دیوارنگاری

دیوارنگاری؛ ترسیم روی دیوار در فضاهای شهری.

دیوارنگاری هنر ترسیم بر سطوح عمودی است که کارکردهای تبلیغاتی و سیاسی، هویت‌بخشی و زیباسازی شهری دارد. این هنر در فصل مشترک معماری، رسانه و هنرهای تجسمی قرار دارد. امروزه دیوارنگاری به دو شاخۀ اصلیِ رسمی و حاکمیتی با هدف ترویج ارزش‌های ملی و غیررسمی یا گرافیتی با ماهیت اعتراضی و فرهنگ عامه تقسیم می‌شود که هر یک به‌صورت متفاوت بر زیست‌جهان شهروندان اثر می‌گذارند.

مفهوم‌شناسی

دیوارنگاری (Graffiti) واژه‌ای مرکب در ادبیات هنر معاصر است که بر فرآیند ترسیم یا نگارش تصویر و خط بر سطوح عمودی دلالت دارد. دیوارنگاری با نقاشی‌دیواری و دیوارنگاره مترادف، اما از نظر بار معنایی متفاوت‌ است. در زبان تخصصی هنر، دیوارنگاری بیشتر به انجام کار و مراحل اجرایی اشاره دارد؛ اما نقاشی‌دیواری واژه‌ای جامع است که هم به روشِ کار و هم به خودِ تصویری که روی دیوار نقش بسته یا نصب شده، گفته می‌شود و و ديوارنگاره، تنها بر خود اثر ديواری دلالت می‌کند.

تاریخچه

جهان

قدمت دیوارنگاری به سی هزار سال پیش از میلاد و نخستین نقاشی‌های غار در شووه فرانسه بازمی‌گردد. تمدن‌های بزرگ باستان نظیر مصر، یونان و روم این هنر را به اوج رساندند؛ مصریان برای شکوه مقابر و رومی‌ها با استفاده از تکنیک فرسکو، روایت‌های اساطیری و تاریخی را بر دیوارها ماندگار کردند. این دوران با نام عصر پارینه‌سنگی پسین شناخته می‌شود. در قرون وسطی، نقاشی روی گچ خشک رایج بود و دیوارنگاری‌های کرالا از این نوع هستند. در حدود سال ۱۳۰۰م، تکنیک نقاشی روی گچ خیس در ایتالیا رواج یافت و کیفیت نقاشی‌های دیواری ارتقا پیدا کرد؛ این دوران آغاز شکل مدرن و منسجم دیوارنگاری بود.

پس از سقوط امپراتوری روم، این هنر در غرب مدتی از رونق افتاد، اما در بیزانس و دوران رنسانسِ رومانسک به‌عنوان عنصری کلیدی در معماری مذهبی و کلیساها باقی ماند. همزمان در آسیا، دیوارنگاری از سلسله هان در چین تا پادشاهی گوگوریو در کره و تمدن‌های هند و تایلند به‌عنوان ابزاری برای تکریم حاکمان و ثبت فرهنگ بومی به کار گرفته شد. در عصر مدرن، هویت دیوارنگاری با سیاست و مسائل اجتماعی گره خورد و پس از انقلاب مکزیک در دهه ۱۹۲۰م به اوج محبوبیت خود رسید. در طول جنبش دیوارنگاری مکزیک، این هنر برای پیشبرد افکار عمومی و گسترش ایده‌های وحدت‌بخش اجتماعی و سیاسی به کار گرفته شد. این شیوه بیان هنری از طریق آثار عظیم سه بزرگ‌مرد: خوزه کلمنته اوروزکو، دیگو ریورا و دیوید آلفارو سیکیروس ظهور کرد. در دهۀ ۱۹۳۰م در آمریکا، دولت از طریق پروژه‌های فدرال مانند نیو دیل، هزاران دیوارنگاره را به‌عنوان نمادهای محلی و ابزاری برای اشتغال‌زایی هنرمندان خلق کرد. این آثار که همواره نماد وحدت، آزادی و خوش‌بینی بوده‌اند، بر جنبش‌های بعدی نظیر هنر چیکانو در دهه ۱۹۶۰م تأثیر به‌سزایی گذاشتند. دیوارنگاره‌ها همچنین یکی از شاخص‌ترین ویژگی‌های ایرلند شمالی هستند که تفاوت‌های سیاسی و مذهبی معاصر و تاریخی این منطقه را به نمایش می‌گذارند. از دهه ۱۹۷۰ تاکنون، حدود ۲۰۰۰ دیوارنگاره در این کشور با موضوعاتی نظیر مبارزه با نژادپرستی و حفاظت از محیط زیست خلق شده است. دیوار برلین نیز مکان دیگری برای دیوارنگاره‌های سیاسی بود که بین سال‌های ۱۹۶۱م تا ۱۹۸۹م روی آن آثاری اجرا شد. امروزه این هنر به یک رسانه اعتراضی و هویتی تبدیل شده است؛ به‌عنوان مثال، دیوارنگاره‌های مربوط به واکنش‌های جهانی به جنبش‌های عدالت‌خواهانه مانند جورج فلوید.

