تنگه هرمز

تنگه هرمز؛ آبراهی میان خلیج‌فارس و دریای عمان.

معرفی

تنگه هرمز، آبراهی بین استان هرمزگان ایران و استان مسندم عمان است که دریای عمان را به خلیج‌فارس پیوند می‌زند. این گذرگاه، یکی از استراتژیک‌ترین و مهم‌ترین مسیرهای کشتیرانی جهانی به‌ شمار می‌آید. تنگه هرمز ۱۵۸ کیلومتر طول دارد و عرض آن از بندرعباس تا راس‌الشریوط در عمان، بین ۵۶ تا ۱۸۰ کیلومتر متغیر است. عمق این تنگه از خلیج‌فارس بیشتر است و به‌دلیل شیب تند کف، از شمال به جنوب تغییر می‌یابد؛ به‌طوری‌ که در نزدیکی جزیره لارک حدود ۳۶ متر و در ساحل جنوبی کنار شبه‌جزیره مسندم به بیش از ۱۰۰ متر می‌رسد. در مقایسه، حداکثر عمق خلیج فارس ۹۰ متر است.

نام‌گذاری

طبق ادعای برخی تاریخ‌نگاران نام تنگه هرمز در متون باستان نیامده است و این نام در دوران تسلط بریتانیا بر خلیج‌فارس (۱۸۲۰ تا ۱۹۷۱م) از جزیره هرمز اقتباس شده است. از سوی دیگر، طبق سایر منابع تاریخی نام هرمز در قدیم «هورموغ» بوده است. مغ در زبان محلی استان هرمزگان به‌معنای نخل است. برخی نیز بر این باورند که این واژه از ترکیب هور به‌اضافۀ موغ به‌معنی آبراهه موغستان که ایالت قدیم جنوب ایران یا میناب کنونی است، ساخته شده است.

تاریخچه

در نخستین سال‌های قرن شانزدهم میلادی، ناوگان پرتغال به فرماندهی آلفونسو آلبوکرک بر تنگه هرمز مسلط شدند و با اشغال جزیره هرمز، حاکم محلی را تحت فرمان خود درآوردند. اگرچه این واقعه نفوذ پرتغالی‌ها را در کرانه‌های خلیج ‌فارس گسترش داد، اما با قدرت گرفتن شاه‌اسماعیل صفوی و تشکیل حکومت مرکزی در ایران، پایان استعمار بر این تنگه آغاز شد. سرانجام در سال ۱۰۳۱ق، شاه‌عباس با همکاری نیروی دریایی بریتانیا، پرتغالی‌ها را شکست داد و با اخراج آنان، حاکمیت کامل ایران بر جزیره، تنگه هرمز و خلیج فارس را بازگرداند.

تا پیش از سال ۱۳۵۸ش، مسیر اصلی نفتکش‌ها در تنگه هرمز از میان جزیره قوئین کوچک و سواحل صخره‌ای جزیره مسندم می‌گذشت. در این سال، دولت عمان به سازمان مشاوره دریایی بین‌المللی (ایمکو) اعلام کرد که به‌دلیل مخاطرات طبیعی، امکان تضمین امنیت تردد در این مسیر را ندارد. در پی این درخواست، سازمان ایمکو مسیر جدیدی را از شمال جزیره السلامه تا مرزهای دریایی ایران به رسمیت شناخت. از آن زمان، دو مسیر موازی در شمال و جنوب میان جزایر قوئین و مرزهای ایران و عمان برای عبور ایمن نفتکش‌ها تعیین شد.

امروزه امنیت تنگه هرمز به‌دلیل وابستگی جهان به انرژی خلیج فارس، موضوعی بین‌المللی است؛ چرا که بیش از نیمی از نفت مورد نیاز کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه از این گلوگاه عبور می‌کند. جمهوری اسلامی ایران از بیشترین گستره جغرافیایی و توان حفاظتی در این آبراه برخوردار است. از این منظر، تنگه هرمز نه‌تنها یک مسیر تجاری، بلکه دروازه استراتژیک ارتباط ایران با منطقه و جهان محسوب می‌شود.

اهمیت

به نقل از شرکت فوریکسا فعال در حوزۀ رصد اوضاع نفت و انرژی، از مجموعه 100 میلیون بشکه تولید روزانۀ نفت در جهان، 17.4 میلیون بشکۀ آن از تنگۀ هرمز صادر می شود که شامل صادرات کشورهای ایران، عربستان، امارات، عراق و کویت می که همگی عضو سازمان اوپک هستند.، می‌شود. قطر نیز به‌عنوان بزرگترین صادرکننده گاز در جهان، تمام گاز خود را از این تنگه صادر می‌کند.

