تجزیه ایران؛ پروژهای استعماری با هدف فروپاشی یکپارچگی ملی و تقسیم جغرافیایی ایران به واحدهای کوچک قومی.
تجزیه ایران بهعنوان پروژهای استعماری، همواره یکی از راهبردهای قدرتهای خارجی برای تضعیف اقتدار سیاسی و فروپاشی یکپارچگی سرزمینی این کشور بوده است. از دوران قاجار و تحمیل قراردادهای نابرابر تا دورۀ پهلوی و جدایی بخشهایی از خاک ایران و سپس طرحهای آشکار و پنهان پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مسئلۀ تجزیه همواره در پیوند با ضعف حکومت مرکزی، مداخلات بیگانگان و سوءاستفاده از تنوع قومی و جغرافیایی ایران دنبال شده است. روند تجزیه سرزمین ایران، بررسی موانع اجتماعی و فرهنگی در برابر آن و تحلیل عوامل و اقدامات تجزیهطلبانه بهویژه در دوران معاصر، نشان میدهد که چگونه این پروژه با وجود تداوم و بازتولید در قالبهای جدید، بهواسطۀ انسجام ملی و مقاومت ملت ایران ناکام مانده است.
تاریخچۀ تجزیۀ ایران
ایران در طول تاریخ سرزمینی گسترده بوده که بخشهای وسیعی از آسیای غربی، قفقاز و آسیای مرکزی را دربر میگرفت و در منابع تاریخی از آن با عنوان «ایران بزرگ» یاد شده است. ایران کنونی تنها بخشی از این قلمرو تاریخی به شمار میرود که در دورههای مختلف، بهویژه در چند قرن اخیر، بر اثر جنگها، معاهدات و مداخلات قدرتهای خارجی دچار تغییرات مرزی شده است.
• دوران قاجار: جدایی بخشهای گسترده از ایران
در دورۀ قاجار، بر اثر ضعف حکومت و فشار قدرتهای خارجی، بخشهای بزرگی از سرزمینهای تاریخی ایران از کشور جدا شد. در این دوره حدود ۳٫۵ میلیون کیلومتر مربع از قلمرو ایران از دست رفت که شامل مناطقی در قفقاز، ورارود (ماوراءالنهر)، افغانستان و بخشهایی از بلوچستان بود.[۱]
• نفوذ قدرتهای خارجی و تقسیم مناطق نفوذ
در اوایل قرن بیستم، رقابت قدرتهای استعماری در ایران افزایش یافت و در نهایت با قرارداد ۱۹۰۷م میان بریتانیا و روسیۀ تزاری، ایران عملاً به مناطق نفوذ این دو قدرت تقسیم شد؛ اقدامی که استقلال سیاسی کشور را بهشدت تحت تأثیر قرار داد.[۲]
• تحولات مرزی در دورۀ پهلوی
در دوران پهلوی نیز تغییراتی در مرزهای ایران رخ داد و برخی مناطق از کشور جدا شدند؛ از جمله جدایی بحرین، واگذاری کوه آرارات کوچک به ترکیه و جدا شدن دهکدۀ فیروزه از قلمرو ایران.[۳]
• طرحهای خارجی برای تجزیۀ ایران پس از جنگ جهانی دوم
پس از پایان جنگ جهانی دوم، برخی طرحهای خارجی برای تجزیۀ ایران مطرح شد. از جمله جیمز برنز، وزیر خارجۀ وقت ایالات متحده، طرحی برای تقسیم ایران به هفت کشور بر اساس قومیتها ارائه داد که با آغاز جنگ سرد و تغییر شرایط سیاسی بینالمللی به اجرا درنیامد.[۴]
| نام معاهده | تاریخ انعقاد | طرفین درگیر | موضوع و پیامد سرزمینی |
|---|---|---|---|
| صلح زهاب | ۱۶۳۹م/ ۱۰۴۹ق | ایران و عثمانی | تعیین مرزهای غربی؛ واگذاری قطعی حاکمیت بغداد و بصره به امپراتوری عثمانی. |
| ارزروم اول | ۱۸۲۱م/ ۱۲۳۷ق | ایران و عثمانی | بازگشت به مرزهای سابق و تثبیت وضعیت سرزمینی پیشین بین دو کشور. |
| عهدنامه گلستان | ۱۸۱۳م/ ۱۲۲۸ق | ایران و روسیه | واگذاری بخشهای وسیعی از قفقاز (شامل داغستان، گرجستان و مناطقی از جمهوری آذربایجان کنونی) به امپراتوری روسیه. |
| عهدنامه ترکمانچای | ۱۸۲۸م/۱۲۴۳ق | ایران و روسیه | واگذاری خانات ایروان و نخجوان به روسیه و تعیین رود ارس بهعنوان مرز دائمی در شمال غرب. |
| ارزروم دوم | ۱۸۴۷م/۱۲۶۳ق | ایران و عثمانی | چشمپوشی ایران از سلیمانیه و بخش غربی زهاب؛ رسمیت حق کشتیرانی ایران در اروندرود. |
