امید اجتماعی؛ باور و احساس جمعی افراد جامعه نسبت به امکان دستیابی به آیندهای بهتر.[دیدگاه ۱]
امید اجتماعی یکی از نیازهای اساسی، نشانههای پویایی و از شاخصهای مهم توسعه جوامع به شمار میرود. این پدیده فراتر از یک ویژگی صرفاً فردی، بهعنوان یک جریان فکری و نیروی محرک عمل کرده و افراد یک جامعه را برای غلبه بر چالشها و ساختن آیندهای بهتر به یکدیگر پیوند میدهد. برخورداری از امید در سطح جمعی، باعث افزایش همبستگی، انسجام و تابآوری جامعه در برابر بحرانها شده و انگیزه حرکت و نشاط را فراهم میسازد، در حالی که فقدان آن جامعه را به سمت انزوا، ایستایی و از هم گسیختگی سوق میدهد.
مفهومشناسی
ریشه لغوی مفهوم امید، طبق برخی دیدگاهها، به واژه یونانی “Keu” به معنای انحنا بازمیگردد. این دیدگاه، امید را با انتظار انسان برای نقطه عطف یا تغییر در وضعیت موجود مرتبط میداند.[۱] اسنایدر، امید را ظرفیت یافتن مسیرها به سوی اهداف و داشتن انگیزه برای پیمودن آنها تعریف میکند.[۲]
امید اجتماعی، احساسی جمعی و ارزیابی مقایسهای از آینده است که بر پایه تجارب گذشته و پنداشتهای مشترک افراد از شرایط حال بنا میشود. این نوع امید، به معنای باور جمعی به قابلیتها و انتظارات مثبت در جامعه است که افراد را به سوی تغییرات مثبت و افزایش همبستگی اجتماعی سوق میدهد. امید اجتماعی، با بهبود شرایط و اعتماد به نهادهای اجتماعی برای حل مسائل کلان، به عنوان نیروی محرکه پیشرفت و تابآوری جامعه عمل میکند.[۳]
تفاوت امید فردی و امید اجتماعی
- امید فردی: عمدتاً تحت تأثیر عوامل شخصی مانند ژنتیک، وضعیت خانوادگی، جنسیت، تحصیلات و سن شکل میگیرد. این نوع امید به باورها، انتظارات و اهداف شخصی هر فرد مرتبط است.[۴]
- امید اجتماعی: نوعی احساس جمعی است که محصول شناخت و درک متقابل افراد جامعه از شرایط پیرامون خود میباشد. این امید در یک ساختار فرهنگی، شناختی و تاریخی شکل میگیرد و به باور مشترک اکثریت افراد جامعه درباره امکان دستیابی به اهداف جمعی و بهبود شرایط کلی جامعه مربوط میشود.[۵]
رویکردهای جامعهشناختی به امید
امید اجتماعی، مفهومی پیچیده و چندبعدی است که در جامعهشناسی، نه فقط به عنوان یک احساس شخصی، بلکه به عنوان پدیدهای اجتماعی که از روابط و ساختارهای جامعه نشأت میگیرد، مورد بررسی قرار میگیرد. برای درک بهتر این مفهوم، لازم است رویکردهای نظری متفاوتی که به عوامل شکلدهنده و پویایی امید اجتماعی میپردازند، مرور شوند. جدول زیر، این رویکردها و اجزای مهم آنها را به اختصار شرح میدهد.[۶][دیدگاه ۲]
| رویکرد نظری | جامعهشناسان کلیدی | مفاهیم و عوامل کلیدی | ارتباط با امید اجتماعی |
|---|---|---|---|
| رضایت از زندگی | ویلیام گراهام سامنر | رضایت از زندگی، شادی | رضایت بیشتر ← امید به زندگی بالاتر ← امید اجتماعی بیشتر |
