حکومت‌های شیعه در ایران

حکومت‌های شیعه در ایران؛ تشکیل دولت‌های شیعی از گرایش‌های مختلف زیدیه، اسماعیلیه و اثنی‌عَشَری در ایران.

نخستین نشانه‌های حضور سیاسی تشیع در ایران، در دولت علویان طبرستان دیده می‌شود. این دولت الگویی برای حکومت‌های بعدی شیعه شد؛ از جمله خاندان مسافر، آل بویه، باوندیان اسپهبدیه و شاخه‌های گوناگون حکومت‌های اسماعیلی مانند نزاریان ایران. در قرون میانه، جنبش‌هایی همچون سربداران، مرعشیان و خاندان کیا نمونه‌های دیگری از پیوند تشیع با قدرت‌های محلی به شمار می‌روند. سپس دولت‌هایی مانند مشعشعیان و سرانجام صفویان با رسمی کردن مذهب تشیع در سراسر ایران، این جریان تاریخی را به اوج قدرت سیاسی و فرهنگی خود رساندند. پس از صفویان، دولت قاجار نقش مهمی در تثبیت هویت شیعی ایران داشت. نقطه عطف نهایی، پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۵۷ش) و تأسیس جمهوری اسلامی ایران است. برای نخستین بار، اندیشه «حکومت شیعه» که پیشتر نظری و آرمانی بود، به‌صورت عملی و قانونی در قالب یک دولت مدرن تحقق یافت. همه این دولت‌ها در گسترش اندیشه و فرهنگ سیاسی و اجتماعی تشیع در قلمرو خود نقش نیرومندی داشتند.

مفهوم‌شناسی

حکومت‌های شیعه در ایران، مجموعه‌ای از نظام‌های سیاسی محلی و ملی هستند که از قرن سوم هجری با علویان طبرستان آغاز شد و پس از فراز و نشیب‌هایی توسط دولت‌های دیگری تا امروز تداوم یافته است. بر اساس منابع پژوهشی، منظور از حکومت شیعی تنها دولت‌های شیعه دوازده امامی یا اثنی‌عَشَری نیست، بلکه دولت‌های دیگری مانند اسماعیلیان (فاطمیان، نزاریان) و زیدیان نیز در طول تاریخ تشکیل شده‌اند. وجه مشترک همه این حکومت‌ها، صرف نظر از مذهب دقیق آنان، بهره‌گیری از مشروعیت دینی تشیع برای تشکیل قدرت سیاسی در برابر خلافت رسمی یا نظام‌های رقیب بوده است. نقطه عطف این حکومت‌ها، صفویه است که تشیع اثنی‌عشری را در ایران رسمی کرد و ولایت فقیه به‌عنوان اصلی‌ترین رکن حکومتی نظام جمهوری اسلامی به صورت ساخت قدرت، الگویی نوین از حاکمیت شیعی را در دوران معاصر نهادینه ساخت.

زمینه شکل‌گیری حکومت‌های شیعه در ایران

پیدایش مذهب تشیع

قبل از شکل‌گیری حکومت‌های شیعه در ایران، پیدایش مذهب تشیع مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. درباره زمان شکل‌گیری تشیع، میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد. به‌طور کلی، این دیدگاه‌ها در دو دسته جای می‌گیرند:

1. شکل‌گیری تدریجی: بر اساس این دیدگاه، تشیع یک نقطهٔ آغاز مشخص و واحدی ندارد، بلکه به‌تدریج و در جریان رویدادهای مهم سدهٔ نخست هجری پدید آمد. ریشهٔ این جریان به دوران زندگی پیامبر بازمی‌گردد، زمانی که گروهی از یاران، امام علی را بیشتر از دیگران دوست داشتند. پس از درگذشت پیامبر، مسئلهٔ جانشینی این گرایش را پررنگ‌تر کرد. سپس رویدادهایی مانند جنگ جمل، نبرد صفین و به‌ویژه حادثهٔ عاشورا، هر کدام به هویت‌یابی جداگانه‌تر شیعیان انجامید. در این دیدگاه، تشیع دست‌کم تا پایان سدهٔ نخست هجری هنوز یک مذهب با نظام عقیدتی مشخص نبود، بلکه عمدتاً گرایشی سیاسی–عاطفی در درون جامعهٔ اسلامی به شمار می‌رفت.
2. شکل‌گیری به‌عنوان اعتقاد به نص: دستهٔ دیگری از پژوهشگران بر این باورند که تشیع زمانی به یک مذهب فکری و سیاسی مستقل تبدیل شد که این باور در میان دوستداران خاندان پیامبر رواج یافت که پیامبر، علی را به‌طور مشخص و با نص صریح به‌عنوان جانشین خود تعیین کرده است. بر اساس این دیدگاه، آنچه تشیع را از یک گرایش سیاسی–عاطفی به یک مذهب با مبانی کلامی مشخص تبدیل کرد، شکل‌گیری نظریهٔ نص بود. این تحول عقیدتی عمدتاً در اواخر سدهٔ نخست و اوایل سدهٔ دوم هجری رخ داد.

گرایش ایرانیان به تشیع

گرایش ایرانیان به تشیع یک فرایند تدریجی بود که در نهایت به شکل‌گیری دولت‌های محلی شیعه و سپس حکومت رسمی صفوی انجامید. این گرایش را می‌توان در دو دسته علت بررسی کرد:

علت‌های فرهنگی و اجتماعی

ایرانیان از همان سده‌های نخست اسلامی، به تدریج به تشیع روی آوردند. مهم‌ترین دلایل این گرایش عبارت بودند از: شعار عدالت و برابری توسط امام علی و دیگر امامان، رفتار محترمانه آنان با ایرانیان (در مقابل تبعیض امویان)، و مظلومیت شیعیان که همدردی ایرانیان را برمی‌انگیخت. همچنین آشنایی ایرانیان با صحابه شیعه و دریافت روایت‌های تاریخی از امامان، نقش مهمی در این فرایند داشت.

