تئاتر خیابانی؛ نوعی نمایش در فضای باز و عمومی، بدون صحنه رسمی و با هدف ارتباط بیواسطه با رهگذران.
تئاتر خیابانی گونهای از اجرای نمایشی در فضاهای باز و معابر عمومی است که با هدف ارتباط بیواسطه با رهگذران، بدون صحنهه رسمی و اغلب به صورت رایگان اجرا میشود. این هنر ریشه در آیینهای باستانی دارد اما در قرن بیستم با اهداف اجتماعی-سیاسی شکل گرفت و دارای کارکردی دوگانه جشنوارهای و اعتراضی است. در ایران، پیش از انقلاب در جشن هنر شیراز تجربه شد، پس از انقلاب با فضای سیاسی گروههایی شکل گرفتند و از سال ۱۳۷۳ش با ورود به جشنوارهٔ فجر و سپس تأسیس جشنواره مریوان، ساختاری منظمتر یافت. مهمترین موانع آن شامل نبود اساسنامه، کمبود بودجه، ضعف آموزش، نبود کانونهای استانی و آگاهی کم مردم است.
مفهومشناسی تئاتر خیابانی
شکلی از اجرای نمایشی است که محصول تزاید تفکرات جدید در حوزه هنر نمایش و مربوط به موضوعات اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم است و در فضای باز و در معابر عمومی اجرا میشود.[1] در این شکل از تئاتر، هنرمندان از فضاهای شهری که نزدیکی بیشتری از نظر فیزیکی و روانی با تماشاگر داشته باشد، بهعنوان دکور برای کار نمایشی خود استفاده میکنند و اکثراْ از کششها و انگیزشهای فضاهای بیرونی متأثر میشوند.[2] اجراها معمولاً به صورت رایگان برای عموم مردم ارائه میشوند که به نوعی اعتراض اجتماعی شبیه است. مکان برگزاری آنها اغلب گذرگاهها، مکانها یا معابر عمومی شهر و هر مکانی که امکان حضور انسان باشد مانند کافهها، بازارها، گذرگاهها، کلیساها و محیطهای اجتماعی است.[3]
تاریخچه تئاتر خیابانی
تئاتر از نخستين روزهاي پيدايش انسان بر روی زمین، همواره در فضای باز اجرا ميشده است.
پیش از انقلاب اسلامی، تئاتر خیابانی در ایران عمدتاً در قالب اجراهای معدود در جشنوارههایی مانند جشن هنر شیراز ۱۳۴۶-۱۳۵۶ش تجربه شد، اما این اجراها به حرکتی فراگیر تبدیل نشد.[1] در روزهای نخست انقلاب ۱۳۵۷-۱۳۵۸ش، با ایجاد فضای سیاسی باز، گروههای تئاتر خیابانی برای ارائه دیدگاههای سیاسی خود در خیابانهای تهران و شهرستانها شکل گرفتند. در دهه ۱۳۶۰ش و پس از پایان جنگ تحمیلی، اجراهای پراکندهای توسط گروههایی مانند گروه تئاتر شهر در فضاهای عمومی انجام شد و ساختارها کمکم محو و یا ادغام شدند و تئاتر خیابانی هنرمندانهتر شد. سرانجام در سال ۱۳۷۳ش، تئاتر خیابانی به بخش جنبی جشنواره بینالمللی تئاتر فجر پیوست و نگاه جدیتری به آن معطوف شد.[2] از اواخر دهه ۱۳۸۰ش و اوایل دهه ۱۳۹۰ش،[3] با تأسیس دفتر نمایش خیابانی در مرکز هنرهای نمایشی[4] و برگزاری جشنوارههای تخصصی مانند جشنواره تئاتر خیابانی مریوان از ۱۳۸۵ش تا کنون، این گونه نمایشی به تدریج ساختاری منظمتر یافت.[5]
اهداف
در این نوع سبک، اهداف اجرا با اهداف نمایشهای آیینی متفاوت است. در تئاتر خیابانی، مضامین مرتبط با مسائل روزآمد و ملموس جامعه به اجرا درمیآیند. این اجراها مفاهیم جاری در زندگی مانند نابرابريهاي اجتماعي، فقر و تنگدستي، بیکاري و فشار اقتصادي، فساد اداري و سیاسي، جنگ و کشتار انسانهای بیگناه، حقوق بشر، تبعیض جنسي، نژادی و طبقاتي، مبارزه با سیاستهای غیرمردمي حاکمان و غیره بازتاب میدهند.[6] در برخی اجراها، راهحلهایی به شیوه مسالمتآمیز ارائه میشود و در برخی دیگر، راهحلها با استفاده از زباني هنري همراه با روابطي مبتكرانه و سرشار از نوآوري و در نتيجه ايجاد نوعي همدلي تازه با عامه مردم ارائه میگردد.[7]
کارکرد
تئاتر خیابانی دارای کارکردی دوگانه است که این ویژگی در ساختار بنیادین آن ریشه دارد:
- کارکرد جشنوارهای: این کارکرد در قالب نمایشهای دستهجمعی و کارناوالهای شاد تجلی مییابد که به همدلی میان شهروندان و انسجام جامعه شهری میانجامد.
