فوتبال زنان در ایران

فوتبال زنان در ایران؛ حضور زنان در عرصۀ فوتبال کشور.

فوتبال زنان در ایران از دهۀ ۱۳۴۰ش با حضور غیررسمی دختران در تیم‌های محلی آغاز شد و باشگاه تاج نخستین تیم رسمی را تشکیل داد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، این رشته تا اوایل دهۀ ۱۳۷۰ش تعطیل بود و سپس فعالیت خود را از سر گرفت. تیم ملی زنان ایران در رقابت‌های بین‌المللی از جمله جام ملت‌های آسیا و المپیک نوجوانان سنگاپور حضور یافته و موفق به کسب جواز حضور در جام ملت‌های آسیا شده است. در سطح باشگاهی، لیگ برتر با حضور تیم‌هایی در ۲۴ استان برگزار می‌شود، اما با چالش‌هایی نظیر کیفیت پایین داوری، زیرساخت‌های نامناسب و نبود پوشش تلویزیونی مواجه است. موضوع حجاب که در گذشته مانعی برای حضور بین‌المللی محسوب می‌شد، با پیگیری‌های فدراسیون ایران و رايزنی‌های بین‌المللی حل شده و فیفا لباس استانداردی را برای زنان محجبه تأیید کرده است. بر اساس یافته‌های تحقیقی، مهم‌ترین موانع توسعه فوتبال قهرمانی زنان ایران شامل کمبود زیرساخت‌های استاندارد، نبود حمایت شغلی و مالی از ورزشکاران، ضعف در استعدادیابی و مربیگری و فقدان جایگاه زنان در مدیریت ورزشی کشور است.

تاریخچه

فوتبال زنان در ایران از ۱۳۴۹ش با حضور غیررسمی دختران در تیم‌های محلی و خیابانی مردان آغاز شد. فدراسیون فوتبال ایران با شناسایی استعدادهای زنان، گروهی را برای آموزش مربیگری به کلاس‌های فیفا اعزام کرد. باشگاه تاج (استقلال) نخستین تیم رسمی فوتبال زنان را تشکیل داد و در ۱۳۴۹ش در بازی مقابل دیهیم به برتری ۶ بر صفر دست یافت. سپس باشگاه‌های پرسپولیس، دیهیم و عقاب نیز به تیم‌داری در این حوزه پرداختند. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در ۱۳۵۷ش ورزش زنان تقریبا تعطیل بود. در ۱۳۷۱ش فوتبال زنان با برگزاری مسابقات فوتبال سالنی در دانشگاه الزهرا دوباره فعالیت خود را آغاز کرد. در دوران ریاست‌جمهوری سید محمد خاتمی، نسبت به سال‌های اول انقلاب توجه بیشتری به فوتبال زنان شد و امکانات گسترده‌تری در اختیار آن قرار گرفت. با حمایت برخی چهره‌ها از جمله فائزه هاشمی در عرصۀ ورزش زنان و محسن صفایی فراهانی در ریاست فدراسیون فوتبال، فوتبال دختران از فضای سالن به فضای باز و زمین چمن منتقل شد. در هشتم اردیبهشت ۱۳۸۵ش نخستین دیدار تدارکاتی تیم ملی زنان ایران در فضای باز پس از انقلاب برگزار شد.

باشگاه‌های فوتبال زنان در ایران

امروزه فوتبال زنان در قالب 80 تیم باشگاهی شناسایی شده که در ۲۴ استان کشور پراکنده هستند که عبارتند از: تهران، اصفهان، فارس، خوزستان، کرمان، مازندران، گیلان، خراسان رضوی، البرز، کرمانشاه، کردستان، همدان، آذربایجان غربی، بوشهر، چهارمحال و بختیاری، یزد، مرکزی، ایلام، کهگیلویه و بویراحمد، قزوین، گلستان، خراسان شمالی، سمنان. بیشترین تمرکز تیم‌ها در استان تهران و پس از آن در استان‌های فارس و اصفهان است برخی از این باشگاه‌ها در قالب لیگ برتر فوتبال زنان هر ساله باهم رقابت می‌کنند. نخستین دورۀ این لیگ طی سال‌های 1386ش تا 1387ش برگزار شد و در 1404ش هجدهمین دورۀ این لیگ با قهرمانی تیم خاتون بم پایان یافت.