ایران

دوران باستان؛ در ایران، پیشینۀ این هنر به هزارۀ هشتم پیش از میلاد و عصر نوسنگی می‌رسد. بارزترین نمونه‌های این دوران، صخره‌نگاره‌های منطقۀ کوهدشت در استان لرستان هستند که با استفاده از رنگ‌هایی همچون قرمز اخرایی، زرد و سیاه، صحنه‌هایی از نبرد و شکار را به تصویر کشیده‌اند.

دوران صفوی؛ در دوران صفوی سبک و مضامین هنری دیوارنگاری مسیری نوین را برگزید و به‌عنوان اصلی‌ترین عنصر تزئینی در معماری، در کاخ‌های صفوی به کار گرفته شد که شامل نقوش انتزاعی تا روایت‌های داستانی رزم و بزم بود. در این دوره علاوه بر کاخ‌ها، نقاشی دیواری به فضای خصوصی و خانه‌های طبقۀ مرفه نیز راه یافت.

دوران قاجار؛ در این دوره، نقاشی دیواری با ورود تکنیک رنگ و روغن برای نخستین بار در ابعادی گسترده تجربه شد. این هنر علاوه بر تزیین بقاع متبرکه، در قالب نقاشی قهوه‌خانه‌ای تجلی یافت که به‌عنوان زیرمجموعه‌ای از دیوارنگاری عصر قاجار با باورهای دینی و ملی لایه‌های میانی جامعه پیوندی عمیق داشت. این سبک روایی که همزمان با جنبش مشروطه به اوج محبوبیت رسید، توانست اعتقادات مذهبی و روح فرهنگ مردمی را با استفاده از رنگ و روغن بر سطوح مختلف بازتاب دهد.

دوران پهلوی؛ با روی کار آمدن رضا پهلوی، دیوارنگاری از تزیینات معماری خارج و به ابزاری در خدمت مصرف‌گرایی و تبلیغات تجاری تبدیل شد. در این مقطع، برای نخستین بار در تاریخ ایران، در دیوارهای مرکزی شهر تهران نقاشی‌های تبلیغاتی با هدف ترویج کالاهای لوکس به نمایش در آمدند. حکومت با در پیش گرفتن سیاستی دوگانه، از یک سو به احیای نقوش باستانی و نقش‌برجسته‌ها در فضاهای شهری مانند میدان توپخانه پرداخت و از سوی دیگر، هنرمندان را به بهره‌گیری از تکنیک‌های روز در فضاهای داخلی وزارتخانه‌ها تشویق کرد. در دوران محمدرضا پهلوی، همزمان با بحران‌های ناشی از جنگ جهانی و فعالیت احزاب، دیوارنگاری ابعاد تازه‌ای به خود گرفت و از دهۀ ۳۰ش به بعد، دیوارها به رسانه‌ای برای شعارنویسی و مبارزات سیاسی علیه نظام حاکم تبدیل شدند؛ اما از سوی دیگر، با حمایت مجامع هنری در دهۀ ۴۰ش، جریانی حرفه‌ای و نوگرا در این عرصه شکل گرفت که باعث شد هنرمندان برجسته‌ با نگاهی مدرن به دیوارنگاری روی آورند.

دوران انقلاب؛ دیوارنگاری در نمای عمومی شهر تهران هم‌زمان با انقلاب اسلامی و پس از آن به‌سرعت گسترش یافت. در این دوران، دیوارنگاری در تعامل با اهداف انقلاب قرار گرفت و هنرمندان بیش از تکنیک، بر مضامین ارزشی، انقلابی و مذهبی تمرکز داشتند. آثار دیواری در آغاز انقلاب به‌صورت خودجوش و براساس نیازهای جامعه توسط مردم و هنرمندان مردمی پدید آمد. در این دوره، سفارش‌دهنده، مجری و مخاطب اثر تا حد زیادی یکی بود و به‌دلیل شرایط تاریخی ویژه، میان اثر و مخاطب هماهنگی برقرار می‌شد.