| معاهده پاریس | ۱۸۵۷م/۱۲۷۳ق | ایران و بریتانیا | جدایی هرات و بخشهایی از افغانستان کنونی از حاکمیت ایران در پی لشکرکشی بریتانیا به جنوب ایران. |
| پیمان آخال | ۱۸۸۱م/ ۱۲۹۹ق | ایران و روسیه | جدایی ترکمنستان و بخشهای پهناوری از ماوراءالنهر (ورارود) از فلات ایران. |
| پروتکل اسلامبول | ۱۹۱۳م/ ۱۳۳۱ق | ایران، عثمانی، روس و انگلیس | تعیین مرزهای غربی با میانجیگری روس و انگلیس؛ واگذاری حاکمیت بخشهایی از اروندرود به عثمانی. |
| عهدنامه مرزی ۱۹۳۷ | ۱۹۳۷م/۱۳۱۶ش | ایران و عراق | تعیین مرز آبی اروندرود بر اساس خط تالوگ در مناطق محدود و واگذاری حاکمیت بخش عمده رود به عراق. |
| قرارداد الجزایر | ۱۹۷۵م/۳۵۴ش | ایران و عراق | تثبیت مرز زمینی و تعیین خط تالوگ (عمیقترین نقطه رودخانه) بهعنوان مرز آبی اروندرود. |
| حوزه جغرافیایی | مناطق و نواحی جداشده | مساحت از دسترفته (کیلومتر مربع) | عامل جدایی / معاهده مربوطه |
|---|---|---|---|
| حوزه قفقاز | آران، شروان، ارمنستان، گرجستان، داغستان، چچن و اینگوش | ۲۶۳,۷۰۰ | معاهدات گلستان و ترکمانچای با امپراتوری روسیه |
| حوزه ورارود (ماوراءالنهر) | ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان، بخشهایی از قزاقستان و قرقیزستان | ۱,۲۲۶,۵۰۰ | پیمان آخال با امپراتوری روسیه |
| حوزه ایران شرقی | هرات، افغانستان و بخشهایی از مکران و بلوچستان | ۹۷۵,۲۲۵ | معاهده پاریس و مداخلات امپراتوری بریتانیا |
| حوزه جنوب خلیج فارس | امارات، بحرین، قطر و عمان | ۴۰۵,۲۸۷ | مداخلات و سیاستهای منطقهای بریتانیا |
| مجموع تخمینی | کل سرزمینهای جداشده | حدود ۳,۵۰۰,۰۰۰ |
عوامل تجزیه ایران
ضعف حکومت مرکزی همواره عامل اصلی در عملیشدن نقشههای تجزیهطلبانۀ قدرتهای جهانی بوده است؛ هرگاه حکومت مرکزی دچار سستی شده، بخشی از خاک ایران به یغما رفته است.[۷] ایجاد احساس تبعیض قومیتی از طریق عملیات روانی و رسانهای، از دیگر عوامل زمینهساز تجزیه به شمار میروند.[۸] افزون بر این، تحریمهای اقتصادی و فشارهای معیشتی نیز بهعنوان ابزاری برای ایجاد شکاف میان ملت و حاکمیت و فرسودهکردن انسجام داخلی مورد استفاده قرار میگیرند.[۹]
موانع تجزیه ایران
انسجام ملی و بافت درهمتنیدۀ جامعۀ ایرانی از مهمترین موانع در برابر طرحهای تجزیهطلبانه به شمار میآیند. اقوام گوناگون ایرانی طی قرنها در کنار یکدیگر زیسته و از طریق پیوندهای فرهنگی و ازدواجهای بینقومی، جامعهای یکپارچه ساختهاند که تفکیک آن ناممکن است.[۱۰] افزون بر این پیوندهای عمیق معنوی و مذهبی، بهویژه محبت به اهلبیت، روحی واحد را در کالبد ملت ایران دمیده است.[۱۱] حضور علمای آگاه و اقتدار حکومت مرکزی نیز در طول تاریخ بهعنوان سدی در برابر نفوذ بیگانگان و حفظ تمامیت ارضی عمل کرده است.[۱۲]
اقدامات تجزیهطلبانه پس از پیروزی انقلاب اسلامی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، موضوع تجزیهطلبی بهعنوان یکی از محورهای فشار و بیثباتسازی کشور از سوی بازیگران خارجی و گروههای داخلی مطرح شد. در این دوره، در برخی مناطق مرزی از جمله کردستان و خوزستان گروهها و جریانهایی با گرایشهای قومی، ایدئولوژیک یا مسلحانه فعال شدند که بعضاً از حمایت یا بهرهبرداری قدرتهای خارجی برخوردار بودند.[۱۳]
سازمان خلق عرب
