حشد الشعبی

حشدالشعبی، ائتلاف گسترده مردمی عراق با قدرت نظامی بالا به عنوان بخشی از محور مقاومت.

گروه‌های مذهبی عراق برای مقابله با حزب بعث، تکفیری‌های سوریه و عراق، اقدام به تشکیل یک ائتلاف نظامی کردند و با صدور فتوای آیت‌الله سیستانی، مرجعیت دینی کشور عراق، سازمان‌یافته‌تر شده و با کسب منزلت اجتماعی و دست‌یابی به قدرت نظامی به‌عنوان بخشی از محور مقاومت، از کیان اسلامی دفاع می‌کنند. حشدالشعبی در برابر مخالفت‌های داخلی و بیرونی فرازونشیب‌های بسیاری را پشت سر گذاشته است و پس از حمله جنایتکارانه آمریکایی صهیونی و شهادت امام خامنه‌ای، ولی امر مسلمین، دوباره احیا شده و فعالیت‌های نظامی خود را از سر گرفته است.

معرفی

«حشد» به‌معنای جماعت، گروه و جمعیت، «شعب» به‌معنای گروهی از مردم با ویژگی‌های مشترک «شعبی» به معنای مردمی و «حشد الشعبی»، به‌معنای بسیج مردمی، عنوانی است که برای مجموعه نیروهای شبه‌نظامی داوطلب عراقی به کار می‌رود که به دنبال فتوای مرجعیت مذهبی عراق، سید علی سیستانی، برای مقابله با حملات داعش سازمان‌دهی شدند. این نیروی مردمی با عناوین دیگری مثل «کمیته بسیج مردمی»، «واحدهای بسیج مردمی» نیز شاخته می‌شود.

تاریخچه حشدالشعبی

زمینه‌ها

برخی بر این باروند که تأسیس حشدالشعبی پس از صدور فرمان مرجعیت مذهبی عراق، سید علی سیستانی، در خصوص جهاد با تروریسم داعش در عراق در سال ۲۰۱4م (۱۳۹۳ش) و پس از درخواست رسمی دولت عراق از ایران صورت گرفت، در حالی‌که ریشه‌های ظهور حشدالشعبی به حضور گروه‌های مقاومت عراق مدت‌ها قبل از تاسیس حشدالشعبی باز می‌گردد. تاریخ شکل‌گیری گروه‌های مقاومت عراق به‌طور کلی به چهار دوره قابل تقسیم است. سه دوره از آن شامل مقابله با رژیم بعث (پیش از ۲۰۰۳م)، مقابله با اشغال‌گری آمریکا (تا سال ۲۰۱۱م) و مقابله با تکفیری‌ها در سوریه (از ژانویه ۲۰۱۳م)، پیش از صدور فتوای مرجعیت مذهبی عراق و مرحله چهارم، سازمان‌دهی حشدالشعبی برای مقابله با تکفیری‌های داعش در عراق (از ژوئن ۲۰۱۴م)، پس از آن بوده است.

برخی از گروه‌های تشکیل‌دهنده حشدالشعبی، در دوران رژیم بعث، در ایران سکونت داشتند. در سال 1982م، ابومهدی المهندس با همکاری دیگران و با اتحاد نیروهای سیاسی دینی مخالف رژیم بعث، مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق را تاسیس کردند و به دنبال آن در دهه 90م، با همکاری مجاهدان عراقی مقیم ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، گروهی نظامی به نام سپاه بدر را برای مقابله با رژیم صدام بنیان نهادند. سپاه بدر بعدها به تیپ و سرانجام با افزایش چشم‌گیر نیرو به لشکر ارتقا یافت. شهید اسماعیل دقایقی اولین فرمانده آن بود. ابومهدی المهندس نیز پس از ابوعلی بصری، در سال 2001م، فرمانده لشکر بدر شد.

گروه کتائب حزب‌الله، قدرتمندترین گروه مسلح سازمان‌یافته در عراق و ستون اصلی حشدالشعبی در سال 2007م، توسط ابومهدی المهندس تشکیل شده بود. جیش‌المهدی بازوی نظامی جریان صدر نیز پس از اشغال عراق توسط آمریکا، علیه اشغال‌گری فعالیت می‌کرد و پس از انحلال، اعضای آن در قالب تیپ یوم الموعود و سرایا السلام، قبل از حضور داعش ادامه فعالیت می‌دادند.