دوران دفاع مقدس؛ با آغاز جنگ، دیوارنگاری به ابزاری برای ترویج فرهنگ شهادت‌طلبی تبدیل شد. این فعالیت‌ها توسط هنرمندان آکادمیک که به‌دنبال زبانی متناسب با مفاهیم جنگ بودند و یا توسط نقاشان غیرحرفه‌ای و خودجوش صورت می‌گرفت. سبک این آثار میان واقع‌گرایی و نمادگرایی در نوسان بود و نهادهایی چون سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و سازمان تبلیغات اسلامی حامیان اصلی آن بودند. تا پایان جنگ تحمیلی، دیوارنگاری اغلب با مضامین سیاسی و اجتماعی ادامه یافت و همچنان به‌شکلی خودجوش هدایت می‌شد.

دوران پس از جنگ؛ پس از جنگ، با تغییر شرایط کشور و ضرورت‌های اجتماعی، دیوارنگاری مردمی متوقف و این حوزه زیر نظر نهادهای دولتی قرار گرفت و سازمان‌هایی مانند زیباسازی شهرداری و بنیاد شهید و امور ایثارگران، متولی آن شدند. سه رویکرد اصلی این دوره عبارت بود از منظره‌نگاری با هدف زیباسازی، تصاویر شهدا به سبک پوستر و همراه با نمادهای لاله و پلاک و دیوارنویسی شامل پیام‌های مذهبی.

از سال 1375 تا 1390؛ با تشکیل شورای تخصصی نقاشی دیواری، تلاش شد تا با تدوین آیین‌نامه‌ها، میان ابلاغ پیام و زیباشناسی بصری تعادل ایجاد شود. رویکردها به چهار بخش فرهنگی، اجتماعی، ملی-مذهبی و بهینه‌سازی بصری تقسیم شدند. با این حال، از نظر کارشناسان علی‌رغم این ساختارمندی، همچنان چالش‌هایی چون سفارشی بودنِ صرف، ضعف در خلاقیت مستقل و اتخاذ سیاست‌های گاه نادرست مانع از تبدیل شدن این هنر به ابزاری کاملاً موفق در ارتقای فرهنگ و سلیقۀ بصری جامعه شده است.

از دهۀ 1390 تا امروز؛ امروزه سازمان زیباسازی شهر تهران به‌عنوان متولی اصلی هنرهای محیطی، نقشی محوری در سیاست‌گذاری و اجرای دیوارنگاره‌های شهری ایفا می‌کند. رویکرد اجرایی این سازمان در سال‌های اخیر، بر پایۀ مشارکت جمعی و شناسایی استعدادها استوار بوده است؛ به‌طوری که از طریق فراخوان‌های عمومی، بستری برای تجمیع ایده‌های هنرمندان فراهم آورده تا برترین طرح‌ها انتخاب شود. در سال‌های اخیر، سازمان زیباسازی بیش از 231 پروژه در سال را دیوارنگاری کرده است.

دیوارنگاری غیررسمی یا گرافیتی

گرافیتی به‌عنوان شکلی غیررسمی و پیشرو از هنر خیابانی، رسانه‌ای بی‌واسطه برای برقراری ارتباط میان هنرمند و تودۀ مردم در بستر واقعی شهر است. این هنر که پس از جنگ جهانی دوم و با نمونه‌های شاخصی چون دیوار برلین به بیانی هنری تبدیل شد، در اواخر قرن بیستم همسو با موسیقی رپ، به ابزاری برای اعتراض‌های مدنی و بیان مطالبات اجتماعی بدل شد. از نگاه نظریه‌پردازانی چون ژان بودریار، گرافیتی نوعی مداخله در فرهنگ شهری و به چالش کشیدن رسانه‌ها و قوانین مسلط است. دیوارنگاران غیررسمی با هزینه‌های مادی و معنوی، انگ‌های اجتماعی و حتی پیگردهای قانونی روبه‌رو هستند. برخلاف باور عمومی پژوهشگران که گرافیتی را صرفاً ابزاری برای اعتراض و مقاومت می‌دانند، بسیاری از این آثار لزوماً همگام با وقایع اجتماعی نیستند. برخی دیوارنگاری‌ها در حاشیۀ شهرها و به دور از چشم عموم اجرا می‌شوند و هدفی شخصی، تخلیه‌گرایانه یا حتی سرگرم‌کننده دارند که در آن مخاطب نقش پررنگی ندارد.