علت‌های سیاسی و تاریخی

چند رویداد سیاسی مهم، گرایش ایرانیان به تشیع را شتاب بخشید:

1. هجرت علویان و سادات به ایران: از سده دوم هجری به بعد، بسیاری از نوادگان پیامبر و امامان برای در امان ماندن از آزار خلفای اموی و عباسی به ایران کوچ کردند. حضور این خاندان‌های محترم در شهرهای ایران، زمینه آشنایی مردم با آموزه‌های شیعی را فراهم کرد.
2. هجرت امام رضا به ایران: حضور هشت ساله امام رضا در مرو و رفت‌وآمد ایشان در شهرهایی مانند نیشابور، تأثیر عمیقی بر گسترش تشیع گذاشت. حدیث معروف سلسلةالذهب که امام در نیشابور ایراد کرد، نامه‌های ایشان به افراد مختلف، و مناظره‌های علمی در دربار مأمون، همه به آشنایی ایرانیان با تشیع انجامید.
3. نقش دولت‌های محلی شیعه: پیش از صفویه، دولت‌های شیعه‌ای مانند علویان طبرستان، آل بویه و سربداران در مناطق مختلف ایران شکل گرفتند. این دولت‌ها هرچند فراگیر نبودند، اما بسترهای فرهنگی و نهادی را برای گسترش تدریجی تشیع در ایران فراهم کردند. به دنبال، این روند تدریجی، هنگامی که صفویان در سده دهم هجری به قدرت رسیدند، تشیع در بسیاری از مناطق ایران ریشه دوانده بود. صفویان با رسمی کردن مذهب تشیع، این جریان را به اوج خود رساندند و نخستین حکومت فراگیر شیعه در تاریخ ایران را بنیان نهادند.

نخستین حکومت‌های محلی و منطقه‌ای پیش از صفویه

پیش از آن که صفویان در سده دهم هجری تشیع را در سراسر ایران رسمی کنند، دولت‌های محلی و منطقه‌ای متعددی در ایران شکل گرفته بودند. این حکومت‌ها اگرچه فراگیر نبودند و بیشتر در محدوده جغرافیایی کوچکی قدرت داشتند، اما نقش مهمی در ریشه‌دار کردن تشیع در میان ایرانیان ایفا کردند. در جدول زیر، مهم‌ترین این دولت‌ها بر اساس گزارش منابع پژوهشی و به‌ترتیب تاریخی معرفی شده‌اند:

علویان طبرستان

مختصات جغرافیایی سیاسی و تاریخی

حکومت علویان طبرستان در شمال ایران، در منطقه طبرستان، مازندران کنونی واقع بود. این حکومت در سال ۲۵۰ق با مهاجرت و ورود سادات و علویان به ایران تأسیس شد. ۴ تن از نوادگان امام حسن، از حسن بن زید معروف به داعی کبیر در سال ۲۵۰ق تا حسن بن قاسم معروف به داعی صغیر در سال ۳۱۶ق بر آن حکومت کردند. مذهب رسمی آنان تشیع زیدی بود و سرانجام این حکومت در قرن دهم قمری منقرض شد. علت اصلی فروپاشی این حکومت، نداشتن تشکیلات منسجم به‌ویژه سازمان نظامی منظم، اختلافات داخلی، گسترش قلمرو بدون سنجش موقعیت دشمنان و توطئه‌های خلافت عباسی بود.

دستاورد و پیامدها

1. دستاوردهای سیاسی: تحقق آرمان تشکیل حکومت شیعی به عنوان نخستین تجربهٔ حکومتی علویان در ایران؛ مقابله با دستگاه خلافت عباسی و حکومت‌های همجوار؛ دستیابی به حکومت با اتکا بر دعوت و انتخاب مردم (نوآوری در مشروعیت سیاسی)؛ تعیین والیان شهرها با رضایت مردم.
2. دستاوردهای اجتماعی: گسترش دعوت به سرزمین‌های مجاور و ایجاد امنیت برای جامعهٔ طبرستان.
3. دستاوردهای فرهنگی و تمدنی: ساخت مساجد، مدارس دینی، کتابخانه‌ها و خانقاه‌ها؛ ترویج فقه شیعی زیدی؛ ساخت و تعمیر بارگاه ائمه و حاکمان علوی؛ گسترش علم و دانش؛ ایجاد پایگاهی امن برای سادات؛ گسترش اسلام و تشیع در منطقه

آل مسافر

مختصات جغرافیایی سیاسی و تاریخی

حکومت آل مسافر از سال ۳۰۴ق در منطقه دیلم و مناطق شمال غربی ایران تا ارمنستان واقع بود. سلسله‌ای همانند جَستاریان بودند که نیروی خود را داخل و خارج از دیلم تشکیل دادند و به دو شاخه، نخست؛ شاخه آذربایجان به رهبری مرزبان اول ابن محمد و شاخه دیلم به رهبری وهسودان بن محمد تقسیم می‌شدند. حاکمان این حکومت شامل محمد بن مسافر در سال ۳۰۴ق سرسلسله آل مسافر بود. در شاخه دیلم، ۹ نفر از وهسودان بن محمد (۳۳۰ق) تا مسافر (۴۵۴ق) حکومت کردند. در شاخه آذربایجان نیز ۶ نفر از مرزبان اول بن محمد (۳۳۰ق) تا ابوالهیجاء بن ابراهیم به حاکمیت رسیدند. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی بود و تاریخ دقیق انقراض این حکومت مشخص نیست. عوامل ضعف و فروپاشی آل مسافر شامل دوپاره شدن حکومت به دو شاخه دیلم و آذربایجان و اختلافات داخلی میان سران این دو شعبه، ناتوانی آل مسافر در رواج دادن مذهب خود یعنی تشیع اسماعیلی از گونه قرمطی آن در میان مردم و همچنین منازعات پیوسته با حکومت‌های همزمان و مجاور مانند غزنویان، سلجوقیان و آل بویه بود.

دستاورد و پیامدها

1. ضرب سکه با نشانه‌های اعتقادات شیعی اسماعیلی (قرمطی).
2. حضور و گسترش زیدیان در مناطق تحت حاکمیت.
3. بروز و ظهور حرکت‌ها و رسوم مبتنی بر فرهنگ انتظار در مناطق تحت حاکمیت

آل بویه

مختصات جفرافیایی سیاسی و تاریخی

این حکومت در سال ۳۲۱ق پایه‌گذاری شد و بخش‌هایی از ایران، عراق، جزیره و شام واقع را در برمی‌گرفت. با ضعف و انحطاط خلافت عباسی در قرن سوم و چهارم، امیران محلی و خاندان‌های حکومت‌گر داعیه استقلال یافتند و علی پسر ابوشجاع در سال ۳۲۱ق با فتح ارجان، دولت آل بویه را تأسیس کرد. حاکمان این دولت شامل ۷ نفر امیر بویه‌ای در فارس (۳۲۲-۴۴۷ق)، ۶ نفر در اصفهان و ری و همدان (۳۳۵-۴۱۴ق) و ۱۰ نفر در عراق (۳۳۴-۴۴۷ق) بودند. مذهب آنان ابتدا تشیع زیدی و سپس تشیع اثنی‌عشری بود. این حکومت در سال ۴۴۷ق منقرض شد. دلایل فروپاشی آل بویه از جمله ایجاد اختلافات داخلی و انشقاق در میان آنان، روی کار آمدن حاکمان ضعیف و بی‌تدبیر بعد از عضدالدوله، ظهور قدرت‌های نوپا و جدید مانند غزنویان و سلجوقیان همزمان با ضعف و سستی آل بویه و سرانجام ناتوانی آنان از حل اختلافات و تفاوت‌های قومی و فرهنگی و نیز اختلاف میان سپاهیان بود.