تیم‌های ملی فوتبال زنان در ایران

• تیم ملی فوتبال بانوان: کسب دو نایب‌قهرمانی غرب آسیا (۱۳۸۴م و ۱۳۹۰م)، حضور در جام ملت‌های آسیا (۲۰۲۲م هند و ۲۰۲۶م استرالیا) و سه دورۀ صعود به مرحلۀ دوم انتخابی المپیک.
• تیم ملی فوتبال جوانان (دختران زیر ۲۰ سال): صعود به مرحله دوم مسابقات مقدماتی قهرمانی آسیا.
• تیم ملی فوتبال نوجوانان (دختران زیر ۱۷ سال): راهیابی به دور دوم مقدماتی قهرمانی آسیا (۱۳۹۷ش، تاجیکستان).
• تیم ملی فوتبال نونهالان (دختران زیر ۱۴ سال): نایب‌قهرمانی مسابقات زیر ۱۴ سال آسیا (۱۳۹۱ش، سریلانکا) و کسب دو مقام سومی در این رقابت‌ها (۱۳۹۳ش و ۱۳۹۵ش).

طراحی و تولید لباس فوتبال بانوان در ایران

• به نظر کارشناسان لباس فوتبال بانوان در ایران به‌دلیل نیاز جامعه به هویت‌سازی و بازنمایی فرهنگی و اجتماعی، باید به گونه‌ای طراحی و تولید شود که فراتر از یک پوشش ورزشی صرف عمل کند. به‌گفتۀ فدراسیون فوتبال ایران این لباس‌ها ضمن رعایت اصول حجاب و استانداردهای فنی، احساس آزادی و زیبایی را در زمین بازی برای بازیکنان به همراه داشته باشد. به‌ پیشنهاد کارشناسان، طراحی این لباس‌ها باید شامل محورهایی همچون هماهنگی با فرهنگ و رنگ ملی، طراحی اختصاصی متناسب با آناتومی بانوان، هویت تیمی و جایگاه اسپانسر، استفاده از نقوش ایرانی با الهام‌گیری سنتی-مدرن و افزودن نام و شمارۀ بازیکن با فونت اختصاصی هر تیم، باشد.
• امروزه، مسأله حجاب و سخت‌گیری فیفا به‌عنوان یکی از چالش‌های اصلی در مسیر فعالیت بین‌المللی ورزشکاران زن ایرانی مطرح است. برای مثال، در مسابقات انتخابی المپیک ۲۰۱۲م لندن که خرداد ۱۳۹۰ش در اردن برگزار می‌شد، تیم ملی فوتبال زنان ایران به‌دلیل عدم تأیید لباس توسط داوران فیفا، اجازۀ حضور در زمین را پیدا نکرد. اما به دنبال پیگیری‌های فدراسیون فوتبال ایران و رايزنی‌های شاهزاده اردنی، فیفا لباسی استاندارد برای زنان محجبه به تأیید رساند که مورد پذیرش ایران، بحرین و اردن قرار گرفت. بر اساس اظهارات مسئولین فدراسیون در امور بانوان، موضوع حجاب حل شده است و مقامات فیفا نیز از نظر علمی متقاعد شدند که پوشش اسلامی سلامت بازیکنان را به خطر نمی‌اندازد. بدین ترتیب، حجاب دیگر به‌عنوان مانعی برای حضور زنان در رقابت‌های مهم بین‌المللی تلقی نمی‌شود و فوتبالیست‌های ایرانی با حفظ پوشش اسلامی خود توانسته‌اند به عرصه‌های جهانی راه یابند.

دستمزد فوتبال زنان در ایران

دستمزد بازیکنان فوتبال زنان در ایران در مقایسه با مردان پایین‌تر است. کارشناسان دلایل اصلی این نابرابری را موارد زیر ارزیابی می‌کنند:

عوامل ساختاری و فنی: نوپابودن این رشته و تفاوت در سطح کیفی و حرفه‌ای نسبت به فوتبال مردان؛

رسانه و اقتصاد: عدم پخش تلویزیونی مسابقات، فقدان تبلیغات و دشواری در جذب حامی مالی؛

ارزش تجاری: پایین‌بودن میزان مخاطب و درآمدزایی، که معیار اصلی تعیین دستمزد در فوتبال.