بر اساس آمارهای موجود، روزانه حدود ۱۷ میلیون بشکه نفت خام از خلیج فارس صادر می‌شود که تمامی این حجم از طریق تنگه هرمز صورت می‌گیرد. علاوه بر این، باید حجم گسترده فرآورده‌های نفتی را نیز به این مقدار افزود. در مجموع، حدود ۲۰درصد از نفت خام تجاری جهان، ۳۳درصد از صادرات و تجارت دریایی نفت و نیز ۳۳درصد از صادرات جهانی گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) از گذرگاه تنگه هرمز انجام می‌شود. نزدیک به ۹۰درصد از نفت خلیج فارس، بیش از ۵۰درصد از نفت وارداتی کشورهایی مانند چین، ژاپن، کره جنوبی و هند و تمامی صادرات LNG قطر نیز از این تنگه عبور می‌کند. در صورت بسته شدن تنگه هرمز، قیمت نفت می‌تواند به بیش از ۱۵۰ دلار در هر بشکه افزایش یابد.

تاثیر حضور بیگانه در منطقه

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ایالات متحده با تحمیل سنگین‌ترین تحریم‌های نفتی، در پی مقابله با اراده ملت ایران بوده و این سیاست را همچنان ادامه داده است. در همین راستا، حضور تنش‌آفرین آمریکا در منطقه خلیج ‌فارس، بارها زمینه‌ساز بحران‌های جدی شده است؛ از جمله حادثۀ تیرماه ۱۳۶۷ش که ناو آمریکایی وینسنس، یک هواپیمای مسافربری ایرانی را بر فراز آب‌های خلیج‌فارس هدف قرار داد و موجب شهادت ۲۹۰ مسافر شد.

از سوی دیگر، ناامنی‌های منطقه توسط گروه‌های تروریستی نیز دنبال شده است؛ چنان‌که در سال ۲۰۱۰م، کشتی ژاپنی ام‌ستار در تنگه هرمز توسط گروه گردان‌های عبدالله عزام وابسته به القاعده مورد حمله قرار گرفت. تجهیزات نظامی این گروه‌ها توسط جبهه غرب، به پیشاهنگی آمریکا و رژیم صهیونیستی تأمین می‌شود.

خلیج‌فارس در منطقه‌ای واقع شده که بیش از ۴۸درصد ذخایر اثبات‌شده نفت جهان و حدود ۴۰درصد ذخایر گاز طبیعی کره خاکی را در خود جای داده است. کشورهای ایران، عربستان سعودی، امارات، قطر، کویت و عراق که ازبزرگ‌ترین تولیدکنندگان انرژی در جهان محسوب می‌شوند، عمده صادرات خود را تنها از مسیر اصلی تنگه هرمز عبور می‌دهند. تنگه هرمز اتصال دهنده خلیج‌فارس به دریای عمان و سپس آب‌های آزاد است و تنها یک مسیر صادرات نفت خام نیست. این آبراه، شاهراه انتقال نفت خام، گاز طبیعی مایع‌شده (LNG)، فرآورده‌های نفتی، مواد پتروشیمی و کالاهای اساسی است. نکته‌ای که وجود دارد این است که مسیرهای کشتیرانی محدودیت شدید در تنگه هرمز دارد و هر مسیر رفت و برگشت کشتی‌ها حدود ۳ کیلومتر عرض دارد. میان مسیرها نوار حائل باریکی قرار دارد که مانع از تصادف می‌شود. این تراکم بالا و محدودیت جغرافیایی، تنگه را به حساس‌ترین نقطه دریایی جهان تبدیل کرده است. با توجه به اهمیت راهبردی تنگه هرمز، هرگونه اختلال در این مسیر می‌تواند انرژی، اقتصاد و امنیت جهانی را با بحران مواجه کند.

حجم مبادلات تجاری تنگه هرمز

بر اساس آمارهای بین‌المللی انرژی، روزانه ۲۰ تا ۲۱ میلیون بشکه نفت خام و میعانات گازی یعنی حدود یک‌پنجم مصرف روزانه نفت جهان از تنگه هرمز عبور می‌کند. علاوه بر این، بخش قابل توجهی از صادرات گاز طبیعی مایع‌شده قطر که از بزرگ‌ترین صادرکنندگان LNG جهان است نیز از همین مسیر منتقل می‌شود.

