خجالت
خجالت؛ احساس ناخوشایند خودآگاهی در جمع، همراه با نگرانی از قضاوت منفی دیگران.
خجالت که در فارسی بهمعنای شرمندگی بهکار میرود، احساس ناخوشایند و خود آگاهانه در سبک زندگی است. ایناحساس اجتماعی با کمالگرایی و درک مفهوم کرامت و آبرو همراه است و از رعایتنکردن قواعد در موقعیتهای اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیتهای خاص ریشه میگیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد تواناییهای شخصی خود ارتباط دارد. تردید در تواناییهای شخصی ارتباط مستقیم پیدا میکند. این پدیده دو چهره کاملاً متمایز دارد: از یک سو، خجالت ناپسند که حالتی انفعالی، غیرعاقلانه و بیاساس است و بهعنوان یک اختلال روانشناختی، فرد را از فرصتها و کمالات محروم ساخته و نیازمند درمان است. از سوی دیگر، خجالت پسندیده عاملی سازنده است که در تنظیم روابط، حفظ هنجارهای اجتماعی، عمل به وظایف الهی و پیشگیری از رفتارهای ناشایست در سبک زندگی نقش مؤثری ایفا میکند.
مفهومشناسی
واژهٔ خجالت بدینصورت در زبان عربی بهکار نرفته و کاربرد آن در زبان فارسی نیز یک خطای عمومی شمرده شده است. در زبان عربی بهجای خجالت، «خَجَل» بهکار میرود.[۱] کلمهٔ خَجَل، به سستی و ذلت از سر حیا،[۲] تنبلی، تکبر، بیتابی و حیرت معنا شده[۳] و همچون خجالت بهمعنای شرم، شرمساری، شرمندگی، شرمگینشدن، سر افکندگی، رسوایی، کمرویی، سرخشدن چهره و از قیل و قالافتادن و سستشدن است. کلمات همخانواده با آن از قبیل خجلت، خجول، خجلان، خجِل، خجالت دادن، خجالتزدگی، خجالتی یا خجالتآور نیز به همین مفهوم بهکار میروند.[۴]
خجالت در روانشناسی و جامعهشناسی
- روانشناسی: خجالت، بهعنوان یک پدیدهٔ روانشناختی، احساس ناخوشایند و خودآگاهانه در موقعیتی از ارتباطات اجتماعی است که از توجه دیگران به عملکرد، ظاهر یا نقاط ضعف فرد نشأت میگیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد تواناییهای شخصی خود ارتباط دارد.[۵]
- جامعهشناسی: خجالت بهعنوان احساس اجتماعی، پاسخی به محرکهای محیطی است و زمانی بروز میکند که فرد، احساس کند در اثر نقض هنجار اجتماعی یا یک توقع برداشتشده از او، نوعی فرافکنی ناسازگار از وی در اجتماع شکلگرفته[۶] یا تصور کند که ناظران واقعی یا خیالی او را منفی، ارزیابی کردهاند و تصویر بدی از وی در جمع نشان داده شده است.[۷]
خجول بودن، ویژگی شخصیتی مرتبط با احساس خجالت و اضطراب در مواجهه با موقعیتها یا افراد جدید است که به دو صورت موقت و مزمن بروز میکند. هرگاه بروز این ویژگی، بهصورت ثابت و مزمن باشد، بهعنوان یک اختلال اجتماعی شناخته میشود.[۸]
خجالت و مفاهیم مشابه
خجالت، حیا، شرم و کمرویی بهرغم آنکه هممعنا بوده و در مفهوم یکسان بهکار میروند؛[۹] اما باهم تفاوت دارند:
خجالت و حیا