نفوذ داعش و ریزش ارتش عراق، قابلیت‌های محدود حکومت مرکزی، درجه بالای بی‌ثباتی نهادی و استمرار و تعمیق تعارضات داخلی، توسل به گزینه شبه‌نظامیان را گریزناپذیر کرده بود.

تاسیس

پس از اینکه داعش، در 9 ژوئن ۲۰۱۴م (20 خرداد 1393ش)، از مرکز استقرار خود در سوریه، به عراق حمله کرد و به دنبال خیانت سران بعثی ارتش عراق و تسلیم پادگان‌ها همراه با تجهیزات نظامی به داعش، موصل و بخش‌های زیادی از استان‌های دیگر را در مدت زمان کوتاهی تصرف کرد و تا نزدیکی بغداد پیش رفت؛ درماندگی دولت و ارتش عراق بر همگان روشن شد. در چنین شرایطی مرجعیت مذهبی عراق، سید علی سیستانی؛ با صدور فتوای وجوب جهاد، فرمان جهاد عمومی صادر کرد که با استقبال گسترده مردم و حمایت مسئولین سیاسی عراق، تشکیل گروه شبه نظامی حشدالشعبی، شامل 40 گروه داوطلب مسلح با حدود 118 هزار نیروی رزمنده را موجب شد.

نقش قاسم سلیمانی در منجر شدن این فتوا به یک تشکیلات توانمند نظامی جدی بود. چراکه برای تحقق فتوای مذکور و مقابله عملی با داعش، نیاز به ساختار و سازمان، لجستیک، آموزش، اطلاعات، برنامه‌ریزی و هم‌فکری بود و تنها مجموعه تحت فرمان او از عهده آن برمی‌آمد.

رسمیت

دو روز بعد از فتوای جهاد، مشاور امنیت ملی عراق از تشکیل مدیریت حشد الشعبی برای سازماندهی انبوهی از نیروهای داوطلب که ذیل اختیارات نخست‌وزیر فعالیت خواهند کرد، خبر داد و بدین ترتیب، دولت عراق در سال ۲۰۱۴م، به دلیل ضعف ارتش عراق در مهار داعش، دستور سازماندهی و تأمین سلاح و ادوات نیروهای داوطلب برای حفظ امنیت عراق را صادر کرد.

پس از افول داعش در عراق، آمریکا تلاش زیادی کرد که نفوذ حشدالشعبی را کاهش دهد اما حاج قاسم، عراقی‌ها را در پارلمان بسیج کرد تا حشدالشعبی را به‌عنوان یک نیروی نظامی رسمی به‌عنوان بخشی از نیروهای مسلح کشور عراق تثبیت کنند. با وجود فشارهای زیاد، حشدالشعبی با قانونی که در 26 نوامبر 2016م، با اکثریت آرای مردم عراق، به‌عنوان نیروی مستقل در کنار ارتش، به جایگاه قانونی رسید و از حقوق معادل پلیس یا ارتش برخوردار شد و حیدرالعبادی به‌عنوان فرمانده کل نیروهای بسیج مردمی و ابومهدی المهندس به‌عنوان معاون او و فرمانده میدانی این نیرو انتخاب شدند.

گروه‌های تشکیل دهنده

حشدالشعبی بعد از تشکیل و رسمیت‌یافتن، شامل ۵۰ گروه مختلف و ۱۳۰ تا ۱۵۰ هزار نیروی نظامی شد. هرچند بدنه اصلی این گروه را شیعیان تشکیل داده‌اند، اما سایر گروه‌های قومی و مذهبی از جمله کردها، ترکمن‌ها، اهل سنت، مسیحیان و ایزدی‌ها نیز در آن حضور دارند. به‌دنبال حکم جهاد آیت‌الله سیستانی، سازمان بدر، جریان صدر، عصائب اهل حق و جنبش نجباء از جمله گروه‌های سیاسی بودند که ظرفیت نظامی خود را در اختیار حشدالشعبی قرار دادند.