از نظر ارزش اقتصادی، تخمین زده می‌شود سالانه صدها میلیارد دلار کالا و انرژی از این گذرگاه عبور کند. تنها در بخش انرژی، ارزش مبادلات نفت و گاز عبوری از تنگه هرمز در سال می‌تواند به بیش از یک تریلیون دلار برسد؛ رقمی که نشان می‌دهد این آبراه، صرفاً یک مسیر منطقه‌ای نیست؛ بلکه شاه‌رگ اقتصاد جهانی است.

برخی کشورها تلاش کرده‌اند با احداث خطوط لوله جایگزین، وابستگی خود را کاهش دهند؛ مانند خط لوله شرق به غرب عربستان یا خط لوله فجیره در امارات. با این حال، مجموع ظرفیت این مسیرهای جایگزین همچنان فاصله قابل توجهی با حجم عظیم صادرات عبوری از تنگه هرمز دارد.

بستن تنگه هرمز

به‌دنبال اقدامات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه تمامیت ارضی ایران از ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، مقامات تهران اعلام کردند که تمامی تردد کشتی‌ها از این آب‌راه بین‌المللی باید با هماهنگی ایران انجام شود. در این راستا، به کشتی‌های مرتبط با آمریکا، رژیم صهیونیستی و متحدان آن‌ها اجازه عبور داده نشد. با این حال، مقامات ایران تأکید کردند که تنگه هرمز بسته نیست و کشتی‌ها به‌طور طبیعی به‌دلیل تشدید تنش‌ها در غرب آسیا از عبور از این مسیر خودداری می‌کنند. در این زمینه، نمایندۀ ایران در ژنو اعلام کرده است که کشتی‌های غیرمتخاصم، از جمله کشتی‌های مرتبط با سایر کشورها، می‌توانند به‌شرطی که در اقدامات تجاوزکارانه علیه ایران مشارکت نداشته یا از آن‌ها حمایت نکنند و به‌طور کامل از مقررات ایمنی و امنیتی اعلام‌شده پیروی کنند، با هماهنگی مقامات مربوطۀ ایرانی از عبور ایمن از تنگه هرمز بهره‌مند شوند. بر اساس گزارش‌ها از زمان آغاز جنگ تا آتش‌بس و مذاکره، بیش از ۸۰۰ فروند کشتی با هزاران خدمه، در دو طرف این تنگه سرگردان مانده‌اند و زنجیرۀ تأمین انرژی جهانی با اختلال مواجه شده است. حدود ۱۷۲ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی نیز در ۱۸۷ نفت‌کش در منطقه تجمع کرده‌اند.

ابعاد بستن تنگه هرمز از منظر حقوق بین‌‌الملل

حقوق بین‌الملل دریاها، بستن این تنگه را به‌جز در موارد استثنایی و در جریان منازعات مسلحانه و آن هم صرفاً از طریق بازرسی کشتی‌ها نمی‌پذیرد. طبق مقررات کنوانسیون حقوق دریاها، ۱۲ مایل دریایی از خط ساحل به عنوان آب‌های سرزمینی و ۱۲ مایل دریایی پس از آن به عنوان منطقه مجاور در نظر گرفته می‌شود. این محدوده ۲۴ مایلی مشمول قوانین کشور ساحلی است و عبور کشتی‌ها نباید قوانین آن را نقض کند. با توجه به اینکه عرض تنگه هرمز حدود ۲۱ مایل دریایی است، این آبراه در محدوده آب‌های بین‌المللی قرار نمی‌گیرد، بلکه در قلمرو حاکمیتی ایران واقع شده است.

واکنش آمریکا به بسته شدن تنگه هرمز

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، دو رویکرد کاملاً متفاوت دربارۀ اهمیت تنگه هرمز برای آمریکا اعلام کرده است. او در ابتدا بیان کرد که «آمریکا به این تنگه نیازی ندارد و حتی یک قطره نفت از آن وارد نمی‌کند.»؛ اما پنج روز بعد گفت: «تنگه را باز کنید ای دیوانه‌ها، وگرنه در جهنم زندگی خواهید کرد.» کارشناسان این تغییر موضع در فاصله‌ای کمتر از یک هفته را نشان‌دهندۀ سردرگمی و تناقض در سیاست‌های کاخ سفید دربارۀ یکی از مهم‌ترین مسیرهای انرژی جهان دانستند. تحلیل‌های شبکه سی‌ان‌ان این تناقض را ناشی از افزایش قیمت نفت می‌دانند. پس از اظهارات اولیه ترامپ، قیمت نفت در یک روز بیش از ۱۱ درصد افزایش یافت و به ۱۱۱ دلار در هر بشکه رسید که بالاترین قیمت در چهار سال اخیر محسوب می‌شود. به‌رغم ادعای ترامپ مبنی بر خودکفایی آمریکا در تولید نفت، طبق دیدگاه کارشناسان پالایشگاه‌های این کشور به نفت سنگین و ترش نیاز دارند که اغلب از خاورمیانه، به‌ویژه از طریق تنگه هرمز تأمین می‌شود.

