ریشهیابی و معناشناسی
لغوی
واژۀ «خجالت» بدینصورت در عربی بهکار نرفته و کاربرد آن در زبان فارسی نیز یکخطای عامه شمردهشده است. در عربی بهجای خجالت، «خَجَل» بهفتح خا و جیم بهکار میرود.[۱] کلمۀ خَجَل، به سستی و ذلت از سر حیا،[۲] تنبلی، تکبر، بیتابی، حیرت،[۳] شرمساری، شرمندگی، شرمگینشدن، سر افکندگی، رسوایی، کمرویی، سرخ شدن چهره و از قیل و قالافتادن و سستشدن معنا شده است. خجالت نیز در فارسی به معنای شرم، شرمساری و شرمندگی است. کلمات همخانواده با آن از قبیل خجلت، خجول، خجلان، خجل بهکسر جیم، خجالت دادن، خجالتزدگی، خجالتی یا خجالت آور نیز به همینمفهوم بهکار میروند.[۴]
اصطلاحی
خجالت، احساس ناخوشایند و خودآگاهانه در موقعیتی از تعاملات اجتماعی است که از توجه دیگران به عملکرد، ظاهر یا نقاط ضعف فرد نشأت میگیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد توانایی های شخصی خود ارتباط دارد.[۵] این احساس بیشتر برای فردی پیش میآید که قواعد پذیرفتهشدۀ اجتماعی از سوی وی رعایتنشده و بدینجهت، تصور میکند که ناظران واقعی یاخیالی او را منفی، ارزیابی کردهاند و تصویر بدی از وی در جمع نشانداده شده است.[۶]
خجالت و مفاهیم مشابه
خجالت، حیا و شرم بهرغم هممعنایی در سبک زندگی اجتماعی؛[۷] اما با هم تفاوت دارند:
خجالت و حیا
- منشأ: خجالت، مربوط به امور نفسانی و حیا مربوط به امور ایمانی در زندگی است.[۸] خجالت، ریشۀ بیرونی دارد که فرد از ترس قضاوت دیگران عیوب خود را مخفی میکند، در حالی که حیا ریشۀ درونی دارد و فرد بهدلیل ملاحظات اخلاقی، کار ناپسند را پایینتر از شأن خود دانسته و ترک میکند.[۹]
- قلمرو: خجالت، به امور مذموم و غیر مذموم همچون عیب و نقص فردی تعلق میگیرد، در حالی که حیا تنها به رفتار مذموم و ناشایست اختصاص دارد.[۱۰]
- زمان بروز: خجالت، شرمندگی پساز ارتکاب عمل است،[۱۱] در حالی که حیا هم شرم پیشاز عمل و هم در اثر گسترش معنایی، شرم پساز عمل را شامل میشود.[۱۲]
- اثر ظاهری: خجالت، با پدیدار شدن ناراحتی و تغییرات در چهره همراه است، در حالی که حیای قبل از عمل، به روح مربوط بوده و چه بسا آثار ظاهری ندارد.[۱۳]
- ارزش: خجالت، حالتی منفعل و منفی ناشی از ضعف نفس ایت که نوعی نقص تلقی می شود، در حالی که حیا حالتی فعال و مثبت و نشانۀ تسلط انسان بر قوای خود است که از روی شرافت و کرامت، از کار ناپسند دوری میکند.[۱۴]
- کیفیت: خجالت، شرم اضطراری و غیر اردای؛ اما حیا شرم اختیاری است.[۱۵]
خجالت و شرم
- از جهت کیفیت: شرم، احساس عمیق درونی است؛ اما خجالت و خجل، احساس گذرا، ناگهانی و دارای أثر موقت است که تغییر در چهره ظاهر می شود.[۱۶]
- از جهت محیط ظهور: احساس شرم در تنهایی تجربه می شود، اما احساس خجالت در یک موقعیت اجتماعی.[۱۷]
- از جهت عامل: احساس شرم معمولا در موردهنجارهای اخلاقی پیدا میشود؛ اما احساس خجالت در اثر خود ارزیابی منفی یا ارتکاب خطای اجتماعی.[۱۸]
- از جهت عام و خاص بودن: شرم شامل وجه مثبت و منفی؛ اما خجالت آنوجه منفی شرم است که با ویژگیهایی همچون اعتماد بهنفس پایین، ناکامی در امور اجتماعی و ناتوانی از حضور در جمع شناخته میشود.