شاخه شیعی حشدالشعبی شامل سپاه بدر و سرایاالسلام، وابسته به جریان صدر، آموزش‌دیده‌ترین، مجرب‌ترین و قدرتمندترین گروه‌های تشکیل دهنده حشدالشعبی هستند. گروه دیگری از شیعیان جنوب عراق از سوی عتبات مقدسه پشتیبانی می‌شوند. گروه‌های مسلح کوچک‌تری که وابسته به عشایر هستند در اتحاد با گروه‌های بزرگ‌تر یا ادغام در آنها بیشتر با هدف تأمین امنیت محدوده جغرافیایی خود سازماندهی شده‌اند. ترکمن‌ها، شبک‌ها، کردهای فیلی، ایزدی‌ها و مسیحیان دارای واحدهای نظامی مستقل در حشدالشعبی هستند.

گروه‌های تشکیل دهنده حشدالشعبی را در سه لایه می‌توان دسته‌بندی کرد؛ لایه اول، گروه‌های مرجع با دو ویژگی ابتکار عمل در جبهه جنگ و داشتن سازمان نظامی، شامل سازمان بدر، گردان‌های امام علی، گردان‌های سیدالشهدا و جندالامام؛ لایه دوم، حلقه پیرامونی که از حیث نظامی در رتبه بعدی قرار دارد و پیروی از ولایت فقیه را ترویج می‌کند، شامل گروه‌های سرایاالخراسانی، الوعدالصادق، جیش المختار و رسالیون و لایه سوم، گروه‌های وابسته به جریان‌های سیاسی عراق، شامل شباب‌الرسالی، گردان‌های غضب، امام حسین، سرایا‌السلام، ترکمن‌ها و سنی‌ها هستند.

اهداف حشدالشعبی

منافع راهبردی بلند مدت مثل حفاظت از اسلام شیعی، اماکن مقدس، دفاع از ملت عراق فارغ از قومیت و نژاد و مقاومت در برابر نفوذ ایالات متحده، از جمله باورها و اهداف مهم حشد الشعبی است که به ایدئولوژی شیعه بسیار نزدیک است.

در مارس ۲۰۱۵م، سازمان حشدالشعبی اهداف پنج‌گانه زیر را به عنوان اهداف کلان خود مطرح کرد:

1. آزادی‌سازی مردم عراق از خطر تروریسم؛
2. حفاظت از اماکن و بقاع متبرکه؛
3. نبرد با داعش و بیرون راندن آنان از خاک عراق؛
4. حفاظت از کشور عراق و کمک به عراقی‌هایی که توان جهاد ندارند.
5. کمک به عراقی‌هایی که توان جهاد ندارند.

فعالیت‌ها

تاسیس حشدالشعبی در ایجاد امنیت مردم پایه، بسیار تاثیرگذار بوده تا جایی که توانسته ضمن جبران ناکارآمدی ساختار نظامی، تهدیدهای اصلی را از جامعه و حکومت عراق دور کند و قدرت امنیت آفرین مردم برای سیاست گذاران عراقی اثبات نماید.

مبارزه با داعش و آزادسازی مناطق وسیعی از خاک عراق از سیطره آن، ایجاد امنیت جاده‌های مهم به‌ویژه جاده‌های موازی مرز سوریه، تسهیل‌گری در بازسازی و احیای خط زمینی تهران _ بغداد _ دمشق، عقیم‌سازی طرح نفوذ کردها بر استان راهبردی کرکوک به‌عنوان مقدمه‌ای برای استقلال اقلیم کردستان، و ده‌ها عملیات علیه پایگاه‌های آمریکایی در خاک عراق، از جمله فعالیت‌های حشدالشعبی است که با روحیه ایثار و شهادت‌طلبی و تقدیم بیش از 400 شهید صورت گرفته است.