تاثیر بسته شدن تنگه هرمز بر اقتصاد جهانی

نقش تنگه هرمز در تعیین قیمت، مسیر و امنیت عرضۀ انرژی در جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. اختلال در این تنگه، هزینه‌های جهانی انرژی را افزایش داده و کشورها را به بازنگری در سیاست‌های تأمین سوخت واداشته است.

مدیریت این گذرگاه توسط ایران، ابعاد نظامی، اقتصادی و سیاسی گسترده‌ای برای بازار جهانی انرژی به همراه دارد. این تحول نشان‌دهنده آن است که کنترل بر انرژی تنها به تولید وابسته نیست، بلکه به توانایی مدیریت مسیرهای انتقال نیز مرتبط است.

در پی این امر بازارهای جهانی انرژی و بورس دچار رکود و افزایش شده و هزینه خانوار را در بسیاری از نقاط جهان، از جمله کشورهای اروپایی افزایش داده است.

شوک نفتی ناشی از بستن تنگه هرمز موجب شد که تورم در ماه مارس در آمریکا ۰.۹ درصد افزایش یابد که این بیشترین جهش ماهانه در نزدیک به چهار سال اخیر است. همچنین، قیمت بنزین در ماه مارس ۲۱.۲ درصد افزایش یافته که یک رکورد به حساب می‌آید.

به گفته تحلیلگران، هرگونه اختلال در تنگه هرمز می‌تواند زنجیره تأمین سوخت‌های سنگین را مختل کند و در نتیجه، به افزایش قیمت نفت در بازار جهانی و آسیب به اقتصاد آمریکا منجر شود. دن پیکرینگ، مدیر ارشد سرمایه‌گذاری در شرکت پیکرینگ انرژی پارتنرز، تأکید می‌کند که بازار نفت جهانی است و کاهش عرضه در یک منطقه بر همه جا تأثیر می‌گذارد.

تنگه هرمز ابزار ژئوپلیتیک و اقتصادی ایران در برابر تحریم‌ها

در پی تحولات ناشی از جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، یکی از دستاوردهای مهم جمهوری اسلامی، تثبیت نقش و مدیریت بر تنگۀ هرمز به‌عنوان کلیدی‌ترین گلوگاه انرژی جهان است. تحلیلگران بر این باورند که مدیریت ایران بر تنگه هرمز می‌تواند قواعد تحریم‌ها را تغییر دهد. ایران قادر است با اجرای سیاست‌های جدید در عبور کشتی‌ها، علاوه بر دریافت عوارض و حق بیمۀ امنیت، نقش فعالی در نظارت بر جریان کالا ایفا کند. از نظر راهبردی، این تغییر می‌تواند جایگاه ایران را از تحریم‌پذیر به یک تحریم‌کنندۀ بالقوه تبدیل کند؛ به‌عنوان مثال، ایران می‌تواند در مذاکرات با کشورهای اروپایی، شروطی نظیر لغو فشارهای سیاسی و اقتصادی را در مقابل تسهیل عبور کالا از تنگه مطرح کند؛ اقدامی که می‌تواند موازنه قدرت در اقتصاد سیاسی بین‌الملل را بازتعریف کند.

همچنین، نشانه‌هایی از تزلزل در نظام تحریمی آمریکا مشاهده می‌شود. به‌عنوان نمونه، هند برای نخستین بار از سال 2019م اقدام به خرید نفت از ایران کرده است؛ این رویداد می‌تواند آغازگر روندی جدید در تعاملات انرژی میان ایران و کشورهای بزرگ آسیایی باشد.

کارشناسان معتقدند که اگر ایران بتواند از موقعیت ژئوپلیتیک خود در تنگه هرمز به‌طور هوشمندانه بهره‌برداری کند، این گذرگاه به یک منبع مالی برای اقتصاد ایران تبدیل خواهد شد که نه‌تنها خسارات جنگ را جبران می‌کند، بلکه می‌تواند جایگاه ایران را در نظم اقتصادی آینده جهان تقویت کند.