پس از انقلاب ۱۳۵۷ش، در خوزستان گروهی با عنوان «سازمان خلق عرب» به رهبری محمد طاهر شبیر خاقانی و شیخ عیسی شبیر خاقانی شکل گرفت که با طرح مطالباتی مانند خودمختاری، رسمیت زبان عربی و تشکیل نهادهای محلی فعالیت میکرد. این جریان در سال ۱۳۵۸ش با برگزاری تجمعات، تصرف برخی مراکز دولتی و درگیریهای مسلحانه در شهرهایی مانند خرمشهر به یکی از کانونهای ناآرامی در منطقه تبدیل شد. همزمان گزارشهایی از حمایت و دخالت خارجی، بهویژه از سوی رژیم بعث عراق، در تجهیز و تحریک این گروه منتشر شد. با گسترش درگیریها و ورود نیروهای ارتش و سپاه برای برقراری نظم، مراکز وابسته به این سازمان تصرف و شماری از اعضای آن بازداشت شدند. پس از بازداشت افراد مسلح و انتقال شیخ شبیر خاقانی از خوزستان، ناآرامیهای مرتبط با این جریان بهتدریج فروکش کرد.[۱۴]
حزب دموکرات کردستان ایران
حزب دموکرات کردستان ایران در ۲۵ مرداد ۱۳۲۴ش در شهر مهاباد تأسیس شد که بهعنوان یکی از اصلیترین گروههای فعال کردی شناخته شده است. در اساسنامۀ این حزب بر تشکیل جمهوری فدرال در ایران، حفظ خودمختاری ویژۀ کردستان، سکولاریسم و رسمیبودن زبان کردی تأکید شده و اهداف آن از طرح خودمختاری کردستان بهسمت فدرالیسم در ایران توصیف شده است. از رهبران شاخص این حزب به قاضی محمد، عبدالرحمن قاسملو، صادق شرفکندی، مصطفی هجری و عبدالله حسنزاده اشاره شده است. همچنین حمایتهای خارجی از سوی عراق، شوروی، ناتو، اسرائیل، فرانسه و ترکیه صورت گرفته و رخدادهایی مانند بمباران زندان دولهتو در ۱۷ اردیبهشت ۱۳۶۰ش و ترور صادق شرفکندی در سال ۱۳۷۱ش رخ داده است. از انشعابات این حزب نیز میتوان به جناح عبدالله حسنزاده که پس از کشتهشدن شرفکندی از بدنه اصلی جدا شد و جناح مصطفی هجری که مرکز آن در اربیل عراق قرار دارد اشاره کرد؛ همچنین گروهی با عنوان حزب پاک (PAK) نیز یکی از گروههای مرتبط و کوچک در این زمینه است.[۱۵]
حزب کومله
کومله بهعنوان یکی از مهمترین گروههای سیاسی کردی معرفی شده که در سال ۱۳۵۷ش از ادغام سه مجموعه شامل گروه انقلابی زحمتکشان، شیرین بهاره و اتحادیه کشاورزان شکل گرفت. این حزب دارای گرایش مارکسیستی، کمونیستی و چپگرا معرفی شده و اهداف آن جدایی کردستان، تشکیل کردستان بزرگ، انقلاب اجتماعی و استقرار سوسیالیسم عنوان شده است. از سلیمان معینی، عزالدین حسینی، عبدالله مهتدی، ابراهیم علیزاده و عمر ایلخانیزاده بهعنوان چهرههای شاخص این جریان نام برده شده است. همچنین درگیریها و فعالیتهای این گروه از جمله حوادث مرتبط با زندان دولهتو، کشتار اسرا و جنگ داخلی با حزب دموکرات است که در فاصله سالهای ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۷ش رخ داده است. کومله زحمتکشان کردستان به رهبری عمر ایلخانیزاده و کومله سازمان انقلابی زحمتکشان به رهبری عبدالله مهتدی بهعنوان شاخههای منشعب از کومله یاد میشود.[۱۶]
این تحرکات در فضایی شکل گرفت که حکومت مرکزی در حال تثبیت ساختارهای جدید سیاسی و امنیتی بود. درگیریهای مسلحانه، تصرف پادگانها، طرح مطالبات خودمختاری یا جدایی و شکلگیری گروههای سازمانیافته، از جلوههای این دوره بهشمار میآید. با این حال، این جریانها در نهایت با استقرار حاکمیت مرکزی، مداخله نهادهای امنیتی و نظامی و نیز عدم همراهی گسترده بدنۀ اجتماعی اقوام ایرانی، به اهداف تجزیهطلبانۀ خود دست نیافتند و تمامیت ارضی ایران حفظ شد.[۱۷] تهاجم صدام به ایران نیز ادامۀ همین پروژۀ بزرگ بود که با هدف جداسازی خوزستان و فروپاشی نظام صورت گرفت؛ اما با مقاومت همهجانبۀ ملت ناکام ماند.[۱۸]
تجزیهطلبان در آذربایجان
| نام جریان / تشکل | نوع / ماهیت | بنیانگذار / رهبر | اهداف و توضیحات کلیدی |
|---|---|---|---|