| امنیت اجتماعی | تالکوت پارسونز، آنتونی گیدنز | نظم اجتماعی، انسجام، ترس، بیاعتمادی، امنیت هستیشناختی (تداوم و نظم رویدادها) | کاهش امنیت ← افزایش ترس و بیاعتمادی ← کاهش امید اجتماعی امنیت هستیشناختی ← بسترساز امید به آینده |
| اعتماد اجتماعی و سرمایه اجتماعی | رابرت دی پاتنام، رونالد اینگلهارت، فرانسیس فوکویاما، جیمز اس کلمن | اعتماد، مشارکت، همکاری، سرمایه اجتماعی | اعتماد ← تسهیل دستیابی به اهداف (که اساس امید است) ← ارتقای امید اجتماعی |
| احساس بیقدرتی و بیگانگی | ماکس وبر، جورج زیمل، ملوین سیمن | احساس عدم کنترل بر رخدادها، نظامهای سیاسی-اقتصادی، بیگانگی اجتماعی | احساس بیقدرتی و بیگانگی ← ناامیدی فردی و اجتماعی ← کاهش امید اجتماعی |
عوامل مؤثر بر امید اجتماعی
عوامل مؤثر بر امید اجتماعی در پنج دستهی اصلی معرفی شده است:
- عوامل اجتماعی: شامل سرمایه اجتماعی و میزان نابرابریهاست. روابط بینفردی قوی، اعتماد متقابل و همبستگی اجتماعی موجب افزایش امید میشود، در حالی که نابرابری اقتصادی[دیدگاه ۳] و اجتماعی با کاهش اعتماد عمومی و احساس ناامیدی همراه است.[۷]
- عوامل اقتصادی: وضعیت شغلی، سطح درآمد و ثبات اقتصادی از مؤلفههای مهماند. اشتغال پایدار و درآمد مناسب حس امنیت و امید به آینده را تقویت میکند، در حالی که بیکاری و فقر به ناامیدی منجر میشود.[۸]
- عوامل فرهنگی: ارزشهای فرهنگی، همکاری، مشارکت اجتماعی و فرهنگ مثبتاندیشی نقش کلیدی دارند. جوامعی با فرهنگ همبستگی و احترام متقابل معمولاً از سطح بالاتری از امید اجتماعی برخوردارند.[۹]
- عوامل فردی: سن، جنسیت و تجارب شخصی میتوانند بر میزان امید تأثیر بگذارند. جوانان به دلیل آرمانگرایی و انرژی بیشتر، امید بالاتری دارند و زنان نیز به دلیل نقشهای اجتماعی و خانوادگی، اغلب نسبت به تغییرات مثبت باورمندترند.[۱۰]
- عوامل شناختی: عوامل شناختی به نحوه درک و تفسیر افراد از وضعیت حال و آینده جامعه مربوط است. امید اجتماعی زمانی شکل میگیرد که افراد بر اساس شناخت مشترک از شرایط اجتماعی، بتوانند اهدافی برای آینده تصور کنند و راهبردهایی برای دستیابی به آنها در ذهن خود ترسیم نمایند. در صورتی که این راهبردها معقول و دستیافتنی ادراک شوند، انگیزه جمعی برای حرکت به سوی اهداف تقویت میشود.[۱۱]
پیامدهای کاهش امید اجتماعی[دیدگاه ۴]
کاهش امید اجتماعی پیامدهای متعددی در سطح جامعه به همراه دارد. از مهمترین نشانهها و پیامدهای آن میتوان به افزایش افسردگی در جامعه، گسترش بیکاری ساختاری و گسترده، کاهش اطمینان افراد به موفقیت راهبردهای اخلاقی و قانونی برای رسیدن به اهداف، افزایش میل به مهاجرت، بالا بودن میزان نارضایتی شغلی و همچنین شکلگیری بیگانگی نقش در میان افراد جامعه اشاره کرد. این عوامل نشاندهنده تضعیف انگیزه و کاهش احساس امکان دستیابی به اهداف در سطح اجتماعی هستند.[۱۲][دیدگاه ۵]
پیامدهای افزایش امید اجتماعی
