وطن
وطن؛ قلمروی سرزمینی و کانون سکونت دائمی جهت تثبیت هویت فردی، پیوندهای اجتماعی و میراث فرهنگی.
وطن بستری جغرافیایی و انسانی بوده که فراتر از مرزهای رسمی، محل تلاقی خاطرات فردی با میراث جمعی و زبان مادری محسوب میشود. این قلمرو، آشیانهای برای تکوین شخصیت و هویت است که بر پایهٔ پیوند عاطفی با زادگاه یا اقامتگاه دائمی شکل گرفته و در بزنگاههای تاریخی، عامل اصلی همبستگی و فداکاری گروههای مختلف مردم برای صیانت از تمامیت سرزمین و فرهنگ مشترک بهشمار میرود. وطن، همچنین، تکیهگاهی عینی است که از ترکیب طبیعت، سنتها و حافظهٔ تاریخی پدید آمده و مسئولیتپذیری در برابر بقای زیستمحیطی و فرهنگی آن، جوهرهٔ اصلی تعلق به این فضا را تشکیل میدهد.
مفهومشناسی
واژهٔ وطن از ریشهٔ عربی «و-ط-ن» بهمعنای اقامتگزیدن و سکونت داشتن گرفته شده است. در زبان عربی، وطن به محل اقامت دائمی یا زادگاه اطلاق میشود.[۱] در زبانهای دیگر نیز معادلهایی برای این مفهوم وجود دارد که هرکدام بار معنایی متفاوتی دارند؛ ازجمله انگلیسی Fatherland و Homeland یا Motherland، آلمانی Heimat و فرانسوی Patrie.[۲]
وطن مفهومی چندوجهی است که همزمان عناصر زبانی، فرهنگی، تاریخی، حقوقی و جغرافیایی را در خود دارد. این مفهوم که از دیرباز یکی از عناصر بنیادی هویت انسانی بوده نهتنها مکانی برای زیست روزمره بلکه بستری تاریخی، فرهنگی و اجتماعی برای شکلگیری معنا و تعلق است.[۳] همچنین، وطن در لغت به محل تولد، رشد یا اقامت فرد گفته میشود[۴] و میتواند شامل روستا، شهر، کشور یا هر واحد جغرافیایی دیگر باشد.[۵]
دیدگاههای مختلف در تعریف وطن
- نخست، نگاه مکانی صرف که انسان در آن زندگی میکند؛
- دوم، نظریهای که زندگی بهتنهایی را کافی ندانسته و شرط میگذارد فرد با آن مکان پیوندهای طبیعی مانند تولد و پذیرش فرهنگ، دین و حقوق آن جامعه یا پیوندهای قراردادی داشته باشد؛
- سوم، رویکردی که این پیوند را بهصورت نسبی میداند و تأکید میکند هرچه ریشههای وجودی فرد در جایی قویتر باشد، حساسیت عاطفی و روانی او نسبت به آن مکان، حتی در صورت دوری از آن، پایدارتر و لطیفتر خواهد ماند، درست مانند پیوند یک انسان با پدر و مادر خود که هرگز گسسته نمیشود.[۶]
تفاوت وطن با مفاهیم مشابه
- کشور: واحدی سیاسی-جغرافیایی با مرزهای مشخص، حکومت مرکزی و شناسایی بینالمللی است و مفهومی حقوقی دارد.
- میهن: مفهومی هویتی و فرهنگی است که به تعلق ملی و جمعی اشاره داشته و بار عاطفی و ملیگرایانهٔ بیشتری نسبت به وطن دارد.
- سرزمین: اصطلاحی جغرافیایی برای اشاره به یک قلمرو مشخص است که میتواند دارای پیوندهای تاریخی یا فرهنگی باشد.
- وطن: مفهومی شخصیتر و عاطفیتر بوده که به محل زندگی یا تعلق فرد اشاره داشته و میتواند زادگاه یا محل انتخابی اقامت باشد.[۷]
اهمیت و جایگاه وطن
در گفتمانهای اجتماعی و رسانهایِ معاصر، وطن بهعنوان عامل همبستگی اجتماعی و هویت جمعی مطرح میشود. در شرایط بحران، بهویژه شرایط جنگی، این مفهوم با مشارکتهای اجتماعی و کنشهای جمعی مانند فعالیتهای امدادی یا داوطلبانه از جمله اهدای خون همراه است.[۸] وطن، همچنین، گاهی در پیوند با مفاهیمی مانند غرور، مسئولیتپذیری و تعهد اجتماعی مورد تأکید قرار میگیرد. در متون رسانهای و اظهارنظرهای عمومی، برای بیان پیوند عاطفی میان فرد و سرزمین، گاه از استعارههایی مانند «وطن بهمثابهٔ مادر» استفاده شده و این مفهوم با مقولاتی همچون فداکاری، دفاع و حفظ تمامیت سرزمینی ارتباط مییابد.[۹]
رویکردها و دیدگاههای نظری دربارهٔ وطن
در تحلیل مفهوم وطن، چند رویکرد اصلی وجود دارد:
- رویکرد زبانمحور: زبان را عنصر اصلی شکلگیری هویت جمعی و انتقال حافظهٔ تاریخی میداند.