| شبکه تلویزیونی گوناز (TV Günaz) | رسانه ماهوارهای | احمد اوبالی | تأسیس در سال ۲۰۰۵ در شیکاگو؛ تحریک برای جدایی آذربایجان از ایران و ایفای نقش بهعنوان ابزار مهم تبلیغاتی گفتمان تجزیهطلبانه. |
| داک (کنگره آذربایجانیهای جهان) | ساختار فراملی / شبکهساز | پیشنهاد اولیه: حسن اغنامی | تأسیس در سال ۱۹۹۷ در واشنگتن؛ در ابتدا با اهداف غیرتجزیهطلبانه، اما بعدها تحت تسلط پانترکیستها به بستر تشکیلاتی برای شبکهسازی سیاسی تبدیل شد. |
| گاموح (GAMOH) | تشکل سیاسی | محمودعلی چهرگانی | تلاش برای جدایی آذربایجان ایران از کشور ایران و اتحاد آن با جمهوری آذربایجان. |
| جاماح | تشکل ملیگرای تجزیهطلب | بنیانگذار: پرویز دلنچی (رهبری مقطعی: محمودعلی چهرگانی) | اولین تشکل ملیگرای تجزیهطلب با پایگاه اصلی در باکو؛ هدف آن جدایی آذربایجان ایران و تشکیل آذربایجان واحد است. |
| جبهه ملی اسلامی آذربایجان | تشکل سیاسی (منحلشده) | محمودعلی چهرگانی | تشکل قبلی چهرگانی پیش از تأسیس گاموح که توسط خود او منحل شد تا مسیر تشکیلاتی جدیدی آغاز شود. |
| حرکت ملی آذربایجان جنوبی | جریان سیاسی / اعتراضی | محمودعلی چهرگانی | ظهور در سالهای ۱۹۹۵-۱۹۹۶؛ بیشتر یک بستر وسیع اعتراضی-هویتی با خواستههای قومگرایانه و جداییخواهانه است تا یک حزب کلاسیک. |
| جنبش بیداری ملی آذربایجان جنوبی | تشکل سیاسی | محمودعلی چهرگانی | عنوان کاملتر و رسمیتر «گاموح»؛ جریانی با رویکرد جداییطلبانه و تأکید بر ایده آذربایجان جنوبی. |
| جریان پانترکیست | جریان فکری و سیاسی | (جریان ایدئولوژیک فاقد رهبر واحد) | بستر ایدئولوژیک مشترک که بر تشکلهایی چون «داک» مسلط شده و نیروی محرکه تجمعات و تحرکات جداییطلبانه است. |
نقشههای دشمنان در سالهای اخیر
در سالهای اخیر، اندیشکدههای آمریکایی و صهیونیستی راهبرد تجزیۀ ایران را با شدت بیشتری پیگیری میکنند. دشمنان تلاش کردند در جریان اغتشاشات، با تمرکز بر تنوع قومیتی ایران جبههای علیه یکپارچگی ایران بگشایند.[۱۹]
همزمان با جنگ میان ایران و محور آمریکا و اسرائیل در اسفند ماه ۱۴۰۴ش، گروههای تجزیهطلب در مناطق مرزی ایران دوباره فعالیت خود را از سر گرفتهاند. این گروهها که گفته میشود از حمایت سرویسهای اطلاعاتی خارجی، بهویژه موساد، برخوردارند، با اعلام تشکیل ائتلافهایی جدید، اهداف خود را سرنگونی جمهوری اسلامی و تجزیه ایران اعلام کردهاند. این تحرکات در چارچوب استراتژی گستردهتر آمریکا و اسرائیل برای تضعیف قدرتهای منطقهای و تحقق پروژه خاورمیانه بزرگ تفسیر میشود.[۲۰]
گروهکهای تجزیهطلب کرد و بلوچ با بهرهگیری از حمایتهای خارجی، در پی اجرای سناریویی هستند که هدف آن نهتنها براندازی حکومت، بلکه تقسیم ایران به مناطق قومی تحت نفوذ قدرتهای خارجی است. با وجود تلاش برای نمایش اتحاد، سابقۀ خشونت و جنایت این گروهها، از جمله کشتار مردم بیگناه در سالهای گذشته و حمایت علنی آنها از حملات اسرائیل، نشان میدهد که اقدامات آنها در راستای منافع ملی ایران نیست؛ بلکه تکرار الگوی شکستخوردهای است که با هوشیاری نیروهای امنیتی و اطلاعاتی کشور و ضربات موشکی به مقرهایشان در خارج مرزها، ناکام خواهد ماند.[۲۱]
پانویس
- ↑ میرسنجری، «سرزمینهای جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وبسایت تابناک.
- ↑ میرسنجری، «سرزمینهای جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وبسایت تابناک.
- ↑ نقدیپور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وبسایت نورنیوز.
- ↑ «نقشه ۷ تکه «تجزیه ایران» کار کی بود؟!»، وبسایت جهان نیوز.