دیوارنگاری در فرهنگ عامه

دیوارنگاری غیررسمی امروزه در قلمرو فرهنگ عامیانه تحول یافته و اکنون جزئی از سبک زندگی زیرزمینی است که در کنار موسیقی هیپ‌هاپ و رقص بریک معنا قرار دارد. هواداران این سبک، دیوارنگاری را نوعی بیان احساسات قانون‌گریزانه و هنر اعتراضی می‌دانند. از نظر آن‌ها، هنر نباید صرفاً در گالری‌ها محبوس باشد؛ بلکه باید در خیابان و در دسترس همگان قرار گیرد.

ماهیت حقوقی

در اکثر کشورها، هرگونه علامت‌گذاری بر املاک خصوصی بدون اجازۀ مالک، جرم تلقی شده و پیگرد قانونی دارد. گاهی نیز این نوشته‌ها تنها ابزاری برای تعیین قلمرو گروه‌های تبهکار قلمداد می‌شوند.

هدف دیوارنگاری

ایران

مطابق با آیین‌نامۀ اجرایی نقاشی دیواری سازمان زیباسازی شهر تهران مصوب سال ۱۳۸۳ش، اولویت اصلی در دیوارنگاری‌های معاصر محتوای پیام‌محور، ارتقای کیفیت بصری و تلطیف فضای شهری است تا تجربه‌ای خوشایند در شهروندان به وجود آورد و سیمای محیطی را بهبود بخشد. این هنر به مثابه رسانه‌ای فراگیر، پیوندی مستقیم میان اندیشه هنرمند و ادراک مخاطب برقرار می‌کند و برخلاف هنرهای گالری‌محور، به دلیل ساختار عمومیت‌یافته‌اش در لایه‌های مختلف جامعه نفوذ کرده و به ابزاری برای بازتولید روابط اجتماعی و تحقق ماهیت انسان‌گرایانه در شهر تبدیل شده است. اثربخشی این هنر در ترویج هنجارها، آموزش شهروندی، الگوسازی اجتماعی، هویت‌بخشی و تقویت بنیان‌های ملی می‌تواند نقشی تعیین‌کننده ایفا کند.

سایر کشورهای جهان

دیوارنگاره‌ها علاوه بر زیبایی و ارتقای کیفیت بصری شهر، مؤلفه‌های تبلیغاتی، استفاده به‌عنوان ابزار اجتماعی و سیاسیراهی برای اتحاد مردم و ایجاد حس تعلق به جامعه، ابرازی برای بیان تاریخ و فرهنگ یک جامعه و منعکس کردن هویت و ارزش‌های آن و حفظ تاریخ و سنت‌های محلی، برای افزایش آگاهی درباره مسائل اجتماعی و ترویج تغییرات اجتماعی، اظهار نظر دربارۀ مسائلی مانند فقر، نابرابری و تبعیض و ایجاد گفتمان، ترغیب به اقدام در موضوعات مهماست.

ویژگی‌های دیوارنگاری

دیوارنگاری از چهار ویژگی و مزیت ارتباطی برخوردار است:

1. تنوع و جذابیت: بهره‌گیری از فرم‌های بصری متنوع برای ایجاد گفتمان با مخاطب.
2. مشروعیت: برخورداری از اعتبار ذاتیِ نهفته در هنر، شخصیت هنرمند و غنای محتوا.
3. فراگیری: توزیع پيام در سطحی وسیع و دسترسی عمومیِ بدون محدودیت.
4. تداوم: ماندگاری فیزیکی اثر و استمرار پیام‌رسانی در طول زمان.

ابعاد دیوارنگاری

دیوارنگاری در بازنمایی هویت ملی، حیات جمعی، تبلیغات تجاری و ترویج آموزه‌های اخلاقی نقش مهمی ایفا می‌کند. این هنر در فصل مشترک سه حوزۀ هنر تجسمی، معماری و شهرسازی و ارتباطات اجتماعی، قرار دارد.

