ایجاد همنوایی در جامعه و انتقال میراث فرهنگی کمک میکند.[۱۱] علاوه بر آن، مصرف رسانه با مدیریت بدن شامل رژیمها و مد مرتبط بوده و بر انتخابهای ارزشی جوانان تأثیر میگذارد.[۱۲]
سلطه و قدرت
فرهنگ رسانهای با بازنمایی قدرت مشخص میکند که چهکسی قدرتمند و چهکسی فاقد آن بوده و به قانونیسازی قدرت موجود کمک میکند. ایدئولوژیهایی همچون طبقه، جنسیت و نژاد از طریق محصولات رسانهای فعال شده و روابط سلطه و تابع را بازتولید میکنند. برای مثال، نمایشهای رسانهای میتوانند بهطور مداوم قدرت را برای یک گروه خاص قانونی جلوه داده و همزمان، گونههای فرهنگی در این رسانهها هم در جهت گسترش این سلطه و هم در جهت توانمندسازی افراد برای مقاومت در برابر آن بهکار میروند.[۱۳]
پیامدهای فرهنگی و اجتماعی فرهنگ رسانهای
نفوذ کامل فرهنگ رسانهای، زندگی فردی و اجتماعی را دگرگون ساخته و پیامدهای متعددی دارد.
تأثیرات بر نسل جوان و نظام آموزشی
فرهنگ رسانهای نیروی محرکهٔ رفتارهای اجتماعی جوانان بوده[۱۴] و با ایجاد تضاد ارزشی مانند فردگرایی جهانی در مقابل جمعگرایی بومی، کارکرد تربیتی نظام آموزشی را تضعیف میکند.[۱۵] برای مقابله با این تأثیر، لازم است آموزش سواد رسانهایِ انتقادی ارائه شود تا جوانان بتوانند محتوای رسانهای را آگاهانه و گزینشگرانه با معیارهای بومی ارزیابی کنند.[۱۶]
نفوذ هوش مصنوعی در فرهنگ رسانهای کودکان
فناوری هوش مصنوعی (AI) از طریق رسانهها و اسباببازیهای هوشمند، بهصورت فزایندهای در زندگی کودکان نقش پیدا کرده و نحوهٔ مصرف رسانه را تغییر داده است. این فناوری، محتوای شخصیسازیشده ارائه میدهد و با کودکان تعامل دارد.[۱۷]
- تغییر چشمانداز: ادغام هوش مصنوعی، شیوههای جدیدی از تولید محتوا، تجربیات شخصیسازیشده و فناوریهای تعاملی مانند واقعیت مجازی (VR) و واقعیت افزوده (AR) را معرفی کرده است.[۱۸]
- عوامل تعاملی: چهار عامل تعاملی در شکلدهی فرهنگ رسانهای کودکان در مواجهه با هوش مصنوعی نقش دارند از جمله «مواد هوش مصنوعی»[۱۹] شامل سختافزارها و اپلیکیشنها، «مفاهیم رسانهای»[۲۰] شامل مفاهیم ضمنی و ناخودآگاه القا شده، «تولید رسانهای»[۲۱] شامل واکنش کودک در استفاده از ابزارهای تعاملی و تولید محتوا و «تحلیل رسانهای»[۲۲] شامل انطباق اطلاعات دریافتی با تحلیلهای کودکانه بهدلیل کمبود سواد رسانهای.[۲۳]
تقابل با خردهفرهنگها
خردهفرهنگها گروههای کوچکتر با هویت و ارزشهای متمایز هستند که انگیزهٔ آنها ابراز هویت منحصربهفرد یا مقاومت در برابر جریان اصلی است. رابطهٔ میان این خردهفرهنگها و فرهنگ رسانهای دوسویه تعریف میشود.[۲۴]
- جذب و تسخیر: رسانهها، عناصر خردهفرهنگها مانند مد و موسیقی را تجاریسازی کرده و با عمومیسازی، معنای اعتراضی آنها را خنثی و مصرفی میکنند.
- مقاومت و کنش متقابل: خردهفرهنگها برای جلوگیری از همگونسازی، از زبانهای رمزی و استفاده خلاقانه از فضای مجازی بهره میبرند.