- کارکرد اعتراضی و انتقادی: این وجه از تئاتر خیابانی ضعفها، تناقضها و کاستیهای اجتماعی را بازتاب میدهد و بیانی است در برابر مسائل جامعه.
این دوگانگی، که گاه جنبههایی متناقض مییابد، جزئی جداییناپذیر از ماهیت این گونه نمایشی محسوب میشود. در مقایسه تطبیقی تئاتر خیابانی معاصر با آثار نمایشی کهن، پیوندی آشکار میتوان یافت؛ اما این پیوند بیشتر در ساختار ظاهری و فرم بیرونی اجرا تا در محتوا نهفته است. همچنین این همانندی در ساحت کارکردیِ نمایش، نه در جلوههای کلامی و گفتاری آن، تجلی مییابد.[8]
ویژگی ساختاری
از ابتدای شکلگیری آن، نزد بازیگران حرفهای و آماتور در کشورهای مختلف مورد استقبال بوده است و ویژگیهای اصلی شکل اجرایی آن عبارت از
- سیاسیترین نوع هنر نمایش است.[9]
- صرفهجویی
- برقراری ارتباط حداکثری با تماشگر، در دسترس عموم بودن و تعداد فراوان اجرا.
- مشارکت تماشگر در اجرا و سادگی رابطه و برقراری ارتباط مستقیم با مردم.
- تحرک و پویایی.
- صرفهجویی در هزینه و کاربرد وسایل سبک و قابل حمل.
- عدم تقلید از تئاترهای حرفهای.
- نیرومندی و همراه بودن شکل بیان نمایش با طنز و نماد.[10]
شیوه اجرا
آگوستو بوآل، تئاتر خیابانی را مدنظر دارد که در آن مخاطب نه فقط تماشاگر، بلکه یکی از اجزای نمایش محسوب میشود.
- نمایش روزنامهای: شیوهای برای افشای دروغهای مطبوعاتی که در آن بازیگران با تکنیکهای خوانش مختلف، اخبار را برای مخاطبان بازنمایی میکنند.
- نمایش نامرئی: اجرایی در مکانهای عمومی بدون آگاهی مخاطبان از نمایشی بودن رویداد، که مشارکت ناآگاهانه رهگذران را به دنبال دارد.
- نمایش شورایی: شیوهای که در آن تماشاگران با قطع اجرا و جایگزینی با بازیگران، به جستجوی راهحل برای مشکلات مشترک میپردازند.
- نمایش پیکره (مجسمه): تکنیکی که در آن شرکتکنندگان با تغییر پیکرههای انسانی، دیدگاه جمعی خود را درباره مسائل اجتماعی شکل میدهند.[11]
مخاطبان
در تئاتر خیابانی مدرن، تعداد مخاطبان از چند ده نفر تا نیم میلیون نفر متفاوت است. بازیگران و مخاطبان در یک مکان فیزیکی یک حس اجتماعی ایجاد میکنند و برگزارکنندگان، ارتباطات گروهی با مردم را از طریق زبان هنری سازماندهی میکنند. در این تعامل، مخاطبان و تماشاگران خود هویت به دست میآورند.[12]
محتوا
در تئاتر خیابانی، مضامین مرتبط با مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دوران معاصر به اجرا درمیآیند. در نمایشهای آیینی، مضامین مرتبط با باورهای جمعی به اجرا درمیآمدند. در تئاتر خیابانی، مشکلات و کاستیهای جامعه معاصر بازتاب داده میشوند. در این اجراها، اوضاع زمانه به تصویر کشیده میشود و واقعیتهای دشوار اجتماعی نمایش داده میشوند.[13]
جایگاه و اعتبار
تئاتر خیابانی از سنتهای نمایشی کهن برگرفته شده است و در دوران معاصر اجرا میشود. این تئاتر پیشینهای طولانی در برگزاری نمایشهای سنتی و آیینی دارد. در تئاتر خیابانی، تجربههای فردی مخاطبان و تجربه جمعی حاضر در فضا همزمان رخ میدهند. این گونه نمایشی در دورههای مختلف تاریخ اجرا شده است.[14]
مهمترین افراد
مهمترین افراد و گروههایی که در گسترش تئاتر خیابانی در جهان نقش داشتند عبارت از آنتوان آرتو در فرانسه، اوریونوف، پلاتون کرژنتسف و اختانگوف در روسیه، تئاترهای اودین، باربایا، سوم، داریوفو در ایتالیا، گروههای تئاتر کلیفورد ادتز، لیوینگ، اوپن، هپنینگ، ریچارد شچنر، پرفورمنس و نان و عروسک در آمریکا است.[15]
هرچند مردم اصلیترین و مهمترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی هستند[16] اما در ایران افردی مانند شهرام کرمی (رئیس دفتر تئاتر خیابانی، مجید امرایی، مریم معترف، محمدرضا الوند، آرش دادگر، عقیل تقیزاده[17] و محمود فرهنگ موافقان رویکردی با توجه به نمایشهای سنتی ایرانی و ایرج راد، علی پویان و شیرین بزرگمهر موافقان رویکردی با توجه به هنر جهانی، هستند.[18]
