استارلینک در ایران

استارلینک

مفهوم شناسی

استارلینک (Starlink) یک منظومه ماهواره‌ای است که از سوی شرکت اسپیس‌اکس برای فراهم کردن اینترنت ماهواره‌ای باندپهن شکل گرفته است. این شبکه از هزاران ماهواره کوچک در مدار نزدیک زمین (LEO) در ارتفاع تقریبی ۵۵۰ کیلومتری تشکیل شده است که در ترکیب با فرستنده و گیرنده‌های زمینی کار می‌کنند. هدف اسپیس‌اکس اتصال اینترنت ماهواره‌ای به مناطق کم‌برخوردار کره زمین و ارائه خدمات با تاخیر کم و سرعت بالا است که به رقیبی جدی برای زیرساخت‌های سنتی کابل نوری تبدیل شده است.

فناوری و معماری شبکه

برخلاف ماهواره‌های زمین‌آهنگ که در نقطه ثابتی قرار دارند، ماهواره‌های استارلینک با سرعتی معادل ۲۷ هزار کیلومتر در ساعت در مدار زمین در حال حرکت هستند. این سرعت بالا ایجاب می‌کند که آنتن‌های زمینی (User Terminal) مجهز به فناوری آرایه فازی (Phased Array) باشند. این فناوری به آنتن‌ها اجازه می‌دهد بدون نیاز به حرکت مکانیکی، پرتو سیگنال را به صورت الکترونیکی بر روی ماهواره‌های در حال عبور قفل کنند.

فرآیند اتصال یا دست‌دادن (Handshake) به شدت به زمان‌سنجی نانوثانیه‌ای و دریافت مختصات جغرافیایی دقیق از طریق سیستم‌های تعیین موقعیت جهانی (جی‌پی‌اس) وابسته است. همچنین، ارتباطات استارلینک در باندهای فرکانسی Ku و Ka انجام می‌شود که ظرفیت انتقال داده بالایی دارند، اما در برابر تداخلات رادیویی زمین‌پایه حساس هستند.

پیشینه استارلینک در ایران

با آغاز اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران و کاهش دسترسی به اینترنت، پایانه‌های استارلینک به‌طور غیررسمی وارد کشور شدند. در آن زمان، وزارت خزانه‌داری آمریکا با صدور «مجوز عمومی D-2» (اداره اوفک)، صراحتاً خدمات ارتباطی شخصی و زیرساخت‌های اینترنتی مانند استارلینک را با هدف حمایت از جریان آزاد اطلاعات در ایران، از شمول تحریم‌ها مستثنی کرد و ایلان ماسک امکان ایجاد نمایه کاربری برای ایرانیان را فراهم ساخت.

در دی‌ماه ۱۴۰۱ش، مهدی محبی، رئیس اتحادیه دستگاه‌های مخابراتی ارتباطی و لوازم جانبی تهران، خرید و فروش این تجهیزات را رسماً غیرقانونی اعلام کرد و از وزارت ارتباطات و نهادهای مربوطه خواستار برخورد با قاچاق آن شد. با این حال، روند ورود غیرقانونی این دستگاه‌ها سرعت گرفت؛ به طوری که در همان مقطع، در حالی که ایلان ماسک از فعال بودن ۱۰۰ دستگاه در ایران خبر داده بود، مقامات داخلی شمار دستگاه‌های فعال را بین ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ عدد برآورد کردند. اگرچه قیمت رسمی این دستگاه‌ها در جهان حدود ۵۹۹ دلار بود، اما در بازار غیررسمی ایران با قیمت‌های بسیار بالاتری معامله می‌شدند.

کارشناسان داخلی از جمله دبیر سندیکای صنعت مخابرات در آن زمان تأکید داشتند که به دلیل ساختار منظومه‌ای استارلینک، ایجاد اختلال یا ارسال پارازیت روی آن برخلاف ماهواره‌های سنتی کار آسانی نیست. با این وجود، در سال ۲۰۲۳م اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU)، استارلینک را مکلف به رعایت قوانین و همکاری با ایران کرد. در پی اعتراضات و اغتشاشات دی ۱۴۰۴ش در ایران نیز گزارش شد که دولت ایالات متحده هزاران ترمینال ماهواره‌ای استارلینک را به ایران ارسال کرده است تا معترضان و مخالفان به اینترنت آزاد دسترسی داشته باشند.

طبق گزارش‌ها در حوادث دی 1404ش، شرکت اسپیس‌اکس در اقدامی یک‌جانبه، الزام پرداخت حق اشتراک ماهانه معادل ۵۰ دلار را برای پایانه‌های داخل ایران لغو کرد تا کاربران این پایانه‌های غیرمجاز بتوانند به‌صورت رایگان به این شبکه متصل بمانند. در این مقطع، برآوردها حاکی از وجود دست‌کم ۵۰ هزار دستگاه گیرنده قاچاق استارلینک در کشور بود. اما نهادهای انتظامی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران، شناسایی و برخورد قانونی با شبکه‌های توزیع و دارندگان این تجهیزات غیرمجاز را در دستور کار قرار دادند.

اختلال گسترده و از کار افتادن پایانه‌ها

در دی‌ماه ۱۴۰۴ش (ژانویه 2026)، همزمان با قطعی‌های گسترده اینترنت در ایران، گزارش‌هایی مبنی بر از کار افتادن همزمان حدود ۴۰ هزار پایانه استارلینک در کشور منتشر شد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که این قطعی نه از طریق تخریب فیزیکی، بلکه از طریق یک «زنجیره الکترونی» چندلایه و ترکیب حملات جنگ الکترونیک و ابزارهای نظارتی انجام شده است.

تخمین‌های پیشین نشان می‌داد که تا اواسط سال ۲۰۲۵م، بین ۳۰ هزار تا ۵۰ هزار اشتراک فعال در ایران وجود داشته است. از کار افتادن ۴۰ هزار پایانه به معنای غیرفعال‌سازی ۸۰ تا ۹۰ درصد از کل زیرساخت این شبکه در ایران بود که گزارش‌های مراجعی نظیر نت‌بلاکس (NetBlocks) مبنی بر کاهش ترافیک استارلینک به نزدیک صفر در دی‌ماه ۱۴۰۴ش نیز این عملیات وسیع را تایید می‌کند.

مکانیزم‌های تهاجمی به کار گرفته شده برای این اختلال شامل سه لایه اصلی زیر بود:

• فریب سیگنالی جی‌پی‌اس (GPS Spoofing): نخستین و موثرترین نقطه آسیب‌پذیر استارلینک، وابستگی عملیاتی آن به جی‌پی‌اس است. در شهرهای بزرگ ایران، سیگنال‌های جعلی جی‌پی‌اس با توانی بسیار بالاتر از سیگنال‌های واقعی منظومه پخش شدند. این سیگنال‌ها حاوی کدهای زمانی و مکانی غلط بودند که گیرنده استارلینک را فریب داده و باعث می‌شد دیش آرایه فازی، پرتو خود را به سمت مختصات اشتباه و فضای خالی آسمان شلیک کند که در اصطلاح فنی به آن «کوری جهت‌شناختی» می‌گویند.

• اشباع باند فرکانسی و نویز سفید: در لایه دوم، از جمرهای نظامی (پارازیت‌اندازهای قدرتمند مشابه سامانه‌های کراسوخا-۴) استفاده شد. این سامانه‌ها توانستند با ایجاد نویز سفید در کل پهنای باند Ku، سیگنال ماهواره‌ای را که از فاصله ۵۵۰ کیلومتری ارسال می‌شد، در سطح زمین سرکوب کنند. این تداخل باعث کاهش شدید نسبت سیگنال به نویز (SNR) شده و ارتباط پیوند پایین‌دستی را ناپایدار یا کاملاً قطع کرد.

• بهره‌برداری از آسیب‌پذیری‌های نرم‌افزاری: در لایه سوم، با بهره‌گیری از آسیب‌پذیری‌های موجود در بخش مدیریت دستورات (Command Handler) پایانه‌ها، حملات سایبری صورت گرفت. با ارسال دستوراتی نظیر «Stow» (دستور جمع شدن دیش برای حمل و نقل) یا دستورات مخربی موسوم به «Kill Command»، بخش مودم دستگاه‌ها دچار کرش (Crash) شد؛ به طوری که بازگردانی آن‌ها تنها با قطع و وصل فیزیکی برق (Power Cycle) امکان‌پذیر بود. این روش در سناریوهای نفوذ سایبری برای از کار انداختن خوشه‌ای از پایانه‌ها استفاده می‌شود.

پیگیری‌های حقوقی و موضع رسمی جمهوری اسلامی ایران

جمهوری اسلامی ایران همواره بر لزوم رعایت حاکمیت سایبری و قوانین سرزمینی در ارائه خدمات مخابراتی تاکید داشته است. بر اساس قوانین داخلی و مقررات بین‌المللی، فعالیت هرگونه ایستگاه رادیویی یا پایانه زمینی در داخل کشور، مستلزم اخذ مجوز رسمی از مراجع ذی‌صلاح مانند سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی است.

در ۲۳ دی ۱۴۰۴ش (۱۳ ژانویه ۲۰۲۶م)، نمایندگی دائم جمهوری اسلامی ایران نزد دفتر سازمان ملل متحد در ژنو، با ارسال نامه‌ای رسمی به دبیرکل اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU)، شکایت ایران را نسبت به فعالیت بدون مجوز شبکه استارلینک ثبت کرد. در این نامه با اشاره به تصمیمات هیات مقررات رادیویی (RRB)، بر لزوم برخورد با این تخلفات تاکید شده است.

مهم‌ترین محورهای حقوقی و امنیتی مطرح‌شده در موضع رسمی ایران عبارتند از:

• استناد به مقررات رادیویی (ITU): جمهوری اسلامی ایران با استناد به «ماده ۱۸ مقررات رادیویی» و «قطعنامه ۲۲» (Rev.WRC-23)، تاکید کرده است که بهره‌برداری از ترمینال‌های استارلینک بدون مجوز داخلی، نقض صریح مقررات بین‌المللی محسوب می‌شود و این ارسال‌های غیرقانونی باید فوراً متوقف شوند.
• مقابله با تهدیدات امنیتی و تروریستی: در نامه رسمی ایران تصریح شده است که پایانه‌های استارلینک به‌صورت قاچاق وارد کشور شده و توسط گروه‌های تروریستی سازمان‌یافته برای هماهنگی عملیات خرابکارانه، آموزش نیروها و اخلال در امنیت عمومی و اعتراضات مسالمت‌آمیز مورد سوءاستفاده قرار گرفته‌اند.
• درخواست پاسخگویی بین‌المللی: ایران از اتحادیه جهانی مخابرات، هیات مقررات رادیویی و همچنین کشورهای مرتبط مانند نروژ به‌عنوان ثبت‌کننده شبکه و ایالات متحده خواسته است تا به تعهدات بین‌المللی خود عمل کرده و اقدام عملی برای غیرفعال‌سازی این پایانه‌های غیرمجاز انجام دهند.

پاسخ نهادهای بین‌المللی و کشورهای درگیر عبارتند از:

• رد ادعای تروریسم: نهادهای مستقل حقوق بشری و ناظران شبکه اعلام کردند که هیچ شواهدی مبنی بر استفاده سازمان‌یافته تروریستی وجود ندارد و استارلینک غالباً توسط شهروندان، روزنامه‌نگاران و فعالان مدنی برای دور زدن سانسور و حفظ ارتباط در زمان خاموشی‌های سراسری اینترنت استفاده می‌شود. داده‌های شبکه نیز نشان می‌داد که برخلاف ادعای حکومت، قطعی‌های هدفمند اینترنت پیش از آغاز اعتراضات مسالمت‌آمیز اعمال شده بود.
• موضع نروژ و ایالات متحده: کشور نروژ و ایالات متحده آمریکا در نشست‌های هیات مقررات رادیویی (RRB) اعلام کرده بودند که مقررات ITU هیچ‌گونه الزام قانونی برای خاموشی کلی (Blanket Shutdown) یک شبکه در یک کشور ایجاد نمی‌کند. ایالات متحده همچنین تاکید کرده است که محدودسازی اینترنت توسط حکومت ایران با اصل آزادی اطلاع‌رسانی مغایرت دارد.
• رای هیات مقررات رادیویی (RRB): این نهاد تخصصی در نشست صدم خود اعلام کرده بود که صرف «غیرمجاز بودن مقرراتی» یک پایانه، مبنای حقوقی برای قطع سراسری خدمات نیست. این هیات تصریح کرد که اجرای مقررات نباید به قطع دسترسی مشروع کاربران به اطلاعات منجر شود و ایران برای مسدودسازی، باید ترمینال‌های قاچاق را به‌صورت موردی و دقیق شناسایی کند، نه آنکه خواستار قطع کل شبکه شود.

منابع

• «استارلینک در ایران به آخر خط رسید؟ (جزئیات فنی از کار افتادن ۸۰ درصد از پایانه‌های استارلینک در کشور)»، خبرگزاری خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 7 بهمن 1404ش.
• اکبری، فاطمه، «معامله دستگاه استارلینک ممنوع شد/ تعداد دستگاه‌های فعال به ۱۰۰۰ عدد رسید!»، وب‌سایت تجارت‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 12 دی 1401ش.
• «بررسی نامه جمهوری اسلامی ایران درباره نقش استارلینک در کاربردهای تروریستی»، وب‌سایت فکت‌نامه، تاریخ درج مطلب: 7 بهمن 1404ش.
• نیلی، هادی، «خدمات اینترنت ماهواره‌ای استارلینک برای کسانی که داخل ایران هستند، رایگان شده است»، بی‌بی سی فارسی، تاریخ درج مطلب: 24 دی 1404ش.
• Gramer، Alexander Ward and Robbie (۲۰۲۶-۰۲-۱۲). «Exclusive | U.S. Smuggled Thousands of Starlink Terminals Into Iran After Protest Crackdown». The Wall Street Journal