- منشأ: ریشهٔ خجالت، امور نفسانی و قضاوت دیگران و ریشهٔ حیا، امور ایمانی و ملاحظات اخلاقی در سبک زندگی است.[۱۰]
- قلمرو: خجالت، شامل امور مذموم و غیر مذموم میشود؛ اما حیا تنها به رفتار مذموم و ناشایست اختصاص دارد.[۱۱]
- زمان بروز: خجالت، شرمندگی پساز ارتکاب عمل است؛[۱۲] اما حیا هم شرم پیش از عمل و هم شرم پس از عمل را شامل میشود.[۱۳]
- اثر ظاهری: خجالت، آثار ظاهری دارد؛ اما حیای قبل از عمل، حالتی مربوط به روح انسان است.[۱۴]
- ارزش: خجالت، حالتی منفعل و منفی ناشی از ضعف نفس است؛ اما حیا حالتی فعال و مثبت و نشانهٔ کرامت، شرافت و تسلط انسان بر قوای خود است.[۱۵]
- کیفیت: خجالت، غیرارادی؛ اما حیا اختیاری است.[۱۶]
خجالت و شرم
- شدت: شرم، احساس عمیق درونی؛ اما خجالت و خجل، احساس گذرا و ناگهانی است.[۱۷]
- محیط: احساس شرم در تنهایی؛ اما احساس خجالت در یکموقعیت اجتماعی پیدا میشود.[۱۸]
- عامل: احساس شرم معمولاً در اثر رعایتنکردن هنجارهای اخلاقی؛ اما احساس خجالت در اثر خود ارزیابی منفی یا ارتکاب خطای اجتماعی بروز میکند.[۱۹]
- گستردگی: شرم دو وجه مثبت و منفی دارد؛[۲۰] اما خجالت تنها وجه منفی شرم را شامل میشود.[۲۱]
- زمان: شرم هم قبل و هم بعد از یک عمل شرمآور؛ اما خجالت تنها بعد از عمل ناشایست پدید میآید.[۲۲]
- ناظر: عامل بروز شرم، میتواند بیرونی یا درونی باشد؛ اما عامل خجالت، تنها بیرونی است.[۲۳]
خجالت و کمرویی
- ریشه: خجالت، ممکن است اکتسابی باشد؛ اماکمرویی یک خصلت ذاتی است.
- اثر: خجالت، مانع حضور و نیز موفقیت اجتماعی فرد میشود؛ اما کمرویی، مانع کسب موفقیت نیست.
- حالات فردی: افراد خجالتی، اعتماد بهنفس پایین دارند، در حالیکه افراد کمرو، دارای اعتماد بهنفس بالا و قابل اعتمادتر، متفکرتر و قادر به تحلیل امور مختلف هستند.[۲۴]
نشانههای خجالت
خجالت بهعنوان یک احساس اجتماعی در سبک زندگی[۲۵] که ناراحتی و پشیمانی را بههمراه دارد، با بروز نشانههایی در انسان آشکار میشود:[۲۶]
- هیجانی: واکنشهای جسمی همچون سرخشدن چهره، تعریق، لرزش، تنش عضلانی، تپش قلب و تنفس سریع؛[۲۷]
- شناختی- روانی: مقایسه بین خود و دیگران، ابراز نگرانی بیش از حد، تمرکز بر نقاط ضعف و اظهار باورهای منفی در مورد خود؛[۲۸]
- رفتاری: گوشهگیری و تمایل به کنارهگیری از تعاملات اجتماعی، مشکل در ابراز نظر و بیان عقاید خود در جمع یا صحبت با صدای آهسته.[۲۹]
عوامل خجالت
- ژنتیکی، زیستی و ارثی؛[۳۰]
- فیزیولوژیکی و هورمونی؛[۳۱]
- محیطی، همچون مقایسهٔ اجتماعی، سرکوب روحی، ترس از شکست و انتظارات بالای اطرافیان یا رفتارها و القاهای خجالتآموز از سوی آنان.[۳۲]
- روانشناختی، هشیاری نسبت به خود، باورها و رفتارهای ناخودآگاه، اعتمادبهنفس پایین، خودمشغولی منفی و ترس از اشتباهکردن یا از توجه و نقد و طرد دیگران.[۳۳]
- اجتماعی و فرهنگی؛ مانند نحوهٔ تربیت و سبک زندگی.