مواجهه دولت‌های عراق با حشدالشعبی

نوری مالکی و حیدرالعبادی هر کدام در دوره نخست‌وزیری خود، پایه‌گذاری و رسمیت یافتن حشدالشعبی را در سال 2016م، پیگیری کردند. اما حیدرالعبادی در مارس ۲۰۱۷م، ضمن قدردانی از کمک‌های حشدالشعبی، برخی از بخش‌های آن را به جنایت، سرقت مسلحانه و آدم‌ربایی متهم و بحث خلع سلاح آنها را مطرح و تلاش می‌کرد مبنی بر فرمان اجرایی شماره ۹۱ در فوریه ۲۰۱۶م، حشدالشعبی را به‌صورت یک تشکیلات نظامی مستقل و نهادی مشروع و قانونی در چارچوب شورای ملی عراق و تحت نظر مستقیم نخست‌وزیر درآورد. دولت کوتاه عادل عبدالمهدی نیز در سال ۲۰۱۹م، نیز فرمان ده ماده‌ای صادر کرد که به‌موجب آن حشدالشعبی در نیروهای مسلح عراق ادغام می‌شد. وی همچنین سیاست کنترل و قانونی شدن حشدالشعبی و کاهش نفوذ ابومهدی المهندس، نائب‌رئیس حشدالشعبی را در چند مصوبه جداگانه دنبال کرد که هرگز عملیاتی نشد. مقتدی صدر نیز مصوبه هیئت دولت در این زمینه را پذیرفت اما هیچ وقت آن را در مورد نیروهای تحت امر خود اجرایی نکرد. در دولت مصطفی الکاظمی، قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس توسط آمریکا به شهادت رسیدند و در سال ۲۰۲۰م، لشکرهای حضرت عباس، امام علی، تیپ‌های علی اکبر و انصارالمرجعیه که به حشد مرجعیت یا حشد عتبات شهرت داشتند اعلام کردند از ساختار حشدالشعبی خارج و تابع تصمیمات دولت هستند. الکاظمی نیز دستوراتی مبنی بر بسته شدن دفاتر حشدالشعبی صادر کرد. حشد الشعبی به‌رغم اعلام استقلال برخی از گروه‌های تشکیل دهنده آن همچنان پابرجا است و با ریاست فالح فیاض، به حیات خود ادامه می‌دهد.

مخالفان حشدالشعبی

مسائل و انگیزه‌های داخلی، فشار بازیگرن منطقه‌ای و استکبار جهانی، مخالفت‌هایی را با استقلال و قدرتمند شدن حشدالشعبی به دنبال داشته است.

برخی از گروه‌های سنی و کرد در برابر حشدالشعبی احساس خطر می‌کنند. اهل سنت در زمان پاکسازی داعش مانع از ورود حشدالشعبی به مناطق سنی نشین شدند و کردها نیز حضور حشدالشعبی در مناطق تحت سیطره خود به‌ویژه منابع نفتی کرکوک را مانع دست‌یابی به اهداف خود می‌دانستند.

عربستان با برجسته‌سازی نقش تشیع و برچسب فرقه‌گرایی تلاش می‌کند حشدالشعبی را تهدیدی برای اهل سنت و برقراری ثبات سیاسی در عراق و زمینه‌ساز نفوذ ایران معرفی کند.

ترکیه، با تلاش برای تصاحب منطقه کردنشین عراق و ایستادگی حشدالشعبی در برابر آن از یک سو و رقابت با ایران بر سر ام‌القرایی جهان اسلام از سوی دیگر، خواهان تضعیف حشدالشعبی است.

کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس مثل قطر، کویت، امارت و بحرین نیز به دلیل همسویی حشدالشعبی با محور مقاومت اسلامی با میلیشیا (گروه شبه نظامی) یا نسخه عراقی سپاه پاسداران ایران خواندن آن به تخریب این گروه با بهره‌گیری از ابزار رسانه می‌پردازند.

چالش‌های پیش روی حشدالشعبی

تشتت گروه‌های عضو، عدم سازماندهی مناسب، عدم برخورداری از جایگاه مستحکم قانونی، اختلاف نظر افراد تأثیرگذاری مثل مقتدی صدر و عمار حکیم در مورد وضعیت فعلی و آینده حشدالشعبی، تلاش دولت برای خلع سلاح آنها پس از رفع خطر داعش و احتمال انشعاب داخلی از جمله آسیب‌های پیش روی حشدالشعبی است.