- بازتولید: تصویرسازی خاص رسانهها مانند برچسبزنی هنجارشکن بهصورت غیرمستقیم به تقویت مرزها و هویت خردهفرهنگها کمک میکند.[۲۵]
رسانهٔ فرهنگی در بستر ایرانی
رسانهٔ فرهنگی بهعنوان مهمترین ابزار ارتباطی، رعایت منطق و اهداف برگرفته از مبانی نظری و سیاستهای فرهنگی را میطلبد.
مشکلات ساختاری و حرفهای
رسانههای ایرانی در مواجهه با فرهنگ رسانهای با دو چالش اصلی روبهرو هستند: نخست، خلأ نظری ناشی از نبود تعریف روشن از کارکرد رسانه در چارچوب ارزشهای اسلامی-ایرانی که میتواند به بحران هویت فرهنگی بینجامد و دوم، عوامگرایی حرفهای که در آن رسانهها برای جذب مخاطب و بقای اقتصادی به تازگی، جنجالآفرینی و حادثهپروری گرایش پیدا کرده و گاه از ارزشهای فرهنگی فاصله میگیرند.[۲۶]
اصول اخلاقی و مدیریت رسانهای
مدیریت رسانهای در ایران بر چهار رکن استوار است: اخلاق رسانهای با تأکید بر حقگرایی و اتقان منابع؛[۲۷] توسعهٔ رسانهای ملی برای تقویت هویت و کاهش نفوذ فرهنگی بیگانه؛[۲۸] گردش آزاد اطلاعات و پاسخگویی بهمنظور اعتمادسازی و جلوگیری از انحصار رسانهای[۲۹] و تولید محتوای قوی داخلی همچون فیلم و سریال متناسب با باورهای بومی برای تقویت منابع داخلی در برابر جذابیت رسانههای خارجی.[۳۰]
ماهیت جهان-محلی رسانهٔ ایرانی
رسانهٔ ایرانی در تعامل همزمان با فرهنگ بومی و جریانهای جهانی شکل میگیرد. این ویژگی «جهانـمحلی» نشان میدهد که رسانه نه فقط بازتابدهندهٔ سنت یا مدرنیته بلکه عرصهای برای ترکیب، مذاکره و بازتولید محتوا براساس نیازهای محلی در چارچوب تغییرات جهانی است.[۳۱]
سواد رسانهای و چارچوب تحلیل
حضور فراگیر فرهنگ رسانهای، لزوم درک، تفسیر و نقد پیامهای آن را حیاتی میسازد.[۳۲]
تمایز فرهنگ رسانهای و سواد رسانهای
فرهنگ رسانهای شامل الگوهای زندگی، تولیدات و هنجارهای حاکم بر مصرف رسانه بوده که میتواند موجب شکلگیری عادتها و رفتارهای رسانهای شود.[۳۳] در مقابل، سواد رسانهای مهارتی فعال و دفاعی است که توانایی تشخیص رسانههای معتبر، بررسی صحت پیامها و استفادهٔ هدفمند از محتوا را فراهم کرده و امکان مقاومت در برابر القاهای نادرست فرهنگی و اجتماعی را ایجاد میکند.[۳۴]
چارچوب سهجانبه تحلیل انتقادی
چارچوب سهجانبه تحلیل انتقادی برای بررسی فرهنگ رسانهای شامل سه بعد است: «اقتصاد سیاسی فرهنگ» که به نقش شرکتهای ارتباطی بزرگ در تولید و توزیع محتوای فرهنگی میپردازد، «تحلیل متن» که آثار را برای شناسایی گفتمانها، مواضع ایدئولوژیک و روایتها مطالعه میکند و «دریافت و استفادهٔ مخاطبان» که اثرات واقعی محتوا بر مخاطبان و تغییرات احتمالی در فهم و استفاده از پیامها را بررسی میکند.[۳۵]
پانویس
- ↑ سعیدی، «تقابل فرهنگ رسانهای و خردهفرهنگها»، 1401ش، ص4-5.
- ↑ خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص185.
- ↑ ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، 1391ش، ص30-31.
- ↑ ریحانی، «فرهنگ و سواد رسانهای»، وبسایت ویرگول.
- ↑ سعیدی، «تقابل فرهنگ رسانهای و خردهفرهنگها»، 1401ش، ص4-5.
- ↑ «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وبسایت تبیان.