- رویکرد فرهنگمحور: فرهنگ، شامل آداب، ارزشها و نمادها را عامل پیوند اجتماعی معرفی میکند.
- رویکرد حافظهمحور: حافظهٔ تاریخی مشترک را پایهٔ احساس تعلق میداند.
- رویکرد سیاسی-حقوقی: وطن را قلمرو حاکمیت سیاسی و چارچوب حقوق شهروندی تعریف میکند.
- رویکرد مکانمحور: جغرافیا را بستر اصلی شکلگیری سایر مؤلفههای هویتی میداند. بر اساس این دیدگاه، سرزمین نهفقط محل زندگی بلکه بستر شکلگیری زبان، فرهنگ، تاریخ و ساختارهای اجتماعی و سیاسی بوده و از بین رفتن سرزمین به تضعیف یا فروپاشی سایر عناصر هویتی منجر میشود. در زمان معاصر، تهدیدهایی مانند فرسایش خاک، فرونشست زمین، خشکشدن تالابها و رودخانهها، بحران آب، بیابانزایی، کاهش پوشش جنگلی، افزایش ریزگردها و مهاجرت جمعیتی ناشی از این عوامل، از مصادیق آسیب به بستر جغرافیایی وطن بهشمار میروند که بر اساس این رویکرد، پایداری سرزمین و در نتیجه هویت ملی را با خطر مواجه میسازند.[۱۰]
- رویکرد جهانوطنگرایی:[۱۱] انسان را در درجهٔ نخست شهروند جهان دانسته و پیوندهای ملی را در برابر همبستگی جهانی انسانها در مرتبهای فروتر قرار میدهد. برخی از طرفداران این دیدگاه، جهانیشدن را فرایندی در تقابل با وطندوستی تلقی میکنند. در نقد این دیدگاه گفته شده که قرار دادن جهانیشدن در برابر وطن، دوگانهسازی نادرستی است زیرا زیست جهانی بهمعنای نفی تعلق ملی نیست. همچنین جهانیشدن بیشتر فرایندی اقتصادی دانسته شده و تجربهٔ جوامع پیشرو نشان میدهد که حس وطندوستی در آنها همچنان پابرجاست. مهاجرت نخبگان نیز بهمعنای گسست از هویت ملی نبوده و اغلب با حفظ پیوند عاطفی و فرهنگی با وطن همراه است. به این دلایل، تقلیل جهانیشدن به تضعیف وطنگرایی تحلیلی سادهانگارانه خوانده شده است.[۱۲]
بازتاب این رویکردها در آثار ادبی نیز دیده میشود. برای مثال، در شاهنامه، وطن بهمعنای سرزمین ایران و موضوع دفاع از آن در برابر بیگانگان بارها مطرح شده است. در ادبیات غنایی و اقلیمی، وطن بهعنوان زادگاه و محل خاطرات شخصی بازنمایی شده و عناصری مانند طبیعت، آبوهوا و دوستان در آن مورد توجه قرار میگیرد.[۱۳] در ادبیات مهاجرت، نویسنده در غیاب سرزمین مادری، وطن را در زبان و تخیل خود بازمیسازد و زبان به قلمرو تازهای از معنا تبدیل میشود.[۱۴]
دیدگاه عرفانی در این میان رویکردی متمایز دارد. در ادبیات صوفیانه، وطن بهمعنای عالم معنوی و بازگشت به مبدأ الهی تفسیر شده است. از این منظر، وطن حقیقی همان عالم روح یا عالم الهی بوده و جهان مادی محل اقامتی موقتی تلقی میشود.[۱۵] مولانا در بیتی این اندیشه را بهخوبی بیان کرده است: «از دم حبالوطن بگذر مهایست / که وطن آنسوست جان اینسوی نیست».[۱۶] در سنت مسیحی نیز تفکر مشابهی وجود دارد؛ آگوستین قدیس[۱۷] گفته است: «آسمان وطن مشترک تمامی مسیحیان است».[۱۸]
وطن در دیدگاه اسلامی
وطن در فقه اسلامی
در فقه اسلامی، وطن در احکام نماز و روزه نقش داشته و به محل اقامت فرد اشاره میکند. مهمترین انواع آن عبارتاند از:
- وطن اصلی: محل تولد یا رشد اولیه فرد؛
- وطن عرفی: محل انتخابشده برای زندگی دائمی؛
- وطن شرعی: محل تولد یا اقامت همراه با شرایط خاص؛
- وطن حُکمی: محل اقامت طولانی بدون قصد دائمی.[۱۹]
وطن در آموزهها و روایات اسلامی