افتخارات ملی و بین‌المللی

جایگاه فوتبال زنان ایران در رنکینگ فدراسیون جهانی فوتبال (فیفا) همواره دارای فراز و فرودهایی بوده است. برای مثال تیم ملی فوتبال زنان ایران در سال‌های آغازین فعالیت خود با هدایت شهرزاد مظفر تا رتبۀ چهل‌وهشتم جهان پیشرفت داشت و در رتبه‌بندی ۱۳۸۹ش فیفا جایگاه ۵۵ جهان را کسب کرد. بر اساس جدیدترین رنکینگ اعلام‌شده از سوی فدراسیون جهانی فوتبال، تیم ملی زنان ایران با دو پله صعود نسبت به رتبۀ قبلی، از جایگاه ۷۰ به رتبۀ ۶۸ جهان ارتقا یافته است.

در سطح فردی نیز بازیکنانی که موفق به ثبت رکوردهایی شده‌اند: زهرا قنبری در فصل ۹۸-۱۳۹۷ش با ۵۱ گل زده، خانم گل فوتبال ایران شد و به‌عنوان نخستین لژیونر فوتبال بانوان ایران شناخته می‌شود. سارا قمی نیز رکورددار بیش‌ترین گل‌زنی در لیگ بانوان ایران است و تا ۱۳۹۶ش ۳۵ بازی ملی و ۲۳ گل زده برای تیم ملی در کارنامۀ خود داشته است. شقایق نوری‌زاده از ۱۳۹۰ش تا ۱۳۹۶ش در تمامی رده‌های تیم ملی فوتبال بانوان حضور داشته و در مسابقات آسیایی و تورنمنت‌های بین‌المللی و اروپایی متعددی به میدان رفته است. مریم ایراندوست نیز به‌عنوان بازیکن سابق تیم ملی و مدرس بین‌المللی فوتبال، در چندین کشور به تدریس فوتبال پرداخته است.

موانع فوتبال زنان در ایران

بر اساس یافته‌های تحقیقی، مهم‌ترین موانع به ترتیب اولویت عبارتند از:

• اماکن و تسهیلات ورزشی: کم‌توجهی به زیرساخت‌های استاندارد و مناسب، مهم‌ترین مانع این حوزه شناخته شده است. کیفیت ضعیف اماکن ورزشی زنان و عدم رعایت استانداردهای بین‌المللی ازجمله دلایل عدم توفیق ایران در اخذ میزبانی مسابقات بین‌المللی فوتبال زنان است؛
• حمایت شغلی و ورزشی: نبود حمایت از ورزشکاران ازجمله بیمه و حقوق پس از دوران قهرمانی؛
• توسعه استعدادیابی ورزشی: کم‌توجهی به توسعه فوتبال بانوان در سطوح پایه باشگاه‌ها؛
• مشارکت ورزشی: عدم تخصیص عادلانه منابع فدراسیون‌ها بین زنان و مردان؛
• رقابت‌های ملی: نبود استراتژی ملی برای سازماندهی رقابت‌های بین‌المللی در کشور؛
• پژوهش علمی: اولویت ندادن به تحقیقات علمی در حوزه فوتبال زنان در ایران است؛
• توسعه مربیگری: عدم وجود نظام نوین مربیگری در ورزش کشور؛
• سازماندهی و سیاست‌های ورزشی: مدیریت ضعیف در تیم‌های فوتبال زنان و نبود جایگاه زنان در مدیریت و سیاست‌های ورزشی کشور؛
• حمایت مالی: نبود سرمایه‌گذاری مناسب از طرف بخش‌های خصوصی.

فوتبال زنان ایران در جنگ رمضان

پس از پایان جام ملت‌های آسیای زنان 2026م در استرالیا و به‌دلیل حمله آمریکا و اسرائیل به ایران و بسته‌بودن حریم هوایی ایران، بازگشت تیم ملی با تأخیر مواجه شد و برخی رسانه‌ها از پناهندگی بازیکنان فوتبال زنان ایران خبر دادند. در این مدت، 7 عضو تیم (شش بازیکن و یک عضو کادر فنی) هتل را ترک کرده و درخواست پناهندگی دادند؛ با این حال، پس از پیگیری‌های فدراسیون و دستگاه دیپلماسی، 5 نفر از آنان منصرف شده و تیم ملی در نهایت بدون 2 عضو باقی‌مانده به ایران بازگشت.