- ↑ میرسنجری، «سرزمینهای جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وبسایت تابناک.
- ↑ میرسنجری، «سرزمینهای جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وبسایت تابناک.
- ↑ نقدیپور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وبسایت نورنیوز.
- ↑ رنجبر درخشیلر، «بازی با آتش تجزیه؛ تفنن نیست! »، پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز.
- ↑ نقدیپور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وبسایت نورنیوز.
- ↑ هوشنگی، «چرا مخالفان جمهوری اسلامی هم با تجزیه ایران مخالفند؟»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ ولایتی، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وبسایت روزنامه فرهیختگان.
- ↑ ولایتی، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وبسایت روزنامه فرهیختگان.
- ↑ صلاح، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
- ↑ «تجزیه طلبی زیر عبای استعمار»، وبسایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ حیدری، «انقلاب اسلامی و گروههای تجزیه طلب در ایران؛ «حزب دمکرات کردستان»»، وبسایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ حیدری، «انقلاب اسلامی و گروههای تجزیه طلب در ایران؛ «حزب دمکرات کردستان»»، وبسایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ صلاح، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
- ↑ نقدیپور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وبسایت نورنیوز.
- ↑ «پیشنهاد اندیشکده آمریکایی برای تجزیه ایران»، خبرگزاری فارس.
- ↑ یوسفی، ««تجزیه ایران» پیشنیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وبسایت جوان آنلاین.
- ↑ یوسفی، ««تجزیه ایران» پیشنیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وبسایت جوان آنلاین.
منابع
- «پیشنهاد اندیشکده آمریکایی برای تجزیه ایران»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۴۰۴ش.
- «تجزیه طلبی زیر عبای استعمار»، وبسایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۴ش.
- رنجبر درخشیلر، جواد، «بازی با آتش تجزیه؛ تفنن نیست! »، پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۳ش.
- حیدری، اصغر، «انقلاب اسلامی و گروههای تجزیه طلب در ایران؛ «حزب دمکرات کردستان»»، وبسایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ فروردین ۱۴۰۰ش.
- صلاح، مهدی، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۳ش.
- میرسنجری، میرمهرداد، «سرزمینهای جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۶ آبان ۱۳۸۸ش.
- «نقشه ۷ تکه «تجزیه ایران» کار کی بود؟!»، وبسایت جهان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۴۰۱ش.
- نقدیپور، محمود، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وبسایت نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آبان ۱۴۰۱ش.
- هوشنگی، حمید، «چرا مخالفان جمهوری اسلامی هم با تجزیه ایران مخالفند؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ شهریور ۱۴۰۴ش.
- ولایتی، علیاکبر، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وبسایت روزنامه فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۴۰۱ش.
- یوسفی، فائزهسادات، ««تجزیه ایران» پیشنیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وبسایت جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.