در آموزههای اسلامی و روایات، «وطن» حقیقتی طبیعی و مقدس دانسته شده است. علاقه به وطن، نشانههٔ شخصیت انسانی و مایههٔ آبادی شهرها شمرده میشود. بههمین دلیل، حبّ وطن مذموم نبوده و دفاع از وطن در برابر دشمن، وظیفهای شرعی و منطقی بهشمار میرود زیرا وطن بستر حفظ ارزشها و اعتقادات است. همچنین اگر در وطنی حق و حقیقت حاکم نباشد و انسان نتواند شخصیت دینی و ایدئولوژیک خود را حفظ کند، هجرت از آن جایز و گاه ضروری میشود؛ چنانکه قرآن کریم مسلمانان صدر اسلام را به ترک وطن ناسازگار با ایمان و مهاجرت به سرزمینی که زمینهٔ رشد معنوی فراهم باشد، فرمان داده است.[۲۰] علاوه بر آن، در نگاه اسلامی، وطندوستی مطلوب است، مشروط به آنکه وطن مانع تکامل روحی و پایبندی به حق نباشد.[۲۱]
تصویرسازی وطن در هنرهای کلامی، دیداری و نمایشی
تصویرسازی وطن در بازنماییهای رسانهای و هنری
در رسانههای دیداری و هنری، «وطن» اغلب بهعنوان مفهومی فراتر از مرزهای جغرافیایی بازنمایی شده و ابعادی عاطفی، فرهنگی و هویتی پیدا میکند. این مفهوم در بسترهای مختلف، بهویژه در شرایط بحرانی مانند جنگ، از طریق روایتهای تصویری، مستندها و هنرهای شهری بازتولید میشود. تصویرسازی از وطن در این زمینهها اغلب با تأکید بر عناصر مشترک جمعی همچون حافظه، سوگ، مقاومت و همبستگی شکل گرفته و رسانهها نقش مهمی در تثبیت و انتقال این معانی ایفا میکنند. در چنین آثاری، فضاهای شهری، چهرهها و نمادهای بصری به ابزارهایی برای بازنمایی تجربهٔ زیستهٔ مردم و تقویت حس تعلق به وطن تبدیل میشوند.[۲۲]
تصویرسازی وطن در شعر
در شعر فارسی، وطن همواره یکی از دغدغههای ذهنی شاعران بوده است. این مفهوم در هر دوره، بسته به شرایط اجتماعی، سیاسی و جهانبینی شاعران، جلوههای متنوعی یافته است. برای مثال، در دورهٔ مشروطه، تحت تأثیر اندیشههای اروپایی و پیدایش مفاهیم «هویت» و «فردیت»، وطن به پربسامدترین مضمون شعری تبدیل شد. در دورهٔ معاصر نیز دوران پادشاهی پهلوی اول و دوم، بهدلیل استبداد و خفقان حاکم، شاعران برای بیان انتقادات خود به نماد پناه برده و مفهوم وطن در شعر ظاهری کمرنگتر یافت اما همچنان با جلوههای متفاوت در آثار شاعران حضور داشت.[۲۳] از مشهورترین اشعار دربارهٔ وطن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
دوباره میسازمت وطن
از شاخصترین نمونههای شعر معاصر دربارهٔ «وطن» میتوان به سرودهٔ «دوباره میسازمت وطن» اثر سیمین بهبانی اشاره کرد که در آن به مفهوم بازسازی وطن با وجود فرسودگی و سختیها، به عنوان یک ارادهٔ جمعی اشاره دارد:
از خون جوانان وطن لاله دمیده
مشهورترین تصنیف از شاعر و آهنگساز دورهٔ مشروطه، عارف قزوینی است که در پیوند با نخستین قربانیان جنبش مشروطهخواهی و به یادبود آنها سروده شده است. این اثر که با نامهای «راز دل» و «هنگام می» نیز شناخته میشود، در دورهٔ دوم مجلس شورای ملی تهران ساخته شد و مضمون آن برگرفته از اسطورهٔ روییدن لاله از خون سیاوش در شاهنامه است؛ اسطورهای که در اینجا نماد فداکاری جوانان میهن در راه آزادی میشود. این اثر به دلیل مضمون وطنپرستانه و انتقادی، در دورههای مختلف سیاسی ایران، از مشروطه تا اعتراضات معاصر، مورد توجه قرار گرفته و نمادی از مقاومت و فداکاری است.[۲۵]
ایران، ای سرای امید
از مشهورترین تصنیفهای ملی- میهنی، با شعر هوشنگ ابتهاج و صدای محمدرضا شجریان بوده که نخستینبار شب پیروزی انقلاب اسلامی از رادیو پخش شد.