مشکلات و کمبودها
- نداشتن اساسنامه و عدم تكميل آييننامه اجرايی
- لحاظ نشدن رديف بودجه مشخص برای تئاتر خيابانی
- عدم انعقاد قرارداد مستقل برای گروههای تئاتر خيابانی
- محدود شدن اجرای نمايشهای خيابانی به برگزاری جشنوارهها
- حمايت محدود نهادهاي فرهنگی از گروههای نمايش خيابانی
- دشواري انجام هماهنگی با نهادهای مختلف برای اجرای نمايش خيابانی
- كمبود مكان تمرين و اجرا در تمام نقاط كشور
- نبود ساختار مشخص آموزشی نسبت به تئاتر خيابانی مراکز آموزشی
- تعريفهای متفاوت و سليقهای درباره ساختار اجرایی نمايش خيابانی
- كمبود كتابهای مرجع و تحقيقاتی
- ضعف در تبادل فرهنگی و هنری با گروههای نمايش خارجی برای بهرهمندی از تجارب آنها
- نبود كانونهای تئاتر خيابانی در شهرستانها
- آگاهی نداشتن مردم نسبت به اين گونه نمايشی
- عدم برگزاری جلسات تخصصی و مباحثه در ميان نويسندگان و كارگردانان تئاتر خيابانی.[19]
راهکارها
- تدوين اساسنامه و تكميل آييننامه اجرايی
- حمايت از اجرای عمومی گروههای نمايش خيابانی در سال
- حمايت از گروههای فعال تئاتر خيابانی و جذب گروههای تئاتر حرفهای
- اختصاص بودجه مناسب و مستقل به تئاتر خيابانی
- فراهم آوردن جايگاه مناسب براي اين رشته هنری توسط شهرداری
- برگزاری مستمر كارگاههای آموزشی
- جمعآوری، چاپ و تكثير نمايشنامههای خيابانی
- چاپ كتابها و مقاالت پژوهشی در زمينه تئاتر خيابانی
- ايجاد امكان اعزام گروههای نمايش خيابانی به ساير كشورها به قصد تبادل فرهنگی و هنری
- راهاندازي دفاتر نمايش خيابانی در انجمن هنرهای نمايشی شهرستانها
- براي حمايت، برنامهريزی و هدفمند كردن تئاتر خيابانی در شهرستانها
- فرهنگسازی صدا و سيما و مطبوعات جهت شناساندن نمايش خیابانی به مردم
- برگزاری جلسات تخصصی با حضور استادان صاحبنظر، نويسندگان و كارگردانان فعال اين عرصه.[20]
منابع
- اسدی دستجردی، فرزانه، «مطالعهی تئاتر محیطی ایران در دهههای 80 و 90، براساس آراء ریچارد شکنر؛ عنوان بخش عملی: تجربههای اخیر»، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه هنر تهران، دانشکده سینما و تئاتر، ۱۳۹۴ش.
- «جشن هنر شیراز»، وبسایت ویکی امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
- حسننیا، محسن، «نگاهی به اجرای تئاتر خیابانی در ایران»، وبسایت ایران تئاتر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۰ش.
- سرسنگی، مجید، «شهر و تئاتر؛ نگاهی گذرا به «تئاتر خیابانی» در ایران و جهان»، منظر، دوره۳، شماره۷، ۱۳۸۹ش.
- سرسنگی، مجید، «جامعهشناسی تئاتر خیابانی؛ پژوهشی در خصوص تئاتر خیابانی و جایگاه اجتماعی این هنر از آغاز تا دوران معاصر»، هنرپیشه، سال۱، شماره۱، ۱۳۹۲ش.
- سلمانزاده، مهسا، «اجرای تئاتر خیابانی در ایران با رویکردی سنتی یا مدرن»، نمایش، سال۳۲، شماره۲۶۶، ۱۴۰۰ش.
- صادقی، قطبالدین، «تئاتر خیابانی یا تئاتر آژیتاسیون - پروپاگاند»، نمایش، سال۱۹، شماره۱۰۴ و ۱۰۳، ۱۳۸۷ش.
- «گزارش تصویری اختتامیه هجدهمین جشنواره بینالمللی تئاتر خیابانی مریوان»، وبسایت جشنواره بینالمللی تئاتر خیابانی مریوان، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۴۰۴ش.
- مایسِیوِا، د. پ.، «تئاتر خیابانی، فرصتی برای دموکراتیزه نمودن فرهنگ»، ترجمه سارا دافعی، نمایش، سال۳۲، شماره۲۶۶، ۱۴۰۰ش.
- محسنی، محمدرضا، «نمایش خیابانی؛ رویکردها، دغدغهها و راهبردها»، پژوهش ادبیات معاصر جهان، سال۱۳، شماره۴۲، ۱۳۸۶ش.
- «مردم مهمترین و اصلیترین عامل موفقیت تئاتر خیابانی هستند»، وبسایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۲ش.