دستاوردها و پیامدها

1. دستاوردهای سیاسی: کنترل و تسلط بر بغداد و خلافت عباسی توسط امیران شیعه، ایجاد تشکیلات اداری منظم (وزارت، دیوان‌ها، قضاوت، حسبه و نقابت)، سازماندهی سپاه با شیوه‌های نوین نبرد.
2. دستاوردهای اجتماعی: نهادسازی مذهبی از جمله رسمیت یافتن عزاداری و برگزاری مراسم در ایام محرم.
3. دستاوردهای فرهنگی و تمدنی: رشد و گسترش علوم مانند پزشکی، نجوم، ریاضیات، ادبیات، شکوفایی هنر و معماری مثل معماری، خوشنویسی، منسوجات، فلزکاری، ساخت و تجدید بنای مشاهد متبرکه (عتبات عالیات)، ایجاد کتابخانه‌ها و مراکز علمی، برگزاری جشن عید غدیر به صورت رسمی، رواج گفتن حی علی خیر العمل در اذان، رواج استفاده از مهر و تربت در نماز، توجه به علویان و احیای منصب نقابت، وقف و نذورات برای امور مذهبی

باوندان اِسپَهبدیه طبرستان

مختصات جفرافیایی سیاسی و تاریخی

حکومت باوندیان اسپهبدیه طبرستان در سرزمین فریم (فرّیم، پِریم یا قارِن) در کنار شهریارکوه در شرق سلسله‌کوه‌های طبرستان واقع بود. این حکومت در سال ۴۶۶ق تأسیس شد. قارن پسر سهراب در شهریارکوه نیرویی پدید آورد و سخت موضع گرفت. پس از او پسران و نوادگانش به‌تدریج نیرو یافتند و پاره‌هایی از طبرستان را به تصرف آوردند. ۸ نفر از حسام‌الدوله شهریار پسر قارن (۴۶۶ق) تا شمس‌الملوک رستم (۶۰۶ق) بر این حکومت فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود و سرانجام این حکومت در سال ۶۰۶ق منقرض شد. فروپاشی باوندیان اسپهبدیه چند دلیل اصلی از جمله اختلافات داخلی در مسائل جانشینی و نقش‌آفرینی امرا در منازعات این دوران، روابط پر فراز و نشیب آنان با حکومت‌های سلجوقیان، خوارزمشاهیان و اسماعیلیان الموت داشت.

دستاوردها و پیامدها

1. دستاوردهای سیاسی: ایجاد موازنهٔ قدرت سیاسی در عرصهٔ مذهبی مازندران.
2. دستاوردهای اجتماعی: حمایت از علمای شیعه و سادات و علویان و ارتباط و همکاری با شیعیان دیگر مناطق از جمله اسماعیلیان.
3. دستاوردهای فرهنگی و تمدنی: بلیغ، ترویج و گسترش مذهب امامیه در طبرستان و توجه به بقاع متبرک شیعیان مانند عتبات عالیات، نجف، بقیع، مشهد و عبدالعظیم

اسماعیلیه نزاری ایران

مختصات جفرافیایی سیاسی و تاریخی

حکومت اسماعیلیه نزاری ایران از سال ۴۸۸ق ایران در قلعه کوهستانی الموت، واقع در دیلمان در شمال ایران تأسیس شد. اختلاف بر سر جانشینی مستنصر، خلیفه هشتم فاطمیان مصر رخ داد و به دنبال آن حسن صباح، آغازگر حرکت اسماعیلیه نزاری در ایران شد. ۷ نفر از حسن صباح (۴۸۳ق) تا رکن‌الدین خورشاه (۶۵۴ق) بر این حکومت فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی (باطنیه) بود. این حکومت در سال ۶۵۴ق به دلایلی از جمله نداشتن سرزمین یکپارچه و قدرت نظامی نیرومند، بروز و ظهور تحولات و اختلافات عقیدتی در بین آنان، تبلیغات همه‌جانبه اهل‌سنت علیه اسماعیلیان نزاری و ترور شخصیت‌های بزرگ سیاسی، نظامی و مذهبی، همزمانی آنان با حکومت‌های سلجوقیان، خوارزمشاهیان و رویاروی با مغولان در اواخر حکومت خود منقرض شد و پس از آن به صورت مخفیانه به حیات خود ادامه داد.

دستاوردها و پیامدهای

1. دستاوردهای سیاسی: استمرار سلسله امامت نزاری، ایجاد شبکهٔ مستحکم از قلاع مانند معماری بی‌نظیر نظامی، جلب مخالفان اقتصادی، سیاسی و مذهبی نظام سلجوقیان.
2. دستاوردهای اجتماعی: ایجاد انسجام و یکپارچگی کم‌نظیر در میان جامعهٔ نزاری، ادامهٔ حیات اسماعیلیه در قالب گروه‌ها و حلقه‌های صوفیان پس از سقوط.
3. دستاوردهای فرهنگی و تمدنی: فعالیت گسترده در علوم مثل ادبیات، فلسفه، کلام، نجوم، ایجاد کتابخانه‌های مجهز و مراکز پژوهشی، استفاده از زبان فارسی به عنوان زبان ادبیات دینی جمعی

سربداران

مختصات جفرافیایی سیاسی و تاریخی

حکومت سربداران از حدود سال ۷۳۶ق در مناطق خراسان، جرجان یا گرگان، قومس (کومش)، مازندران، جوین و اسفراین واقع بود. زمینه شکل‌گیری آن، حضور شیخی صوفی قائل به اصلاح اجتماعی در سبزوار به نام شیخ خلیفه مازندرانی و نیز رخداد باشتین در نهم یا دوازدهم شعبان سال ۷۳۶ یا ۷۳۷ق بود. ۱۱ نفر از وجیه‌الدین مسعود بن فضل‌الله (۷۳۸ق) تا خواجه علی مؤید (۷۸۳ق) بر این دولت، حکومت کردند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود و سرانجام این حکومت در سال ۷۸۸ق به خاطر عدم ایجاد هماهنگی و نظم یکنواخت در ارکان حکومتی، اختلاف در اعتقاد آنان به تشیع امامی، تشیع اثنی‌عشری انقلابی با تکیه بر تصوف و تشیع فقاهتی، نامتوازن بودن ترکیب قدرت نظامی و سیاسی با روحانیون انقلابی صوفی، درگیری با حکومت‌های آل کرت و مغولان و آرمان‌گرایی رهبران سربداران در جهت کسب قدر منقرض شد.