- زمینهای و شناختی، تجربیات ناخوشایند در گذشته.[۳۴]
خجالت در سنین مختلف
خجالت در افراد بالغ، با کمالگرایی[۳۵] و درک مفهوم کرامت و آبرو همراه است[۳۶] و از رعایتنکردن قواعد[۳۷] در موقعیتهای اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیتهای خاص ریشه میگیرد؛[۳۸] اما خجالت در افراد نابالغ، از سبک واکنش عاطفی او به محیط ناشی میشود که کودکان خجالتی، در یافتن دوستان جدید و شجاعت ابراز خود در تعاملات اجتماعی مشکل دارند.[۳۹]
با توجه به تغییرات جسمی و روانی نوجوانان و جوانان که به اهمیت مهارتهای اجتماعی پی میبرند، خجالت در سنین نوجوانی و جوانی، سبب اضطراب، مانع برقراری روابط اجتماعی یا شرکت آنها در فعالیتهای گروهی و نیز شکلگیری احساس خود کمبینی میشود.[۴۰] از نظر کارشناسان، والدین نقش مهمی در چگونگی ایجاد وجدان و اخلاق در کودکان و تربیت و نظمپذیری اجتماعی و شکلگیری خجالت در آنان دارند. کودکان خجالتی که با مقایسه و تحقیر از سوی والدین رو بهرو بودهاند، از سرزنش خود بهخاطر زیر پاگذاشتن قوانین اجتماعی ناراحت میشوند.[۴۱]
انواع خجالت
پسندیدگی و ناپسندیدگی خجالت به خصوصیتها و آثار نیک یا بد آن در سبکزندگی بستگی دارد. خجالت به مفهوم مثبت آن در فرهنگ اسلامی، فضیلت و نشاندهندهٔ احترام و تواضع تلقی میشود.[۴۲] در حالیکه در فرهنگهای دیگر، ممکن است بهعنوان یکمانع برای پیشرفت و موفقیت در نظر گرفته شود.[۴۳] خجالت در دیدگاه برخی اندیشمندان دینی به دو گونهٔ پسندیده و نکوهیده تقسیم میشود.[۴۴]
- خجالت پسندیده: خجالت پسندیده، زمانی احساس میشود که فرد از رفتاری نامناسب یا مغایر با اصول اخلاقی، دوری گزیده یا پشیمان میشود.[۴۵] خجالتکشیدن از مردم پس از ارتکاب رفتارهای ناشایست و خجالتکشیدن از خدا و فرشتگان بهدلیل انجام عملی خلاف فرمان الهی در خلوت، دو مصداق خجالت پسندیده شمرده شده است.[۴۶]
- خجالت ناپسند: یک احساس ناخوشایند در موقعیتی از تعاملات اجتماعی،[۴۷] یا یک واکنش روانی انفعالی، غیرضروری و بیاساس است که معمولاً تحتتاثیر عوامل بیرونی شکل میگیرد.[۴۸] این نوع خجالت میتواند به اختلالات روانشناختی مانند اضطراب اجتماعی منجر شود.[۴۹] فرضکردن ضعف و نقص غیرواقعی برای خود و خودکمبینی و پایینبودن اعتمادبهنفس، ریشههای این نوع خجالت ذکر شده است.[۵۰] خجالت از انجام عمل نیک یا رفتارهای غیرمذموم همانند خجالتکشیدن از علمآموزی، رعایت حجاب یا بیان یک سخن منطقی در جمع از مصادیق این نوع خجالت ذکر شده است.[۵۱]
آثار خجالت
آثار مثبت خجالت عبارتند از:
- کاهش گناه و ناهنجاریهای رفتاری: خجالت میتواند از بروز رفتارهای ناپسند و گناهآلود در جامعه جلوگیری کند؛ زیرا انفعال شدید در درون انسان، موجب پشیمانی و استغفار وی از رفتار ناشایست میشود.[۵۲]
- تنظیم روابط اجتماعی:[۵۳] خجالت موجب نظمدهی به روابط اجتماعی و پذیرش عمومی فرد در جامعه میشود.[۵۴] بدینجهت، با تأکید بر حفظ حریم خصوصی، سبب ترویج ادب و احترام، حفظ ارزشهای اخلاقی و تقویت روابط اجتماعی شده و از ارتکاب رفتارهای دلبخواهانه و خجالتآور جلوگیری میکند.[۵۵]
آثار منفی خجالت به شرح زیر بیان شده است:
- کاهش اعتماد بهنفس: ترس از رویارویی با ضعفها و شرمکردن از انجام کارهای نیک[۵۶] و وظایف دینی؛[۵۷]
- ابتلا به ضعف و نقص: بازماندن انسان از تلاش برای بهبود عیبها و کاستیها و در نتیجه، مبتلا شدن او به عیبهای بالاتر؛[۵۸]
- انزوا و گوشهگیری: خجالت بیش از حد، میتواند فرد را از حضور در جامعه، مشارکت و تعامل با دیگران و در نتیجه، دستیابی به اهداف بازدارد؛[۵۹]
- محدودیت در پیشرفت: محرومیت از فرصتها و کمالات و آسیب به رشد و تکامل انسان؛[۶۰]
- اختلالات روانی و اجتماعی: مشکلات روانی همچون احساس تنهایی، اضطراب و افسردگی یا بروز مشکلات و سوء تفاهم در روابط اجتماعی؛[۶۱]
راهکارهای رفع خجالت ناپسند
از دیدگاه روانشناسان، خجالت ناپسند بهدلیل آثار منفی آن نیاز به درمان شناختی-رفتاری دارد؛[۶۲] از جمله راهکارهای مطرح شده:
- خود آگاهی و شناخت، از طریق شناسایی موقعیتهای خجالتآور، باورهای منفی و نقاط قوت و ضعف فرد خجالتی؛
- تغییر رفتار، از طریق مواجهه و غلبه بر موقعیتهای خجالتآور، تمرین مهارتهای اجتماعی، تقویت زبان بدن و نقشآفرینی فرد؛
- مراقبت از خود، از طریق تغذیه، فعالیت بدنی، تمرین تکنیکهای روانشناختی یا گرفتن کمک از دیگران با استفاده از مشاوره و تجربیات افراد مشابه؛[۶۳]
- توجه به خدا در فرهنگ اسلامی عاملی برای برطرفکردن خجالت از انجام کارهای نیک و مسؤلیتهای دینی توصیف شده است.[۶۴]
برای کودکان نیز به تناسب ظرفیت آنان، راهکارهایی نظیر دنبالکردن علایق، آموزش و تمرین مهارتهای ارتباطی و استفاده از تشویق برای جرأتدادن به ابراز وجود آنان پیشنهاد شده است.[۶۵]