- ↑ داگلاس، «فرهنگ رسانهای و پیروزی نمایش»، 1385ش، ص1-15.
- ↑ داگلاس، «فرهنگ رسانهای و پیروزی نمایش»، 1385ش، ص16-35.
- ↑ خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص185.
- ↑ خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص197-201.
- ↑ «فرهنگ و رسانه هر دو قابلیت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از یکدیگر را دارند»، سپیدار نیوز.
- ↑ ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، 1391ش، ص30-31.
- ↑ خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص197-201.
- ↑ ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، 1391ش، ص30-31.
- ↑ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص75-78.
- ↑ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص78-80.
- ↑ فرجی، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانهای کودکان با رویکرد درک چشمانداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، 1403ش، چکیده.
- ↑ فرجی، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانهای کودکان با رویکرد درک چشمانداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، 1403ش، ص587.
- ↑ AI Materials.
- ↑ Media Concepts.
- ↑ Media Production.
- ↑ Media Analysis.
- ↑ فرجی، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانهای کودکان با رویکرد درک چشمانداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، 1403ش، ص588-589.
- ↑ سعیدی، «تقابل فرهنگ رسانهای و خردهفرهنگها»، 1401ش، ص7-12.
- ↑ سعیدی، «تقابل فرهنگ رسانهای و خردهفرهنگها»، 1401ش، ص7-12.
- ↑ «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وبسایت تبیان.
- ↑ «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وبسایت تبیان.
- ↑ «توسعۀ رسانهای و تهدیدهای نرم»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «فرهنگسازی رسانهای متأثر از گردش آزاد اطلاعات»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ محمدی سیف، معصومه، «فرهنگ استفاده از رسانهها»، وبسایت بلاغ.
- ↑ «ایرانی شدن فرهنگ رسانه»، مرکز آموزش و پژوهش همشهری.
- ↑ خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص185.
- ↑ ریحانی، «فرهنگ و سواد رسانهای»، وبسایت ویرگول.
- ↑ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص78-80.
- ↑ خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص201-203.
منابع
- «ایرانی شدن فرهنگ رسانه»، مرکز آموزش و پژوهش همشهری، تاریخ بارگذاری: ۱۵ مهر ۱۳۹۲ش.
- «توسعهٔ رسانهای و تهدیدهای نرم»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۱ آذر ۱۴۰۴ش.
- خدابنده بایگی، ایمان، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، جامعه، فرهنگ، رسانه، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۳۴، ۱۳۹۹ش.
- خورابلو، فاطمه و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، مجلهٔ یافتههای پیشروان علوم تربیتی و آموزشی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۷، ۱۴۰۳ش.
- داگلاس، کنر، «فرهنگ رسانهای و پیروزی نمایش»، رسانه، بهترجمهٔ اسماعیل یزدانپور، شمارهٔ ۶۷، ۱۳۸۵ش.
- ذکایی، محمدسعید، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، فصلنامهٔ رسانه، دورهٔ ۲۳، شمارهٔ ۳، پیاپی ۸۸، ۱۳۹۱ش.
- ریحانی، مسیح، «فرهنگ و سواد رسانهای»، وبسایت ویرگول، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۴ش.
- سعیدی، محسن، «تقابل فرهنگ رسانهای و خردهفرهنگها»، نهمین کنفرانس بینالمللی علوم انسانی، اجتماعی و سبک زندگی»، ۱۴۰۱ش.
- فرجی، مهران، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانهای کودکان با رویکرد درک چشمانداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، سومین کنفرانس فضای سایبری، ۱۴۰۳ش.
- «فرهنگ رسانه و رسانهٔ فرهنگی»، وبسایت تبیان، تاریخ بازدید: ۱۱ آذر ۱۴۰۴ش.
- «فرهنگسازی رسانهای متأثر از گردش آزاد اطلاعات»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۱۸ آبان ۱۳۹۴ش.
- «فرهنگ و رسانه هر دو قابلیت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از یکدیگر را دارند»، سپیدار نیوز، تاریخ بارگذاری: ۲۳ مرداد ۱۴۰۳ش.
- محمدی سیف، معصومه، «فرهنگ استفاده از رسانهها»، وبسایت بلاغ، تاریخ بارگذاری: ۲۶ اسفند ۱۳۹۴ش.