انشعابات درونی حشدالشعبی از جمله چالش‌های پیش روی آن است. تقسیم آن به دو جریان «عتبات» و «ولایی» از آن جمله است. حشد ولایی که از آن با نام «حشد ایران» نیز یاد می‌شود، هسته مرکزی حشد شعبی را تشکیل می‌دهد. این جریان قائل به نظریه ولایت فقیه در خوانش انقلابی آن است. اعضای سازمان بدر که پیوندهای ارگانیک عمیقی با ایران دارند، عمدتا در این دسته قرار می‌گیرند. حشد عتبات پیرو مواضع فقهی آیت‌الله سیستانی است. این جریان شامل چهار گروه است که عمدتا زیر نظر ائمه جمعه و علمای عراق اداره می‌شوند، انتساب این گروه به عتبات، به دلیل تاسیس و حمایت مالی آنها از طرف آستان‌های مقدس است. حشد مرجعیت به لحاظ نظامی و اداری، زیر نظر مستقیم شخص نخست‌وزیر به‌عنوان فرماندهی کل نیروهای مسلح قرار دارد. دست بالای حشد ولایی در تصمیم‌گیری شورای حشد به نارضایتی جریان عتبات دامن زده است. به‌رغم اختلافات دیگر، حشد مرجعیت با ورود گروه‌های مورد حمایت ایران به جنگ داخلی سوریه مخالفت کرده و نسبت به تبدیل شدن عراق به میدان منازعه ایران و آمریکا ابراز نگرانی کرده است. از سویی عمده تلاش صدر معطوف به کسب قدرت و استقرار دولت تکنوکرات، هژمونی بر مسئله مرجعیت مذهبی (عربی) و نهادینه کردن روح ناسیونالیسم عربی و رهبری گفتمان ملی‌گرایی در عراق است.

جریان صدر به دلیل اقتدارگرایی مقتدی صدر، اختلاف نظر او با دیگر جریان‌های شیعی، تمایل به تعامل با آل سعود، همگرایی همه‌جانبه با اهل سنت به منظور جلب آراء آنها، ناسیونالیسم افراطی مقتدی صدر، شکاف ایدئولوژیکی عمیق صدر با حشدالشعبی در مسئله ولایت‌پذیری به بهانه غیر عراقی بودن مراجع اخیر عراق و نگاه انتقادی صدر به هم پیمانی حشدالشعبی با ایران، از جمله دلایل انتقادهای او است.

حشدالشعبی از سویی به دلیل دریافت حقوق کارکنان آن، دولتی تلقی می‌شود و از سوی دیگر به‌دلیل عدم پاسخگویی به دولت مرکزی و عدم هماهنگی فعالیت‌های خود با دولت، غیررسمی است. این وضعیت در بلند مدت چالش‌هایی را به دنبال خواهد داشت.

آینده حشدالشعبی

سه سناریوی ادغام در نیروهای مسلح، انحلال و تقویت و توسعه، پیش روی حشدالشعبی است. تا قبل از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در دیماه ۱۴۰۴ش، برخی، سناریوی ادغام را به دلیل برخورداری از بیشترین مدافع، محتمل‌ترین سناریو می‌شمردند

دولت عراق، حزب الدعوه که از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۸م، محور تشکیل دولت در عراق بود، نوری المالکی در دور اول نخست‌وزیری خود(۲۰۱۰–۲۰۰۶)، برخی از گروه‌های سنی که خود بخشی از حشدالشعبی هستند، جریان صدریون، برخی از دولتمردان که خود در حشدالشعبی نماینده ندارند، آمریکایی‌ها و برخی از کشورهای منطقه، با انگیزه‌های متفاوتی مثل برقراری موازنه قدرت و تقلیل قدرت شیعه و نه لزوماً مخالفت با اصل حشدالشعبی، خواهان محدود کردن حشدالشعبی هستند. اما نگاه رایج در داخل عراق به حشدالشعبی تفصیلی است و به رغم انتقاد به برخی از شاخه‌های آن، حشدالشعبی به‌طور کل یک سازمان مقدس و قابل اعتماد و اتکا شمرده می‌شود. حشدالشعبی در اوج محبوبیت خود در سال ۲۰۱۶م، از حمایت ۹۶درصدی مردمی برخوردار بود.

یه باور برخی هرگونه تقلیل جایگاه حشدالشعبی در شرایط امنیتی و پرتنش منطقه و ضعف و فساد در ارتش عراق، این کشور را از ظرفیت جهادی بسیج مردمی محروم می‌کند. همچنین ادغام حشدالشعبی در نیروهای مسلح عراق علاوه بر از بین بردن ابتکار و آزادی عمل در میدان توسط یک نیروی مردمی، تهدیدی برای محور مقاومت نیز محسوب می‌شود.