خجالت در اشعار فارسی
در اشعار فارسی نیز خجالت به مفهوم ابراز شرمساری و شرمندگی از کاستیها بازتاب یافته است. حافظ در یکی اشعار خود میگوید:[۶۶]
قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند
بس خجالت که از این حاصل اوقات بریم
سعدی در شعر خود خجالت از کردار انسان در قیامت را چنین توصیف کرده است:[۶۷]
گر به قیامت رویم، بی خر و بار عمل
به که خجالت بریم، چون بگشایند بار
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامهٔ دهخدا، ج6، 1377ش، ص9537.
- ↑ ابنمنظور، لسانالعرب، ج4، 1408ق، ص30.
- ↑ العسکری، معجمالفروق اللغویه، 1412ق، ص212-213.
- ↑ دهخدا، لغتنامهٔ دهخدا، ج6، 1377ش، ص9537- 9544؛ معین، فرهنگ فارسی یکجلدی، 1381ش، ص401؛ سیّاح، فرهنگ بزرگ جامع نوین (ترجمه المنجد لوییس معلوف)، 1378ش، ص447. کلمۀ «خجل» وبسایت المعانی.
- ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.
- ↑ محمدی و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر بر خجالت از برند مصرفکننده»، 1400ش، ص914؛ «شرم چیست و چه فرقی با احساس گناه دارد؟»، پایگاه خبری علمی و تخصصی روانشناسی و بهداشت روان.
- ↑ محمدی و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت از برند مصرفکننده»، 1400ش، ص913-914؛ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاورۀ روانشناسی.
- ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیرصفر.
- ↑ دهخدا، لغتنامهٔ دهخدا، ج9، 1377ش، ص14237؛ معین، فرهنگ فارسی یکجلدی، 1380ش، ص617.
- ↑ بانکیپورفرد، حیا، 1389ش، ص15؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی + حدیث»، وبسایت شهر خبر؛ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص74.
- ↑ «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر؛ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.
- ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص87.
- ↑ العسکری، معجمالفروق اللغویه، 1412ق، ص213؛ حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص127.
- ↑ بانکیپور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15؛ حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص127.
- ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی؛ «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر.
- ↑ بانکیپور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15.
- ↑ بهرامیزاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وبسایت روانحامی.
- ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاورۀ روانشناسی.
- ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاورۀ روانشناسی؛ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.
- ↑ حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129.
- ↑ نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وبسایت رادیو فرهنگ.
- ↑ غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.
- ↑ غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.
- ↑ نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وبسایت رادیو فرهنگ.
- ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.
- ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاوره روانشناسی؛ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره.
- ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.
- ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.
- ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.
- ↑ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، 1401ش، ص495.
- ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.
- ↑ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، 1401ش، ص495؛ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.
- ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره؛ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.
- ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.
- ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.
- ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.
- ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاورۀ روانشناسی.
- ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.
- ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره.
- ↑ مهرآوران، «خجالت چیست؟ معرفی 15 روش کنار گذاشتن خجولی»، وبسایت بیشتر از یکنفر.
- ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره؛ «مقایسه و تحقیر، ریشۀ خجالتیشدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا.