- از جهت زمان: شرم ممکن است قبل یا بعد از عمل شرمآور رخ دهد؛ اما خجالت تنها بعد از انجام عمل ظاهر میشود.
- از جهت ناظر: عامل بروز شرم، میتواند بیرونی یا درونی باشد ولی عامل خجالت، تنها بیرونی و دیگران است.
آثار خجالت
خجالت هرگاه سبب ترس فرد از رویارویی با ضعفها و بازداشتن وی از تلاش برای رفع آنها شود، چنین خجالتی ناپسند بوده و سبب بازداری فرد ازمشارکت اجتماعی و دستیابی به رشد و تکامل وی میشود.[۱۹]
پانویس
- ↑ دهخدا، علیاکبر، لغتنامۀ دهخدا، ج6، تهران، دانشگاه تهران، چاپ دوم ازدورۀ جدید، 1377ش، ص9537.
- ↑ ابن منظور، لسانالعرب، ج4، لبنان، بیروت، دار احیاءالتراث العربی و مؤسسة التناریخ العربی، 1408ق، ص30.
- ↑ العسکری، حسن ابن عبدالله، معجم الفروق اللغویه، قم، انتشارات مؤسسة النشر الإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، 1412ق، ص212-213.
- ↑ دهخدا، علیاکبر، لغتنامۀ دهخدا، ج6، تهران، دانشگاه تهران، چاپ دوم ازدورۀ جدید، 1377ش، ص9537- 9544؛ معین، محمد، فرهنگ فارسی یکجلدی، تهران، انتشارات معین، 1381ش، ص401؛ سیّاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین (ترجمه المنجد لوییس معلوف)، تهران، انتشارات اسلام، 1378ش، ص447. کلمۀ «خجل» وبسایت المعانی، تاریخ بازدید: 26 بهمن 1404ش.
- ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهار فصل، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.
- ↑ محمدی، اسفندیار و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر بر خجالت از برند مصرفکننده»، فصلنامه مدیریت بازرگانی، دوره 13، ش4، 1400ش، ص913-914؛ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاوره روانشناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م.
- ↑ دهخدا، لغتنامهٔ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237؛ معین، فرهنگ فارسی یکجلدی، 1380ش، ص617.
- ↑ بانکیپور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش، ص15؛
- ↑ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وبسایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1401ش؛ مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، 1401ش، ص74.
- ↑ «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: 20 آذر1390ش؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وبسایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1401ش؛ «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، 1381ش.
- ↑ پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش، ص87.
- ↑ العسکری، حسن ابن عبدالله، معجم الفروق اللغویه، قم، انتشارات مؤسسة النشر الإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، 1412ق، ص213؛ حاجی ده آبادی، محمد علی، کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامۀ پژوهشهای اخلاقی، ش3، سال یازدهم، بهار 1400ش، ص127.
- ↑ بانکیپور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش، ص15؛ حاجی ده آبادی، محمد علی، کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامۀ پژوهشهای اخلاقی، ش3، سال یازدهم، بهار 1400ش، ص127.
- ↑ «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: 20 آذر1390ش؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وبسایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1401ش.
- ↑ بانکیپور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش، ص15.
- ↑ بهرامیزاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وبسایت روانحامی.
- ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاوره روانشناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م.
- ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاوره روانشناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م.
- ↑ «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، 1381ش.