رابطۀ دیوارنگاری با این سه بعد عبارت است از:

• حوزه هنر: این رشته به‌دلیل قدمت و ارزش آن، یکی از شیوه‌های تولید در هنرهای تجسمی است که در زیباسازی و هویت‌بخشی نقش دارد.
• حوزه معماری و شهرسازی: دیوارنگاره‌ها ابزاری در طراحی شهری هستند که پیوندی ناگسستنی با معماری دارند؛ به‌طوری که تفکیک این دو دشوار است؛ چراکه معماری خود مجموعه‌ای از حجم‌ها و سطوح رنگی است که با نقاشی دیواری به وحدت می‌رسد.
• حوزه ارتباطات اجتماعی: دیوارنگاری مدام در حال انتقال پیام به جامعه است.

فرآیند اجرایی دیوارنگاری

دیوارنگاری در ابعاد تولید و عرضه دارای ویژگی‌هایی است که آن را از نقاشی‌های آتلیه‌ای متمایز می‌کند. تولید یک اثر دیواری، بسته به وسعت و محل اجرا، پروژه‌ای جمعی و میان‌رشته‌ای محسوب می‌شود که نیازمند تلفیق تخصص‌ها و فنون گوناگون است. فرآیند خلق و ارائۀ این آثار در سه مرحله انجام می‌شود:

۱. پیش‌تولید و نظام‌مندی طراحی: برخلاف آثار هنری مستقل، دیوارنگاری شهری اغلب بر پایه سفارش نهادهای مدیریت شهری آغاز می‌شود. این امر مستلزم طی کردن یک فرآیند سازوکارمند شامل ایده‌پردازی، طراحی و اخذ مجوزهای قانونی است. موفقیت در این مرحله و ارتقای کیفیت اثر، تنها در گرو اِعمال نگرش‌های کارشناسانه و تخصصی است.

۲. تکنولوژی تولید: دیوارنگاری به‌دلیل استقرار در فضای باز، با چالش دوام و ثبات در برابر عوامل محیطی روبه‌رو است. هنرمند باید از مواد و مصالحی استفاده کند که ضمن سازگاری با بستر معماری، ماندگاری اثر را تضمین کند. این مرحله با مهارت‌های فنی در ارتباط است و فرآیند سفارش تا اجرا، نظارت و نگهداری آن، محصول همکاری تخصص‌های مختلف مدیریتی و هنری است.

۳. پویایی در اجرا و تعامل با مخاطب: اثر دیواری در ابعاد زمان و مکان با مخاطب پیوند می‌خورد که در صورت ضعف کیفیت و فقدان جذابیت، به‌مرور زمان ارزش خود را از دست داده و به عنصری خنثی یا حتی مزاحم در سیمای شهر تبدیل می‌شود. هنرمند و سفارش‌دهنده با شناخت دقیق از ماهیت چندبعدی این هنر، ظرفیت‌های ارتباطی آن را برای دستیابی به بهره‌برداری مطلوب به‌کار می‌گیرد.

شیوه‌های اجرای دیوارنگاری

دیوارنگاری به دو روش کلی خشک و خیس انجام می‌شود که مهم‌ترین تکنیک‌های آن عبارتند از:

• تکنیک کازئین: استفاده از ترکیب آهک و چسب کازئین برای ایجاد پایداری.
• تکنیک تمپرا: روشی باستانی با استفاده از زرده تخم‌مرغ به‌عنوان چسبِ رنگ مناسب برای سطوح چوبی و گچی.
• تکنیک سیلیکات: روشی بادوام و متعلق به قرن ۱۵ که بر زیرسازی دقیق استوار است و از سیمان و سنگ محافظت می‌کند.

کاربرد دیوارنگاری

دیوارنگاری‌ها طیف گسترده‌ای از کارکردهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، تبلیغاتی و زیباشناختی را دربر می‌گیرند.

تجاری-تبلیغی

استفاده از دیوارنگاری در فضاهای تجاری، روشی برای جلب توجه حداکثری است. این آثار با ایجاد وقفۀ بصری، مخاطب را به‌سوی کسب‌وکار و برند جذب می‌کند که در نتیجۀ آن تصویر برند در ذهن مشتری باقی می‌ماند. از دهۀ هشتاد شمسی، با هدف تلطیف فضای شهری، تلاش شده است تا اجرای این تبلیغات از روی دیوارهای شهر متوقف شده و به مکان‌های اختصاصی نظیر بیلبوردها، ایستگاه‌های مترو، اتوبوس‌ها و تلویزیون‌های شهری منتقل شود؛ بدین ترتیب، این حوزه گرچه از حیطۀ دیوارنگاری خارج شده، اما همچنان به‌عنوان یک هنر شهری تحت نظارت سازمان زیباسازی قرار دارد.