تصویرسازی وطن در تلویزیون و سینمای ایران[دیدگاه ۱]
سینمای ایران وطن را نه فقط جغرافیای صرف بلکه مفهومی پیوندخورده با ایثار، مقاومت و هویت ملی بازنمایی کرده است. در آثار پیش از انقلاب اسلامی مانند «سیاوش در تخت جمشید»، وطن میراثی تاریخی در برابر «دیگری اسطورهای» است. پس از انقلاب، گفتمان «وطن مقدس» شکل گرفت؛ آثاری مانند «دلیران تنگستان» و «کوچک جنگلی» مقاومت محلی را به جنبشی ملی-مذهبی تبدیل کردند. «آژانس شیشهای» وطن را در پیکر رزمندهای مجروح و فراموششده نشان داد و بیتفاوتی اجتماعی را دشمن درونی معرفی کرد. در دهههای بعد، آثاری چون «در چشم باد» و «به وقت شام» وطن را فراتر از مرزها (مقاومت منطقهای) تعریف کردند. سینمای اجتماعی ایران نیز با فیلمهایی مانند «گیلانه» (مادر به مثابه وطن) و «جدایی نادر از سیمین» (مهاجرت به مثابه گسست از ریشه) به بازنمایی وطن پرداخته است.[۲۸]
وطندوستی
وطندوستی بهمعنای پیوند عاطفی و مسئولیتپذیری فرد نسبت به سرزمین، فرهنگ، زبان و ارزشهای مشترک است. این مفهوم در ادبیات فارسی از طریق ستایش سرزمین و بیان دلتنگی بازتاب یافته و زبان فارسی بهعنوان مهمترین ابزار حفظ حافظهٔ تاریخی و هویتی ایرانیان شناخته میشود.[۲۹] عواملی مانند دوران رشد، پیشینهٔ خانوادگی، سنتها و تجربهٔ مهاجرت در شکلگیری این تعلق عاطفی نقش دارند.[۳۰] در منابع دینی نیز به احترام به سرزمین، دفاع از آن و منع اخراج مردم از دیار آنها تأکید شده است.[۳۱] همچنین میان وطندوستی بهعنوان یک احساس طبیعی با ناسیونالیسم افراطی که رویکردی برتریطلب و حذفکننده دارد، تمایز قائل میشوند.[۳۲][دیدگاه ۲]
پانویس
- ↑ «ریشۀ وطن»، وبسایت الکتاب.
- ↑ «وطن در زبانهای مختلف»، وبسایت in different languages.
- ↑ «وطن بهمثابه جغرافیای پیوند»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ وطن.
- ↑ مرادی غیاثآبادی، «میهن/ وطن چیست؟ بررسی یک مفهوم کهن»، وبسایت پژوهشهای ایرانی.
- ↑ «آیا وطن دوستی ارزش است؟»، خبرگزاری تبیان.
- ↑ «تفاوت بین مهین/ وطن/ کشور چیست؟»، وبسایت ویرگول.
- ↑ چمنی، «وطن نه خاک که جان ماست؛ هر قطره خون پیمان بقاست»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «تا آخرین قطرۀ خونمان سرباز وطن هستیم»، خبرگزاری جام جم.
- ↑ «وطن بهمثابه جغرافیای پیوند »، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ Cosmopolitanism.
- ↑ «نفی وطن با دستاویز جهانی شدن»، خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ «تلقی قدما از وطن»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «روایت عشق به وطن، به دور از شعارزدگی»، خبرگزاری اطلاعات.
- ↑ «تلقی قدما از وطن»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «قصۀ آن آبگیر است ای عنود»، وبسایت مثنوی.
- ↑ از تأثیرگذارترین فیلسوفان، الهیدانان و آباء کلیسا در اواخر باستان بود که پل ارتباطی میان اندیشه افلاطونی و کلام مسیحی ایجاد کرد.
- ↑ «تلقی قدما از وطن»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «وطن»، ویکی شیعه.
- ↑ سورۀ نساء، آیۀ 97.