دستاوردها و پیامدهای

1. دستاوردهای سیاسی: گسترش مذهب تشیع در خراسان و سرزمین‌های مجاور، ایجاد تشکیلات منظم اداری و نظامی، انجام اصلاحات مالی و اقدامات عمرانی، ظهور تفکر بیگانه‌ستیزی (الگویی برای قیام‌های بعدی).
2. دستاوردهای اجتماعی: تأثیرگذاری بر قیام‌های بعدی از جمله قیام شاه اسماعیل صفوی و انقلاب اسلامی ایران.
3. دستاوردهای فرهنگی و تمدنی: احیای آموزه‌های شیعی، حمایت از علمای شیعه، شاعران، دانشمندان و فرهیختگان، رفتار مناسب حاکمان با مردم

مرعشیان

مختصات جفرافیایی سیاسی و تاریخی

در سال ۷۶۰ق حکومت مرعشیان در مناطق طبرستان و قزوین پایه‌گذاری شد. سید قوام‌الدین مرعشی با بهره‌گیری از پشتوانه محکم مذهبی و محبوبیت خود، حاکمان محلی را شکست داد و حکومت خود را نخست در آمل و سپس در تمام مناطق طبرستان و نواحی اطراف آن برپا کرد. ۱۴ نفر از سید قوام‌الدین (۷۶۰ق) تا سلطان مراد (تاریخ نامعلوم) بر این حکومت فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود. این حکومت تا سال ۷۹۵ق به صورت مستقل و سپس تا سال ۱۰۰۵ق به‌عنوان حکومت دست‌نشانده به حیات خود ادامه داد. مبارزه با حکام محلی نیرو، نداشتن سازوکارهای اقتصادی و سیاسی لازم در حکومت‌داری، مال‌اندوزی و انباشتن ثروت برخی از حکمرانان و دور شدن از مردم از آنان، حملات اثربخش تیمور بر علیه آنان از جمله دلایل ضعف و انقراض حکومت مرعشیان بوده است.

دستاوردها و پیامدهای

1. دستاوردهای سیاسی: تأثیرگذاری بر قیام‌های دیگر شیعی (آل کیا در گیلان)، تأثیر اندیشه‌های سیاسی‑اجتماعی بر تشکیل دولت صفویه.
2. دستاوردهای اجتماعی: عمران و آبادی بناهای عام‌المنفعه مانند حمام، بازار، مسجد.
3. دستاوردهای فرهنگی و تمدنی: گسترش شعائر شیعی

آل کیا

مختصات جفرافیایی سیاسی و تاریخی

حکومت آل کیا در بخش وسیعی از گیلان قرار داشت. سیدعلی کیا با پشتیبانی سادات مرعشی، شرق گیلان را از سال ۷۶۷ق کنترل کرد و حکومت آل کیا را در لاهیجان در سال ۷۶۹ق پایه‌گذاری نمود. ۱۷ نفر از امیرکیا (۷۶۰ق) تا خان‌احمد (۱۰۰۰ق) از جمله حاکمان اصلی این حکومت بودند. مذهب رسمی آنان تشیع زیدی بود و با توجه به اختلافات داخلی بر سر مسائل اقتصادی و سیاسی، تحول در مناسبات آنان با حکومت صفویان خصوصا اقدامات تندروانه خان‌احمد در رویارویی با صفویان این حکومت در سال ۱۰۰۰ق منقرض شد.

دستاوردها و پیامدهای

1. دستاوردهای سیاسی: تشکیل حکومت شیعی در شرق گیلان به پایتختی لاهیجان.
2. دستاوردهای اجتماعی: اجرای آداب و رسوم اجتماعی اعم از جشن‌ها، عزاداری‌ها، مراسم دینی و مذهبی و مسابقات و سرگرمی‌ها با حفظ اصول ملی و بومی و بن‌مایه‌های اسلامی.
3. دستاوردهای فرهنگی و تمدنی: گرایش تدریجی از مذهب زیدی به امامیه، ظهور دانشمندان، پزشکان، شاعران، هنرمندان و نوازندگان

قراقویونلوها

مختصات جفرافیایی سیاسی و تاریخی

حکومت قراقویونلوها در آذربایجان، نواحی غرب و مرکزی ایران، بخش‌هایی از فارس و خوزستان واقع بود. زمینه شکل‌گیری آن در سال ۷۸۰ق، تشکیل اتحادیه‌ای از ایلات ترکمان در منطقه وان همزمان با تضعیف ایلخانان، شورش قرایوسف علیه جلایریان و مقابله با تیموریان بود. ۴ نفر از قرایوسف بن قرامحمد (۷۹۲ق) تا حسن‌علی میرزا حاکمان این حکومت بودند. مذهب آنان تشیع طریقتی یا تشیع صوفیانه (آمیخته‌ای از تشیع امامی، تشیع غالی، تصوف و برخی عناصر مذهب اهل سنت) بود و سرانجام این حکومت در سال ۸۷۲ق به دلایلی مانند رقابت با آق‌قویونلوها، جنگ با تیموریان، جنگ جهان‌شاه و پسرش حسن‌علی میرزا با اوزون حسن حاکم آق‌قویونلو منقرض شد.

دستاوردها و پیامدهای

1. دستاوردهای سیاسی: ایجاد یک دولت متمرکز ترکمان با گرایش شیعی در شمال غرب ایران، انتقال تجربیات حکومت‌داری شیعی به جانشینان (آق‌قویونلوها و سپس صفویان)، تضعیف حکومت‌های محلی سنی‌مذهب در غرب ایران.
2. دستاوردهای اجتماعی: رسمیت دادن به تدفین حاکمان در جوار امامزادگان به‌عنوان نماد پیوند با تشیع.
3. دستاوردهای فرهنگی و تمدنی: ضرب سکه با شعارهای شیعی مثل نام امامان، عبارت علی ولی الله، ساخت مسجد کبود تبریز با کتیبه‌های شیعی، گسترش معماری شیعی در بناهای مذهبی و عمومی، رواج شعائر و مناسک شیعی در فضاهای عمومی

آق‌قویونلوها

مختصات جفرافیایی سیاسی و تاریخی

همزمان با قراقویونلوها، این اتحادیه ترکمان در منطقه دیار بکر مستقر گردید و پس از شکست قراقویونلوها، در سال ۸۷۲ق بر تمام ایران تا مرزهای خراسان تسلط یافت. آنان ابتدا تابع تیموریان بودند اما به تدریج استقلال یافتند. ۹ نفر از قره عثمان (۸۷۲ق) تا ابوالمظفر سلطان مراد (۹۲۱ق) بر این حکومت فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع بود و سرانجام این حکومت در سال ۹۲۱ق به علت دشمنان خانگی و تضعیف قدرت براساس کشمکش‌های داخلی بر سر قدرت پس از اوزون حسن و ظهور دولت صفویه منقرض شد.