معروفترین دیوارنگاری‌های تاریخ

کشور	مکان یا اثر شاخص	ویژگی‌های هنری و سبک	دلیل ایجاد و پیام اثر
آرژانتین	دیوارنگاره توایلایت در سان نیکولاس	ارتفاع ۲۰ متر، رنگ‌های نارنجی و بنفش، ترکیب انسان و طبیعت	گرامیداشت تاریخ محلی و توافق تاریخی شهر؛ نماد هویت فرهنگی
انگلستان	دیوارنگاره رویابافی در شفیلد اثر پیچز و دختر با بادکنک آثار بنکسی در لندن و بریستول	الگوهای هندسی، پرندگان خیالی، سبک استنسیل	الهام از آب‌راه‌های محلی؛ نقد مصرف‌گرایی و بحران‌های زیست‌محیطی
آلمان	دیوارنگارۀ ایست‌ساید گالری طولانی‌ترین دیوارنگارۀ جهان در برلین و ملکه رنگ‌ها در مونیخ	طول ۱.۳ کیلومتر، سبک‌های متنوع از گرافیتی تا واقع‌گرایی	نماد پایان تقسیم آلمان؛ پیام‌های ضدجنگ و تمرکز بر قدرت زنان
ایران	تخت جمشید و پاسارگاد	حجاری روی سنگ، نقوش هخامنشی	نمایش قدرت امپراتوری، مراسم آیینی و شکوه تاریخی
	کاخ چهل‌ستون در اصفهان و عمارت کلاه‌فرنگی در تهران
	خیابان کارگر و میدان حسن‌آباد در تهران	فضایی شاداب و بانشاط و تلطیف فضای روانی شهروندان	تبدیل فضاهای شهری به بستری برای روایتگری‌های محلی

پانویس

منابع

• «در مورد دیوارنگاری در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، ویکی‌تابناک، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.
• «دیوارنگاری در ایران؛ از نقش‌برجسته‌های باستانی تا رسانه شهری»، آگاه‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 29 شهریور 1404ش.
• زنگی، بهنام و احمدی، سید بدرالدین، «بررسي كاركردهاي هويت‌بخش هنر شهري ديوارنگاري در شهر ايراني اسلامي»، نشریه هنرهای صناعی اسلامی، سال اول، شمارۀ 1، پاییز و زمستان 1395ش.
• علوی‌نژاد، سید محسن، «بررسي مفهوم ديوارنگاري در منابع هنر اسلامی»، نگره دانشگاه شاهد، سال چهارم، شماره 7، تابستان 1387ش.
• کفشچیان مقدم، اصغر و دیگران، «ارزیابی دیوارنگاری معاصر تهران از دیدگاه مخاطب»، نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، شمارۀ 41، بهار 1389ش.
• کفشچیان مقدم، اصغر و رویان، سمیرا، «بررسی دیوارنگاری معاصر تهران (قبل و بعد از انقلاب)»، هنرهای زیبا، شماره 33، بهار 1387ش.
• «گرافیتی هنری در اوج یا منزوی؟ / نگاهی بر دیوارنگاری‌های اعتراضی و زیبایی‌شناسانه»، وب‌سایت هنرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 20 تیر 1394ش.
• مرادی، هومن، «از تاریخ دیوارنگاری تا دیوارنگاری تاریخی»، سال پنجم، شماره 1078، مهر 1389ش.
• مؤید حکمت، ناهید و دیگران، «هنر و خیابان: گونه‌شناسی دلایل دیوارنگاری غیررسمی در ایران»، جامعه‌پژوهی فرهنگی، سال دوزادهم، شمارۀ 1، بهار 1400ش.
• «نقاشی دیواری یا دیوارنگاری چیست و چه نکاتی را باید رعایت کنیم»، وب‌سایت پویااندیش، تاریخ بازدید: 4 اسفند 1404ش.
• ".Benefits of Murals", happydecay websit, Date of Visit: 26 February 2026.
• .Eric, Bullard ,"Mural (art)", ebsco website, Date of Published: 2025.
  • Meyer, Isabella, "What Is a Mural? – Understanding the Importance of Mural Art", artincontext website, Date of Published: 22 July 2022.
• The History of Murals", muralform website, Date of Upload: 27 April 2017.