- ↑ «آیا وطن دوستی ارزش است؟»، خبرگزاری تبیان.
- ↑ «نام جاوید وطن به تصویر کشیده شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ محمدی فشارکی و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، 1392ش، چکیده.
- ↑ «دوباره میسازمت وطن!»، خبرگزاری تبیان.
- ↑ «ترانهای به وسعت تاریخ معاصر ایران»، خبرگزاری عصر ایران.
- ↑ «تصنیف از خون جوانان وطن لاله دمیده به چه مناسبتی سروده شد؟»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ «نوستالژیهایی برای وطن»، خبرگزاری خبرآنلاین.
- ↑ «سینمای ایران چگونه از مفهوم وطن حراست کرد؟»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «وطندوستی در شعر و ادب فارسی؛ مفهومی ریشهدار در هویت ایرانی»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور.
- ↑ سورهٔ ممتحنه، آیات 8 و 9.
- ↑ «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور.
دیدگاههای ارزیابان
- ↑ این عنوان خیلی عام است. از کی تا کی؟ تلویزیون های کدام دوره؟ کدام برنامه؟
- ↑ واقعیت این است که مقاله در حد تعریف مفهوم باقی مانده است. نتوانسته با عمل مطلب ارتباط برقرار نماید. این مدخل مطلب زیاد دارد. یک زمان کانون گفتگوها بود. علاوه برآن دلیل طرح این مدخل ورود به فضای جنگ رمضان بود ولی در این مقاله اصلا به آن پرداخته نشده است.
منابع
- قرآن کریم.
- «آیا وطن دوستی ارزش است؟»، خبرگزاری تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ دی ۱۳۸۹ش.
- اشرف، احمد، مفاهیم و نظریهها: هویت ایرانی به سه روایت، در هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، بهترجمهٔ حمید احمدی، تهران، نی، ۱۳۹۵ش.
- بشیریه، حسین، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، جامعهشناسی و توسعهٔ سیاسی، تهران، نگاه معاصر، ۱۳۸۲ش.
- «تا آخرین قطرهٔ خونمان سرباز وطن هستیم»، خبرگزاری جام جم، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «ترانهای به وسعت تاریخ معاصر ایران»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۳ تیر ۱۴۰۴ش.
- «تصنیف از خون جوانان وطن لاله دمیده به چه مناسبتی سروده شد؟»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۳۹۳ش.
- «تفاوت بین مهین/ وطن/ کشور چیست؟»، وبسایت ویرگول، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «تلقی قدما از وطن»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی»، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش.
- چمنی، پرستو، «وطن نه خاک که جان ماست؛ هر قطره خون پیمان بقاست»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «دوباره میسازمت وطن!»، خبرگزاری تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ بهمن ۱۳۹۲ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۵ آبان ۱۴۰۲ش.
- «روایت عشق به وطن، به دور از شعارزدگی»، خبرگزاری اطلاعات، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۴۰۴ش.
- روزخوش، مهدی و خالقی دامغانی، احمد، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، پژوهش سیاست نظری، ۱۴۰۳ش.
- «ریشهٔ وطن»، وبسایت الکتاب، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «سینمای ایران چگونه از مفهوم وطن حراست کرد؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ فروردین ۱۴۰۵ش.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا، صور خیال در شعر فارسی، تهران، نیل، ۱۳۵۰ش.
- کاشانی ثابت، فیروزه، افسانههای مرزی ۱۹۴۶–۱۸۰۴، بهترجمهٔ کامران کلانکی، تهران، کتابسرا، ۱۳۸۹ش.
- «قصهٔ آن آبگیر است ای عنود»، وبسایت مثنوی، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش.
- محمدی فشارکی، محسن و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دانشگاه اصفهان، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، پایان نامهٔ کارشناسی ارشد، ۱۳۹۲ش.
- مرادی غیاثآبادی، رضا، «میهن/ وطن چیست؟ بررسی یک مفهوم کهن»، وبسایت پژوهشهای ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ می ۲۰۱۲م.
- «نام جاوید وطن به تصویر کشیده شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۳۱ تیر ۱۴۰۴ش.
- «نفی وطن با دستاویز جهانی شدن»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.
- «نوستالژیهایی برای وطن»، خبرگزاری خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «وطن بهمثابه جغرافیای پیوند»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۴۰۴ش.
- «وطن در زبانهای مختلف»، وبسایت in different languages، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «وطندوستی در شعر و ادب فارسی؛ مفهومی ریشهدار در هویت ایرانی»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانهٔ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور، تاریخ بازدید: ۲۵ فروردین ۱۴۰۵ش.