بر اساس گزارش‌های وال‌استریت ژورنال، تحلیلگران اقتصادی پیش‌بینی می‌کنند که در صورت اجرای طرح ایران برای دریافت عوارض از کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز، کشورهای حاشیه خلیج فارس اصلی‌ترین تحمل‌کنندگان این هزینه‌ها خواهند بود. دلیل این امر وابستگی حیاتی این کشورها به این آبراه استراتژیک برای صادرات نفت و محدود بودن گزینه‌های جایگزین آنها است. کشورهای صادرکننده نفت در منطقه خلیج فارس در بلندمدت عملاً چاره‌ای جز پذیرش و پرداخت عوارض پیشنهادی ایران ندارند. وابستگی شدید آنها به تنگه هرمز به عنوان مسیر اصلی صادرات نفت و محدودیت‌های زیاد مسیرهای جایگزین انتقال انرژی، آنها را در این موقعیت قرار می‌دهد. برآوردهای اولیه نشان می‌دهد ایران می‌تواند حداقل یک دلار به ازای هر بشکه نفت عبوری از تنگه هرمز عوارض دریافت کند (این میزان با توجه به نوع محموله و کشور مبدأ متفاوت خواهد بود). این درآمد بالقوه می‌تواند سالانه به ده‌ها میلیارد دلار بالغ شود و بودجه عمومی ایران که در سال‌های اخیر حدود ۲۰۰ میلیارد دلار تخمین زده شده است را به شکل چشمگیری تقویت کند.

تلاش‌ها برای بازگشایی تنگه هرمز

تلاش‌های واشنگتن برای تشکیل یک ائتلاف بین‌المللی به‌منظور اسکورت کشتی‌ها و باز کردن تنگه هرمز در میانه جنگ با عدم تأیید متحدانش مواجه شد. بیشتر متحدان آمریکا از درخواست آن برای اعزام جنگ‌افزارها به این منطقه رویگردان بوده‌اند و این تلاش‌ها ناکام ماند. بازگشایی تنگه هرمز به‌صورت مشروط پس از برقراری آتش‌بس در بامداد ۱۸ فروردین 1405ش میان طرفین توافق شد؛ اما بازگشایی کامل آن هنوز به توافق جامع برای خاتمه جنگ وابسته است.

منابع

• «ایران و بستن تنگه هرمز از منظر حقوق بین الملل»، وب‌سایت انرژی ما، تاریخ درج مطلب: 27 خرداد 1404ش.
• «بستن تنگه هرمز، خلاف حقوق بین‌الملل؟»، فارس‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 17 فروردین 1405ش.
• «ترامپ اهرم‌های فشار خود علیه ایران را از دست داده است»، نورنیوز، تاریح درج مطلب: 22 فروردین 1405ش.
• «ترامپ با حمله به ایران رویای نتانیاهو را محقق کرد»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: 22 فروردین 1405ش.
• ««تنگه هرمز»، عابربانک جدید ایران»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 19 فروردین 1405ش.
• «تنگه هرمز؛ نبضی که نظم جهان را تنظیم می‌کند»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: 17 فروردین 1405ش.
• «حقایقی که از تنگه هرمز نمی دانید!»، وب‌سایت شبکه العالم، تاریخ درج مطلب: 24 خرداد 1398ش.
• «درباره تنگه هرمز»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: 6 شهریور 1387ش.
• «سی‌ان‌ان: اقتصاد آمریکا به آرامش تنگه هرمز وابسته است»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: 17 فروردین 1405ش.
• «عوارض تنگه هرمز بیشترین فشار را بر کشورهای عربی وارد می‌کند»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: 21 فروردین 1405ش.
• «کاهش شدید تردد در هرمز؛ فقط 15 کشتی در 4 روز عبور کردند»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: 21 فروردین 1405ش.
• «ناگفته‌های تازه درباره تنگه هرمز که اهمیت جهانی دارد»، وب‌سایت صدآنلاین، تاریخ درج مطلب: 22 بهمن 1404ش.
• «همه چیز درباره تنگه هرمز/ از ریشه لغوی این نام تا جنگ‌هایی که در آن رخ داده است/ چرا هرمز مهم‌ترین منطقه استراتژیک ایران است؟»، وب‌سایت خبرفوری، تاریخ درج مطلب: 11 اردیبهشت 1398ش.