پانویس

منابع

• «اختلاف دستمزد فوتبال زنان و مردان»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 14 مرداد 1398ش.
• «استقبال با شکوه از تیم ملی فوتبال زنان/ دختران «وطن» در آغوش ملت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اسفند ۱۴۰۴ش.

• افتخاری، عذرا و دیگران، «شناسایی موانع توسعه مدیریتی فوتبال زنان در ایران»، فصلنامۀ مدیرت و توسعۀ ورزش، شمارۀ 14، 1397ش.
• «بانوان تاج مقابل منتخب ایتالیا | نخستین رویارویی بین‌المللی فوتبال زنان در ایران + تصاویر»، وب‌سایت صاحب‌خبران، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1401ش.
• «بررسی وضعیت لیگ برتر فوتبال زنان ایران؛ ساختار نابرابر، کیفیت داوری و چشم‌انداز حضور تیم‌های بزرگ»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: 21 خرداد 1404ش.
• «پیشرفت ورزش بانوان بعد از انقلاب اسلامی»، وب‌سایت فوتبال برتر، تاریخ درج مطلب: 21 بهمن 1403ش.
• «تاریخچه پر ماجرای فوتبال زنان در ایران»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 6 تیر 1390ش.
• «تاریخچه فوتبال زنان در ایران + عکس»، وب‌سایت فوتبال‌دخت، تاریخ درج مطلب: 5 فروردین 1399ش.
• «تیم ملی فوتبال زنان ایران»، وب‌سایت فوتبال‌دخت، تاریخ بازدید: 5 فروردین 1405ش.
• «تیم ملی فوتبال بانوان ایران»، وب‌سایت فدراسیون فوتبال جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: 9 دی 1397ش.
• «تیم ملی فوتبال جوانان(دختران)»، وب‌سایت فوتبال‌دخت، تاریخ درج مطلب: 9 دی 1397ش.
• «تیم ملی فوتبال نوجوانان(دختران)»، وب‌سایت فوتبال‌دخت، تاریخ درج مطلب: 9 دی 1397ش.
• «تیم ملی فوتبال نونهالان(دختران)»، وب‌سایت فوتبال‌دخت، تاریخ درج مطلب: 10 دی 1397ش.
• «تیم های باشگاهی فوتبال زنان ایران»، وب‌سایت فوتبال‌دخت، تاریخ بازدید: 5 فروردین 1405ش.
• «خاتون‌بم قهرمان لیگ هجدهم شد/ سپاهان در برابر بمی‌ها ناکام ماند»، 21 بهمن 1404ش.
• «زهرا قنبری هم از پناهندگی در استرالیا پشیمان شد؛ کاپیتان تیم ملی در راه مالزی»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «سیر تا پیاز پناهندگی بازیکنان تیم ملی فوتبال زنان در استرالیا»، خبرگزاری جماران، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «صعود دو پله‌ای زنان فوتبال ایران در رنکینگ FIFA»، وب‌سایت نور نیوز، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1404ش.
• «فوتبال بانوان در سالی پرفراز و نشیب/ لیگی تازه‌نفس و تیم ملی پرافتخار»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 3 فروردین 1405ش.
• «فوتبال زنان ایران از اردن تا اردن؛ منع حجاب و گرفتن حق حساب»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 30 تیر 1404ش.
• «کامبک زنان ایران از دل پناهندگی به آغوش وطن؛ منتظر تصمیم نهایی ۳ نفر دیگر!»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «لیست قهرمانان لیگ برتر کوثر بانوان فوتبال ایران»، وب‌سایت جام حذفی، تاریخ بازدید: 5 فروردین 1405ش.
• «ماجراي فوتبال زنان در ايران»، وب‌سایت جهان نیوز، تاریخ درج مطلب: 7 تیر 1390ش.
• «موضوع حجاب دختران فوتبالیست ۹۹ درصد حل است»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 6 آذر 1390ش.
• «نخستین دوره لیگ برتر فوتبال زنان ایران طی سال‌های 1386 تا 1387 برگزار شد.»، وب‌سایت فوتبال‌دخت، تاریخ درج مطلب: 29 دی 1398ش.
• «واکاوی شرایط فوتبال زنان ایران در رنکینگ فیفا؛ از خودمان 14 سال عقب‌تریم!»، وب‌سایت فوتبال 360، تاریخ درج مطلب: 26 خرداد 1402ش.