در مقابل، افزایش امید اجتماعی موجب تقویت شناخت و نگرش مشترک در میان افراد جامعه میشود و به آنها کمک میکند تا اهداف مشخصی را در ذهن خود تعریف کنند. در چنین شرایطی افراد قادر خواهند بود برای رسیدن به اهداف خود راهبردهایی تعیین کنند که به صورت معقول آنها را به مقصد هدایت کند. شکلگیری این راهبردها سبب افزایش انگیزه در افراد شده و آنها را به سمت تلاش برای تحقق اهداف فردی و اجتماعی سوق میدهد.[۱۳][دیدگاه ۶]
جریان امید اجتماعی در ایران
امید اجتماعی در ایران بهعنوان یکی از شاخصهای مهم توسعه اجتماعی، در سالهای اخیر به مسئلهای جدی در جامعه تبدیل شده است؛ بهگونهای که دانشگاهیان، نخبگان و حتی دولتمردان به کاهش سطح امید جمعی و پیامدهای آن برای آینده کشور توجه نشان دادهاند. این امید زمانی تقویت میشود که شهروندان خود را در تغییرات مؤثر بدانند، نشانههای واقعی بهبود و اصلاح را مشاهده کنند و در ساخت آینده بهصورت مشارکتی حضور داشته باشند؛ در چنین شرایطی، تعامل سازنده میان نخبگان علمی و فرهنگی، نهادهای مدنی و نخبگان دولتی، همراه با پیشبینیپذیری نسبی جامعه و امکان تصور آیندههای بهتر، میتواند حس تعلق و اعتماد اجتماعی را تقویت کند.
در مقابل، بیثباتی سیاسی و اقتصادی، وابستگی امید به رویدادهای مقطعی، گسست میان نخبگان، نهادهای مدنی و حاکمیت، وعدههای تحققنیافته سیاسی و کاهش اعتماد عمومی به فرسایش امید اجتماعی انجامیده و حتی برخی دادههای پیمایشی از منفی بودن چشمانداز امید اجتماعی در میان ایرانیان نسبت به ده سال آینده حکایت دارند. در چنین وضعیتی، تقویت امید اجتماعی مستلزم تبدیل امیدهای فردی به امر مشترک از طریق مشارکت و گفتوگوی اجتماعی، تقویت تخیل اجتماعی برای تصور آیندههای مطلوب، تمرکز بر بهبودهای تدریجی و واقعبینانه و تقویت نهادهای پاسخگو است؛ زیرا شکلگیری عاملیت و تعهد جمعی میتواند زمینهساز تغییرات پایدار اجتماعی باشد.[۱۴]
پانویس
- ↑ «امید و نشاط اجتماعی»، وبسایت فرهنگشناسی.
- ↑ عظیمی، «تبیین عوامل تأثبرگذار بر امید اجتماعی در بین شهروندان تهرانی»، 1402ش، ص331.
- ↑ «امید اجتماعی نوری در تاریکی است»، پایگاه جمعیت همیاران سلامت روان اجتماعی ایران.
- ↑ حجتپناه، «پدیدهشناسی امید اجتماعی»، وبسایت جهاد دانشگاهی دفتر مطالعات فرهنگی.
- ↑ حجتپناه، «پدیدهشناسی امید اجتماعی»، وبسایت جهاد دانشگاهی دفتر مطالعات فرهنگی.
- ↑ عظیمی، «تبیین عوامل تأثبرگذار بر امید اجتماعی در بین شهروندان تهرانی»، 1402ش، ص331.
- ↑ «امید اجتماعی نوری در تاریکی است»، پایگاه جمعیت همیاران سلامت روان اجتماعی ایران.
- ↑ «امید اجتماعی نوری در تاریکی است»، پایگاه جمعیت همیاران سلامت روان اجتماعی ایران.
- ↑ «امید اجتماعی نوری در تاریکی است»، پایگاه جمعیت همیاران سلامت روان اجتماعی ایران.
- ↑ «امید اجتماعی نوری در تاریکی است»، پایگاه جمعیت همیاران سلامت روان اجتماعی ایران.
- ↑ حجتپناه، «پدیدهشناسی امید اجتماعی»، وبسایت جهاد دانشگاهی دفتر مطالعات فرهنگی.
- ↑ حجتپناه، «پدیدهشناسی امید اجتماعی»، وبسایت جهاد دانشگاهی دفتر مطالعات فرهنگی.