دستاوردها و پیامدهای

1. دستاوردهای سیاسی: زمینه‌سازی برای صفویان در تبریز از طریق تضعیف قدرت‌های محلی و ایجاد بستر سیاسی برای ظهور یک دولت متمرکز قدرتمند شیعه.

تجربه حکومت‌داری به واسطه انتقال سنت‌های اداری و سیاسی از تیموریان و ترکمانان به دولت صفوی.

مشعشعیان

مختصات جفرافیایی سیاسی و تاریخی

سیدمحمد بن فلاح مشعشعی با رهبری و ادعای مهدویت، حکومت مستقلی شیعه را با مرکزیت هویزه در خوزستان در سال ۸۴۵ق بنیان نهاد. این حکومت شامل دو دوره، نخست دوران استقلال (۸۴۵-۹۱۴ق) با چهار حاکم از سیدمحمد بن فلاح تا سیدعلی بن محسن (فیاض) و دوره دوم، دوران وابستگی (۹۱۴-۱۱۷۶ق) با ۲۳ حاکم از سیدفلاح بن محسن تا مولی مطلب بن محمد خان بن فرج‌الله بود. مذهب رسمی آنان تشیع بود و دوران استقلال آنان در سال ۹۱۴ق با پایان یافتن دوران استقلال مشعشعیان توسط صفویان و اجرای جدی نظام متمرکز حکومتی توسط رضاشاه پهلوی به پایان رسید.

دستاوردها و پیامدهای

1. دستاوردهای سیاسی: ایجاد حکومت مستقل شیعه به مرکزیت هویزه (خوزستان).
2. دستاوردهای اجتماعی: جنبش اجتماعی مبتنی بر حمایت نظام قبیله‌ای اعراب خوزستان.
3. دستاوردهای فرهنگی و تمدنی: رشد فرهنگی و شکوفایی علم و هنر در خوزستان به‌ویژه هویزه، ساخت مدارس، کتابخانه‌ها، ظهور مفسران، فقها، حکما، ادیبان و شاعران بزرگ

دوران صفویه

دولت صفویه در سال ۹۰۷ق توسط شاه اسماعیل اول بنیان‌گذاری شد. او با تکیه بر نیروی قزلباشان یعنی قبایل ترکمان شیعه‌گرا که کلاه سرخ دوازده‌ترک بر سر می‌گذاشتند توانست آق‌قویونلوها را شکست دهد و وارد تبریز شود و در همان ابتدا، مذهب تشیع اثنی‌عشری را به‌عنوان مذهب رسمی کشور اعلام کرد. او در تبریز خطبه به نام دوازده امام خواند، سکه‌ها را با عبارت علی ولی الله ضرب نمود، اذان را به روش شیعیان تغییر داد و دستور داد خلفای سه‌گانه را لعن کنند. پایتخت صفویان پس از تبریز به قزوین و سپس در زمان شاه عباس اول به اصفهان منتقل شد. هرچند برخی منابع از اقدامات سختگیرانه شاه اسماعیل برای رسمیت بخشیدن به تشیع سخن گفته‌اند، اما گروهی دیگر از پژوهشگران این تغییر آیین را حرکتی آرام و تدریجی دانسته و گزارش‌های مربوط به شدت عمل را حاصل داستان‌پردازی تاریخ‌نگاران می‌شمارند. شاه اسماعیل برای گسترش تشیع، علاوه بر سخت‌گیری بر اهل سنت، از راه‌های دیگری مانند دعوت از علمای شیعه جبل عامل و بحرین برای مهاجرت به ایران، ساخت مدارس شیعه و مراکز علمی در ایران و برگزاری آیین‌های شیعی مانند مراسم عزاداری محرم نیز استفاده کرد.

از اواخر دوره شاه اسماعیل و اوایل دوره شاه طهماسب به بعد که خود را نایب فقیه جامع الشرایط معرفی کرد، علما وارد ساختار حکومتی صفویان شدند و مناصبی مانند صدر، شیخ‌الاسلام، ملاباشی، وکیل حلالیات، قاضیان، مفتیان، در اعظم / وزیران، مدرسان، پیش‌نماز، امام جمعه و متولی امور اوقاف را بر عهده گرفتند. اما تعدادی از علمای شیعه نیز مانند شیخ ابراهیم قطیفی، مقدس اردبیلی (م.۹۹۳ق)، صدرالمتالهین شیرازی (م. ۱۰۵۰ق) و شیخ حسن عاملی (م. ۱۰۱۱ق) همکاری علما با حکومت صفویان را جایز نمی‌دانستند. اتحاد سیاسی کشور، تشکیل یک حکومت ملی و وحدت مذهبی از ویژگی‌های مهم این عصر جدید در تاریخ است. هویت ملی ایرانی با مذهب تشیع امامیه پیوند خورد و مفهومی تازه به نام ایران مسلمان شیعهٔ فارسی‌زبان پدید آمد. برخی پژوهشگران، صفویه را نخستین حکومت ملی ایران می‌دانند و رسمی شدن تشیع را عامل یکپارچگی مردم در برابر دشمنان سنی‌مذهب به‌ویژه عثمانیان می‌شمارند.