- ↑ مصباح یزدی، سجادههای سلوک، 1390ش، ج1، ص100.
- ↑ میدلتون موز، روانشناسی شرم و گناه، 1373ش، ص28.
- ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص9 - 10.
- ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
- ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10؛ «بحثی پیرامون حیا»، پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی.
- ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.
- ↑ «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان؛ «حیا»، وبسایت دانشنامۀ نماز.
- ↑ کاظمی سیرکانه و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، 1396ش، ص1370.
- ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.
- ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر.
- ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
- ↑ محمدی و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر بر خجالت از برند مصرفکننده»، 1400ش، ص914.
- ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاوره روانشناسی.
- ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاوره روانشناسی.
- ↑ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر.
- ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
- ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی؛ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، 1401ش، ص493.
- ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی؛ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دوره ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، 1401ش، ص493.
- ↑ «حیا»، وبسایت دانشنامۀ نماز.
- ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.
- ↑ «درمان خجالتی بودن»، وبسایت سرویس کیهان.
- ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.
- ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
- ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره؛ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
- ↑ حافظ، غزل شماره 373، وبسایت گنجور.
- ↑ سعدی، غزل شماره 33، وبسایت گنجور.
منابع
- ابنمنظور، لسانالعرب، ج۴، لبنان، بیروت، داراحیاءالتراثالعربی و مؤسسة التاریخالعربی، ۱۴۰۸ق.
- «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
- العسکری، حسن بن عبدالله، معجمالفروق اللغویه، قم، مؤسسة النشرالإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، ۱۴۱۲ق.
- بانکیپور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
- «بحثی پیرامون حیا»، پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی. تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
- بهرامیزاده، «آیا خجالت، نعمتاست یا مصیبت؟» وبسایت روانحامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
- پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش.
- «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: ۹ مرداد ۱۴۰۱ش.
- حاجی دهآبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامهٔ پژوهشهای اخلاقی، ش۳، سال یازدهم، بهار ۱۴۰۰ش.
- حافظ، غزل شماره ۳۷۳، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش
- «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۰ش.
- «حیا»، وبسایت دانشنامهٔ نماز، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «درمان خجالتی بودن»، وبسایت سرویس کیهان، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۳ش.
- خلیلی، مجید، «عامل خجالت کشیدن و کمرویی در چیست؟» وبسایت اطلاعرسانی حجتالاسلام مجید خلیلی، تاریخ درج مطلب: ۳ مهر ۱۴۰۰ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامهٔ دهخدا، ج۶ و ج ۹، تهران، دانشگاه تهران، چاپ دوم ازدورهٔ جدید، ۱۳۷۷ش.
- رضایی، شهلا و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورهٔ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، فصلنامهٔ رهیافتهای نوین در مطالعات اسلامی، دوره چهارم، ش۱۰، بهار ۱۴۰۱ش.
- سعدی، غزل شماره ۳۳، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
- سیّاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین، ترجمه المنجد لوییس معلوف، تهران، اسلام، ۱۳۷۸ش.
- «شرم چیست و چه فرقی با احساس گناه دارد؟»، پایگاه خبری علمی و تخصصی روانشناسی و بهداشت روان، تاریخ درج مطلب: ۲۹ بهمن ۱۴۰۱ش.
- غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از جرم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش.
- کاظمی سیرکانه، آرزو و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، روانشناسی معاصر (ویژه نامهٔ مجموعه مقالات کنگرهٔ انجمن روانشناسی ایران)، ش۱۲، ۱۳۹۶ش.
- کلمهٔ «خجل» وبسایت المعانی، تاریخ بازدید: ۲۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
- محمدی، اسفندیار و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت ازبرند مصرفکننده»، فصلنامهٔ مدیریت بازرگانی، دوره ۱۳، ش۴، ۱۴۰۰ش.
- مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامهٔ معرفت، سال ۲۷، ش۱۱، بهمن ۱۳۹۷ش.
- مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، ۱۴۰۱ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی یکجلدی، تهران، معین، ۱۳۸۱ش.
- «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاوره روانشناسی، تاریخ درج مطلب: ۵ می ۲۰۲۳م.
- «مقایسه و تحقیر، ریشهٔ خجالتیشدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش.
- مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
- مهر آوران، آرمان، «خجالت چیست؟ معرفی ۱۵ روش کنار گذاشتن خجولی»، وبسایت بیشتر از یکنفر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش.
- نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وبسایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش.