خجالت

ریشه‌یابی و معناشناسی

لغوی

واژۀ «خجالت» بدین‌صورت در عربی به‌کار نرفته و کاربرد آن در زبان فارسی نیز یک‌خطای عامه شمرده‌شده است. در عربی به‌جای خجالت، «خَجَل» به‌فتح خا و جیم به‌کار می‌رود. کلمۀ خَجَل، به‌ سستی و ذلت از سر حیا، تنبلی، تکبر، بی‌تابی، حیرت، شرمساری، شرمندگی، شرمگین‌شدن، سر افکندگی، رسوایی، کمرویی، سرخ شدن چهره و از قیل و قال‌افتادن و سست‌شدن معنا شده است. خجالت نیز در فارسی به‌ معنای شرم، شرمساری و شرمندگی است. کلمات هم‌خانواده با آن از قبیل خجلت، خجول، خجلان، خجل به‌کسر جیم، خجالت دادن، خجالت‌زدگی، خجالتی یا خجالت آور نیز به همین‌مفهوم به‌کار می‌روند.

اصطلاحی

خجالت، احساس ناخوشایند و خودآگاهانه در موقعیتی از تعاملات اجتماعی‌ و بیشتر در معرض مواجهه بادیگران، برای فردی است که قواعد پذیرفته‌شدۀ اجتماعی از سوی وی رعایت‌نشده و بدین‌جهت، تصورکند که ناظران واقعی یاخیالی اورا منفی، ارزیابی کرده‌اند و تصویر بدی از وی در جمع نشان‌داده شده است.

خجالت و مفاهیم مشابه

خجالت، حیا و شرم به‌رغم هم‌‌معنایی آن‌ها در تعاملات اجتماعی؛ اما با هم تفاوت دارند:

خجالت و حیا

1. از جهت منشأ: خجالت، مربوط به امور نفسانی و حیا مربوط به امور ایمانی است.
2. از جهت قلمرو تعلق: متعلق خجالت، عام است و شامل امور مذموم و غیر مذموم می‌شود؛ اما متعلق حیا فقط امور مذموم است.
3. از جهت زمان بروز: خجالت، به‌معنای شرمندگی پس‌از ارتکاب عمل است؛ اما حیا هم شامل شرم پیش‌از عمل و هم در اثر گسترش معنایی، شرم پس‌از عمل را شامل می‌شود.
4. از جهت اثر ظاهری: خجالت، با پدیدار شدن ناراحتی و تغییرات در چهره همراه است؛ اما حیای قبل از عمل، امری مربوط به روح بوده و چه بسا آثار ظاهری را ندارد.
5. از جهت مثبت و منفی بودن: خجالت، به عنوان وجه منفی شرم، آن حالت انفعال نفس و به‌معنای کمرویی است؛ اما حیا حالت فعال ومثبت نفس است که انسان بر قوای خود تسلط دارد.
6. از جهت ارادی بودن: خجالت، شرم اضطراری و غیر اردای؛ اما حیا شرم اختیاری است.

خجالت و شرم

1. از جهت کیفیت: شرم، احساس شدید و عمیق است؛ اما خجالت و‌ خجل، آن احساس گذرا، ناگهانی و دارای أثر موقت که با نشانه‌هایی همچون سرخ‌شدن چهره آشکار شده و زود از بین می رود.
2. از جهت محیط ظهور: احساس شرم در تنهایی تجربه می شود، اما احساس خجالت در یک موقعیت اجتماعی.
3. از جهت عامل: احساس شرم معمولا در موردهنجارهای اخلاقی پیدا می‌شود؛ اما احساس خجالت در اثر خود ارزیابی منفی یا ارتکاب خطای اجتماعی.
4. از جهت عام و خاص بودن: شرم شامل وجه مثبت و منفی؛ اما خجالت آن‌‌وجه منفی شرم است که با ویژگی‌هایی همچون اعتماد به‌نفس پایین، ناکامی در امور اجتماعی و ناتوانی از حضور در جمع شناخته می‌شود.
5. از جهت زمان: شرم ممکن است قبل یا بعد از عمل شرم‌آور رخ دهد؛ اما خجالت تنها بعد از انجام عمل ظاهر می‌شود.
6. از جهت ناظر: عامل بروز شرم، می‌تواند بیرونی یا درونی باشد ولی عامل خجالت، تنها بیرونی و دیگران است.