جغرافیای سیاسی	سال تأسیس	زمینه شکل‌گیری	حاکمان	وضعیت تشیع	سال انقراض	عوامل ضعف و فروپاشی	دستاوردهای سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و تمدنی
سراسر ایران امروزی، قفقاز، افغانستان غربی، عراق و بخش‌هایی از آناتولی شرقی	۹۰۷ق.	پیشینه طریقت صفویه، تبدیل طریقت به جنبش سیاسی، اتحاد با قبایل ترکمان (قزلباش)، تضعیف حکومت‌های رقیب، تبلیغات گسترده مذهبی، ضعف سیاسی ایران پس از مغول، نارضایتی اجتماعی و دینی مانند فقر، تبعیض و فشارهای حکام سنی بر شیعیان در آناتولی و سوریه و پناه بردن قبایل ترکمن به صفویان، پیروزی نظامی شاه اسماعیل (۹۰۷ ق).	۱۲ نفر از شاه اسماعیل صفوی در سال ۹۰۷ق تا شاه عباس سوم ۱۱۴۸ق	تشیع اثنی‌عَشَری	۱۱۳۵ق	نابودی صوفیان و عدم جایگزینی برای آنان؛ توطئه‌چینی و رقابت‌های میان عناصر تأثیرگذار نظام حکومتی صفویان از جمله قزلباشان، ایرانیان دیوانسالار، گرجیان، ارمنی‌ها و چرکسی‌ها؛ تحدید استقلال و اقتدار شاهان صفوی توسط وزراء، عمال حکومتی، زنان حرم و برخی دیگر از منتفذین؛ رواج رفاه‌طلبی و برخی اعمال ناپسند نظیر شرب خمر در دربار صفوی و تربیت شاهزادگان صفوی در حرم از دوران شاه عباس اول؛ جنگ‌ها منازعات مستمر صفویان و دولت‌های اطراف مانند ازبکان، عثمانی‌ها، گورکانیان هند و روس‌ها و صدمات اقتصادی و تلفات انسانی شدید.	رسمی کردن مذهب تشیع اثنی‌عشری در سراسر ایران؛ اختصاص یک جغرافیای سیاسی مشخص برای مذهب تشیع در میان قدرت‌های رقیب (عثمانیان و ازبکان)؛ شکل‌گیری هویت جدید به معنای ایران مسلمان شیعهٔ فارسی‌زبان؛ دیپلماسی و روابط خارجی مستقل؛ کاهش قدرت قزلباش‌ها و تبدیل گرایش‌های شیعی سیاسی به گرایش‌های اعتقادی و فقاهتی،؛ شکوفایی علوم شیعی و ظهور مکتب اصفهان (فلسفه، ادبیات، معماری)؛ تجلی شعائر شیعی در معماری (تزئینات مساجد، مناره‌ها، کتیبه‌ها)؛ شکوفایی هنرهای مبتنی بر تشیع (تعزیه، قالی‌بافی، نساجی، سفال‌گری، فلزکاری، خوشنویسی)؛ حمایت از علمای بزرگ (شیخ بهایی، ملاصدرا، میرفندرسکی، علامه مجلسی)؛ تجدید حیات علمی ایران؛ ساخت مدارس، مساجد، پل‌ها، قصرها، محلات و کاروانسراها؛ استفاده از ریاضیات در معماری (نسبت‌های هندسی مبتنی بر حکمت متعالیه)؛ تدوین متون فقهی و حدیثی، احیای نماز جمعه (به صورت وجوب یا استحباب)؛ توجه به سنت وقف؛ ساخت و گسترش اماکن دینی (به‌ویژه حرم امام رضا و عتبات عالیات).

دوران گذار و تثبیت قدرت علما

۱. دوره ضعف و افول

افشاریه

پس از سقوط صفویه به دست افاغنه (۱۱۳۵ق)، تشیع در ایران به شدت تضعیف شد. افغان‌ها پیرو مذهب سنت بودند. پس از آنها، نادرشاه افشار (حک:۱۱۴۸-۱۲۱۰ق) برای پیشبرد اهداف سیاسی خود تلاش کرد تا مذهب تشیع را تضعیف کند. او پیشنهاد داد که مذهب جعفری یعنی شیعه، به‌عنوان پنجمین مذهب رسمی اهل‌سنت شناخته شود، اما این تلاش او بی‌نتیجه ماند. در این دوره، بسیاری از علما و بازرگانان شیعه به هند یا عتبات عالیات مانند زیارتگاه‌های عراق مهاجرت کردند. با این حال، ریشه‌دار بودن باورهای مذهبی در میان مردم و نفوذ اجتماعی علما، مانع از نابودی کامل تشیع شد.

۲. دوره نقش‌آفرینی و اثر گذاری‌های سیاسی و اجتماعی

زندیه

در فاصله کوتاه میان افشاریه و قاجاریه، با تشکیل حکومت زندیه(۱۱۶۳ - ۱۲۰۹ق) و به‌خصوص در دوره کریم‌خان زند، تشیع و اوضاع سیاسی در ایران پایگاه ماندگار و محکمی داشت. در زمان کریم‌خان زند، اوضاع برای تشیع بهبود یافت. هرچند حکومت زندیه یک حکومت شیعی فراگیر نبود، اما کریم‌خان به شعائر و اماکن مذهبی شیعه احترام می‌گذاشت. او شیخ‌الاسلام شیراز را منصوب کرد و محاکم شرع را دوباره راه انداخت. علما در این دوره از احترام برخوردار بودند، اما هنوز قدرت سیاسی مستقیم نداشتند.

قاجار

بخشی از قاجار در این مرحله تاریخی قرار دارد که از نظر نقش‌آفرینی سیاسی و اجتماعی شیعه بسیار مهم است. در این دوره، دو جریان فکری مهم در میان علما رخ داد. پیروزی مکتب اصولی بر مکتب اخباری. این پیروزی باعث شد که سازمان روحانیت بر پایه نظام مرجعیت شکل بگیرد. علما از استقلال مالی و سیاسی نسبی برخوردار شدند.

۳. دوره مبارزه و تقابل با حکومت وقت

قاجار

بخش دیگر از دوره قاجار نیز در این مرحله قرار دارد که در این مرحله، تشیع و علما به‌عنوان یک نیروی مستقل سیاسی-اجتماعی ظاهر شدند، بی‌آنکه حکومتی در دست داشته باشند. نقش علما در جنبش‌های اجتماعی این دوره بسیار برجسته بود:

1. جنبش تحریم تنباکو (۱۲۷۰ش): علما به رهبری میرزای شیرازی توانستند مردم را علیه قرارداد تنباکو با انگلیس بسیج کنند و حکومت قاجار را مجبور به عقب‌نشینی کنند.
2. انقلاب مشروطه (۱۲۸۵ش): بخشی از علما در کنار روشنفکران وارد شدند و نقش رهبری را در اعتراضات علیه سلطنت مطلقه ایفا کردند. هرچند پس از پیروزی مشروطه، به تدریج از نفوذ مستقیم آنان کاسته شد.

پهلوی

در دوره پهلوی (۱۳۰۴-۱۳۵۷ش)، رابطه دین و دولت به کلی دگرگون شد. رضاخان و پس از او محمدرضا پهلوی، سیاست سکولاریزاسیون (جدایی دین از سیاست) را در پیش گرفتند. آنان ابتدا از اسلام برای تثبیت قدرت خود استفاده ابزاری کردند، اما سپس به مبارزه شدید با روحانیت برخاستند. در این دوره، روحانیت از قدرت سیاسی حاکم فاصله گرفت و رابطه میان دین و دولت به تقابل و تضاد کامل انجامید. نقطه عطف این تقابل، ظهور سیدروح‌الله خمینی در سال ۱۳۴۱ش بود. او نظریه ولایت فقیه را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نه تنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، پارادایم سکولار حاکم را شکست داد و زمینه را برای انقلاب اسلامی فراهم کرد.

دوران جمهوری اسلامی ایران

با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، برای نخستین بار پس از سقوط صفویه، یک حکومت فراگیر شیعه در ایران شکل گرفت. در جمهوری اسلامی، نظریه ولایت فقیه به عنوان مبنای حکومت‌داری به رسمیت شناخته شد. فقه شیعه در ساختار سیاسی و قوانین اساسی ادغام گردید و دین نه تنها هدایتگر معنوی، بلکه رکن اصلی سیاست و حقوق شد. این دوران، نقطه عطفی در تاریخ تشیع و الگویی نوین از حکومت‌داری دینی در جهان معاصر به شمار می‌رود.

جغرافیای سیاسی	سال تأسیس	زمینه شکل‌گیری	حاکمان	وضعیت تشیع	ساختار سیاسی
ایران	۱۳57ش	نارضایتی از سیاست‌های سکولار و وابسته به غرب در دوره پهلوی، رهبری آیت‌الله خمینی از سال ۱۳۴۲ش به بعد، تظاهرات سراسری و اعتراضات عمومی در سال ۱۳۵۷ش، خروج محمدرضا پهلوی در دی ۱۳۵۷ش، همه‌پرسی جمهوری اسلامی در فروردین ۱۳۵۸ش با رأی بیش از ۹۸٪ مردم.	سیدروح‌الله خمینی (۱۳۵۷-۱۳۶۸ش) سیدعلی خامنه‌ای (۱۳۶۸-۱۴۰۴ش) سیدمجتبی خامنه‌ای (۱۴۰۴ش-تاکنون)	تشیع اثنی‌عَشَری	نظام جمهوری با رهبری (ولایت فقیه)؛ ریاست جمهور؛ قوای سه‌گانه شامل مجریه، مقننه، قضائیه مجلس خبرگان شورای نگهبان و مجلس شورای اسلامی.

دستاوردهای سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و تمدنی

جمهوری اسلامی ایران از زمان استقرار خود تاکنون، در حوزه‌های فرهنگی، علمی، آموزشی، زیرساختی، جمعیتی، اجتماعی، سیاسی و نظامی، و همچنین در تعامل با پیروان ادیان الهی، مجموعه‌ای از دستاوردها را گزارش کرده است؛ ازجمله:

دست‌یابی ایران به فناوری سلول‌های بنیادی (رتبه‌های جهانی در جنینی، القایی و بانک خون بند ناف)، حضور در جمع هفت کشور سازنده موشک ماهواره‌بر و اعزام موجود زنده به فضا، و کسب رتبه‌های برتر جهانی در ساخت ماهواره، سامانه پرتاب، چرخه سوخت هسته‌ای، توربین گازی و سدسازی، همچنین تبدیل ایران به یکی از ده کشور تأثیرگذار جهان و قرارگیری در جایگاه سیزدهم تولید علم با رشد یازده برابری نسبت به متوسط جهانی، ارتقا ایران در رتبه‌های جهانی در رشته‌های نانو، بیوتکنولوژی، پزشکی و شیمی، خودکفایی در فناوری‌های راهبردی مانند هسته‌ای، موشکی، پهپادی، سلول‌های بنیادین و داروهای نوترکیب، ایجاد زیرساخت‌های پایداری در انرژی، حمل‌ونقل، ارتباطات، بهداشت و آموزش، ساخت و گسترش اکوسیستم علم و فناوری شامل پارک‌های علمی و شرکت‌های دانش‌بنیان، قرار گرفتن بیش از ۵۵٪ جمعیت کشور در سن فعالیت، تربیت و استفاده از نیروی انسانی جوان، متخصص و متعهدی برای پیشرفت کشور، اثرگذاری‌های بین‌المللی با مهار بحران‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، شکل‌گیری و تداوم جبههٔ مقاومت و موج بیداری اسلامی، حفظ ایران با تکیه بر هویت اسلامی و شیعی خود و استقلال سیاسی از هرگونه سلطه قدرت‌های بزرگ، حامی اصلی مسلمانان، مستضعفان و گروه‌های مقاومت در منطقه، تبدیل ایران به قطب تأمین ثبات و امنیت در خاورمیانه، زمینه‌سازی خودکفایی کامل نظامی در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، مساعدت با پیروان سایر مذاهب اسلامی و ادیان الهی‌، شامل زردشتیان و کلیمیان و مسیحیان‌ در انجام مراسم دینی در حدود قانون‌، عمل به احوال شخصیه و تعلیمات دینی برابر آیین خود، ایجاد تشکل‌های دینی و فرهنگی و اجتماعی و رفاهی‌، نمایندگی در مجلس شورای اسلامی‌، و حقوق اجتماعی.

تفاوت جمهوری اسلامی ایران با حکومت صفوی

ویژگی دولت‌ها	صفویه	جمهوری اسلامی
مبنای مشروعیت	ترکیبی از قدرت نظامی، صوفی‌گری و نسب علوی	نظریه فقهی «ولایت فقیه» با پشتوانه رأی مردم (جمهوری)
نقش علما	علما در خدمت حکومت بودند؛ حکومت توسط شاه و درباریان اداره می‌شد	خود علما به طور مستقیم رهبری و اداره کشور را بر عهده گرفتند
ساختار سیاسی	سلطنت موروثی با پشتوانه نظامی	نظام جمهوری با رهبری فقیه و انتخابات مردمی
قوانین	قوانین عرفی و شرعی در کنار هم	قوانین مبتنی بر فقه شیعه در چارچوب قانون اساسی