- ↑ حجتپناه، «پدیدهشناسی امید اجتماعی»، وبسایت جهاد دانشگاهی دفتر مطالعات فرهنگی.
- ↑ طاهری دمنه، «خوانشی آیندهپژوهانه از پروبلماتیک امید اجتماعی در ایران»، 1399ش.
دیدگاههای ارزیابان
- ↑ به وضعیت امیداجتماعی در ایران هم بپردازید. اینکه در چه سطحی است، چه موانعی دارد و چه نشانه هایی از میزان شدت و ضعف آن در میان است. مقداری ناظر به جامعه امروز هم اگر بتوانید مطالب بیاورید خیلی مفید است. نقش رسانه ها بر افزایش یا کاهش امید اجتماعی تفاوت زنان و مردان در میزان و نوع امید اجتماعی کمی اشاره شده است ولی جای پردازش بیشتری دارد. منابع دیگری وجود ندارد؟ خیلی محدود استفاده شده است. نورمگز مقالات خیلی خوب و قابل استفاده ای درباره امید اجتماعی دارد؛ اگر اشتراک ندارید من براتون دانلود میکنم میفرستم. https://www.noormags.ir/view/fa/search?origin=pager&index=&q=%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AF+%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C&pn=1&ps=10&and=&or=&exact=¬e=&fields=*
- ↑ در جدول اسامی افراد کامل آورده شود. پاسخ:اسامی به صورت کامل آورده شد.
- ↑ اجتماعی نیست پاسخ: منظورتون رو متوجه نشدم. به نظرم کاملا مرتبط هست منظور این هست که نابرابری اقتصادی و نابرابری اجتماعی باعث کاهش سرمایه امید اجتماعی میشه
- ↑ پیامد چی؟ افزایشش یا کاهشش؟
- ↑ منبع؟ پاسخ: این متنی که آوردم از خود متن منبه داده شده کپی کردم. برخی شاخصها مانند: رشد افسردگی، بیکاری ساختاری و گسترده، عدم تضمین موفقیت برای استراتژیهای اخلاقی و قانونی در جامعه، میل به مهاجرت، درصد بالای نارضایتی شغلی و بیگانگی نقش در جامعه از جمله شاخصهای پایین بودن امید اجتماعی در ایران است.
- ↑ در این منبع چنین مطالبی یافت نشد. مطالب این منبع در صدد بیان عامل شناختی و تأثیر آن در میزان امید اجتماعی است. در واقع مطالب این منبع عامل پنجم است و باید در بخش قبلی به عنوان عوامل شناختی معرفی شود. پاسخ: این متن هم از متن خود متبع داده شده هست. امید اجتماعی نوعی احساس جمعی است که محصول شناخت اجتماعی افراد است و در یک ساختار فرهنگی و شناختی و در واقع به صورت تاریخی شکل میگیرد و برای اکثریت افراد جامعه، شناخت و نگرشی را تقویت مینماید که افراد بتوانند در ذهن خود اهدافی را مشخص و برای رسیدن به این اهداف، استراتژی تعیین کنند و اگر این استراتژیها بهگونهای باشند که به صورت معقول و طبیعی، آنها را به هدفشان رهنمون شوند، انگیزه شکل میگیرد که آنها را به سمت اهداف هدایت میکند. هر چند می توان جزء عوامل هم آورده شود. که من در قسمت عوامل هم اضافه کردم.
منابع
- «امید اجتماعی نوری در تاریکی است»، پایگاه جمعیت همیاران سلامت روان اجتماعی ایران، تاریخ بازدید: ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «امید و نشاط اجتماعی»، وبسایت فرهنگشناسی. تاریخ بازدید ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
- حجتپناه، حسین، «پدیدهشناسی امید اجتماعی»، وبسایت جهاد دانشگاهی دفتر مطالعات فرهنگی، تاریخ درج مطلب: ۳۱ خرداد ۱۳۹۹ش.
- عظیمی، علیرضا و دیگران، «تبیین عوامل تأثبرگذار بر امید اجتماعی در بین شهروندان تهرانی»، دوفصلنامۀ پژوهشهای جامعهشناسی معاصر، شماره ۲۳، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.