پانویس

منابع

• احمدی مقدم، سیدمحمد، «رويكرد دولت مشعشعيان در توسعه علوم ديني و آموزشي»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های دینی، علوم اسلامی، فقه و حقوق در ایران و جهان اسلام، مجموعه مقالات، ۱۳۹۸ش.
• اداره کل هنر و رسانه، « برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، سال۱۹، شماره۲۱۴، ۱۳۹۶ش.
• افشارکهن، مژگان، «پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۵ش.
• ایزدی، حسین؛ پهلوان‌پور، فاطمه، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، تاریخ اسلام، سال۱۲، شماره ۴۵ و ۴۶، ۱۳۹۰ش.
• بهشتی، حاجی هاشمی، «چگونگی شکل‌گیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، مطالعات اجتماعی ایران، سال۱۰، شماره۱، ۱۳۹۵ش.
• پرهیزکاری، سیدروح‌الله، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال۴، شماره۱۳، ۱۳۹۲ش.
• جعفرنیا، فاطمه، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل‌سنت»، تاریخنامه خوارزمی، سال۷، شماره۲۲، ۱۳۹۷ش.
• جعفری، علی‌اکبر، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، سوره اندیشه، سال۱۸، شماره ۵۲ و ۵۳، ۱۳۹۰ش.
• جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه،‌ ۱۳۸۹ش.
• جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۹۱ش.
• جلیلیان، قهرمان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، پژوهش‌های علوم انسانی، سال۲، شماره۲۱، ۱۳۹۲ش.
• جنابدی، میرزا بیگ، روضه الصفویه، تحقیق و تصحیح، غلام رضا طباطبایی مجد، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۷۸ش.
• چلونگر، محمدعلی؛ شاهمرادی، سیدمسعود، دولت‌های شیعی در تاریخ، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۵ش.
• حافظ ابرو، عبدالله بن لطف‌الله، زبدة‌التواریخ، تحقیق و تصحیح سیدکمال حاج‌سیدجوادی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ش.
• حسنلو، امیرعلی، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، پاسخ به شبهات دینی، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۹۷ش.
• حسینی‌قمی، قاضی احمد بن شرف‌الدین حسین، خلاصه التواریخ، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش.
• خسروبیگی، هوشنگ؛ جلیلیان، قهرمان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی (مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی)»، پژوهشنامه تاریخ، سال۹، شماره۳۰، ۱۳۹۲ش.
• خطیبی کوشک، محمد و همکاران، فرهنگ شیعه، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش.
• دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز، ۱۳۸۶ش.
• رجبی، محمدحسین، «فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومت‌ها»، تاریخ و تمدن اسلامی، سال۵، شماره۹، ۱۳۸۸ش.
• رجبی، فاطمه، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، تاریخ پژوهی، سال۲، شماره۱۵، ۱۳۸۲ش.
• رییس السادات، سیدحسین، «علویان طبرستان»، مشکو‌ه، سال۹، شماره۲۹، ۱۳۶۹ش.
• زرین‌زاد، حجت؛ میرجعفری، حسین، «سقوط آق قویونلو‌ها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، تاریخ (دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات)، سال۴، شماره۱۴، ۱۳۸۸ش.
• سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
• سجادی، صادق، «آل بویه»، در دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایرة ‌المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۹ش.
• سمرقندی، عبدالرزاق، مطلع السعدین و مجمع البحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
• سلطانی، محمد؛ اسدی، سارا، «تحلیلی بر دستاوردهای سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی ایران»، نظریه‌پردازی راهبردی، سال۲، شماره۱، ۱۴۰۲ش.
• شاه‌محمدزاده، معصومه، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ایلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۴ش.
• شاهمرادی، سیدمسعود؛ منتظر القائم، اصغر، «تشیع قراقویونلوها»، پژوهش‌های تاریخی، سال۵، شماره۱، ۱۳۹۲ش.
• شاهمرادی، سیدمسعود، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، تاریخنامه خوارزمی، سال۴، شماره۱۲، ۱۳۹۵ش.
• شاهمرادی، سیدمسعود، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، سال۷، شماره۲۸، ۱۳۹۶ش.
• شاهمرادی، سیدمسعود، «اوضاع فزهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، تاریخ نو، سال۸، شماره۲۴، ۱۳۹۷ش.
• صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی؛ فرق شیعی و فرقه‌های منسوب به شیعه، تهران، سمت، ۱۳۸۴ش.
• صفا، میکائیل؛ رضایی، محمد، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، شیعه‌شناسی، سال۶، شماره ۲۴،‌ ۱۳۸۷ش.
• طباطبایی، سیدمحمدحسین، شیعه در اسلام، قم، اسلامی، ۱۳۷۵ش.
• فروغی،‌ اصغر، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، مشکوه، سال۲۱، شماره۸۱،‌ ۱۳۸۲ش.
• فیرحی، داوود، نظام سیاسی و دولت در اسلام، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها، ۱۳۸۲ش.
• قانون اساسی، نشر الهدی، ۱۳۸۸ش.
• قائدان، اصغر، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه های شیعه»، نامه تاریخ پژوهان، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۸۶ش.
• قنبری، آیت، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، علوم سیاسی - دانشگاه باقرالعلوم (ع)، سال۵، شماره۲۰، ۱۳۸۱ش.
• کاظمی شاملو، مهدی، «بررسی منابع چهارگانه فقه از نظر شیعه و سنی (عقل، اجماع، سنت و قرآن)»، سخن جامعه، سال۵، شماره۱۲، ۱۳۹۶ش.
• کشاورز، زهرا سادات؛ بوسعیدی، فرشته، «دولت‌های شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، نقد کتاب تاریخ، سال۴، شماره۱۶، ۱۳۹۶ش.
• کشاورز، زهرا سادات؛ چلونگر، محمدعلی؛ منتظرالقائم، اصغر، «بررسی زمینه‌های‌ شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تاکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، سال۹، شماره۱۸، ۱۴۰۰ش.
• گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰ش.
• مجلسی، محمدباقر، زادالمعاد، قم، جلوه کمال، ۱۳۸۹ش.
• محمد هاشمی‌، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران‌، تهران، میزان، ۱۳۸۵ش‌.
• مدنی‌، جلال‌الدین، حقوق اساسی در جمهوری اسلامی ایران‌، تهران، سروش، ۱۳۶۰-۱۳۶۹ش‌.
• مرعشی، سید ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، تهران، انتشارات شرق، ۱۳۶۸ش.
• منتظرالقائم، اصغر؛ کشاورز، زهرا سادات، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، شیعه‌شناسی، سال۱۵، شماره۵۸، ۱۳۹۶ش.
• موسی‌پور، ابراهیم، «جشن‌های جهان اسلام»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایره المعارف اسلامی، ۱۳۸۵ش.
• نوروزی، فرشید؛ عابدی، عباس؛ فرامرزنسب، رضا؛ احمدی، مسلم، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، تاریخ نو، سال۹، شماره۲۷، ۱۳۹۸ش.
• «امامیه»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریج درج مطلب: ۴ تیر ۱۴۰۴ش.
• هاجسن، مارشال گ.س.، فرقه اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۷ش.
• یحیایی، علی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل‌ بویه»، پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، سال۱۱، شماره۷۷، ۱۳۹۹ش.
• «۲۶ سال تلألو خورشید روشنایی‌بخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۳۹۴ش.