حشدالشعبی پس از جنگ رمضان

در پی حمله وحشیانه اسرائیل خبیث و آمریکای جنایتکار در ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش، به ایران، فالح فیاض، رئیس حشدالشعبی، با صدور بیانیه‌ای، شهادت آیت‌الله خامنه‌ای را جنایت تروریستی، نقض آشکار قوانین بین‌المللی و تلاش مذبوحانه‌ای برای خاموش کردن صدای مقاومت خواند.

در جنگ رمضان، حشدالشعبی عملیات‌های نظامی متنوعی علیه مواضع و پایگاه‌های آمریکایی در خاک عراق، در هماهنگی کامل با ایران و سایر بخش‌های مقاومت در کشورهای دیگر انجام داده است که معمولا با نام گروه‌های تشکیل دهنده حشدالشعبی یا عنوان عام نیروی مقاومت عراق، خبررسانی می‌شد. این نیروها در حمایت از ایران در برابر حملات آمرکایی صهیونی، با استفاده از ده‌ها پهپاد و موشک، پایگاه‌های آمریکایی و گروهک‌های تجزیه طلب در اقلیم کردستان را مورد هدف قرار دادند. در پی این حملات که تا اعلام آتش‌بس، در طی 40 روز جنگ ادامه یافت، ده‌ها آمریکایی کشته و زخمی شدند.

حملات امریکایی صهیونی به مواضع و پایگاه‌های حشدالشعبی با شلیک موشک و جنگنده‌ راه به جایی نبرد و آمریکا را وادار به اتخاذ شیوه‌های سخیفی چون تعیین جایزه 10 میلیون دلاری برای شناسایی موقعیت فرمانده کتائب سیدالشهدا عراق، ابوآلاء الولائی، با عنوان «پاداش برای عدالت» کرد.

منابع

• آزاد، امیرحامد، «الگوی تشکیل و تحدید حشد الشعبی در عراق»، فصلنامه سیاست جهانی، ۱۳۹۹ش.
• آزاد، امیرحامد، سایه روشن حشدالشعبی، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشه سازان نور، ۱۳۹۵ش.
• آزاد، امیرحامد، «الگوی مطلوب در عراق حشدالشعبی و آسیب‌پذیری‌های آن»، نشریه مطالعات راهبردی جهان اسلام، ش۱۶، ۱۳۹۴ش.
• احمدی، ژیلا، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وبسایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح، ۱۳ شهریور ۱۳۹۷ش.
• اخلاصی، ابراهیم، «اهداف پنهان ترکیه در شمال عراق»، وبسایت مطالعات بین‌المللی صلح، ۷ آبان ۱۴۰۰ش
• افشون، تورج، «کالبدشکافی عملکرد جمهوری اسلامی ایران در عراق با تاکید بر شکل‌گیری مقاومت مردم پایه»، نشریه پژوهش‌نامه ایرانی سیاست بین‌الملل، شماره 26، بهار و تابستان 1404ش.
• بیوک، محسن، سناریوهای پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران، نشریه مطالعات بین رشته‌ای دانش راهبردی، ش۵۶، پاییز ۱۴۰۳ش.
• حسن‌زاده، سیدمجید، «ابومهدی المهندس و تاسیس حشد الشعبی عراق»، نشریه فرهنگ زیارت، شماره 41، زمستان 1398ش.
• زارعان، احمد، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از ۲۰۱۴، مطالعه موردی حشدالشعبی»، فصلنامه دولت‌پژوهی، ش۳۳، بهار ۱۴۰۲ش.
• ستوده، محمد، بدرآبادی، همت، «بررسی ابعاد بی‌ثباتی سیاسی در عراق جدید»، فصلنامه علوم سیاسی، ش۲۱، ۱۳۹۸ش.
• عباسی کریم و همکاران، «تاثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در جنبش‌های اسلامی منطقه خاورمیانه مطالعه موردی حشد الشعبی»، فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، شماره 59، تابستان 1401ش.
• عالیشاهی، عبدالرضا و همکاران، «ویژگی‌های پان‌شیعیسم جریان صدر در عراق پساداعش»، پژوهش‌نامه ایرانی سیاست بین‌الملل، ش۷، ۱۳۹۸ش.
• گوهری مقدم و عرب، «جایگاه حشد الشعبی در امنیت ملی عراق و نحوه بازنمایی رسانه‌های سعودی از آن»، پژوهشنامه رسانه بین‌الملل، ۱۳۹۷ش.
• نجات، سیدعلی، «ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها»، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی، ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• نیاکویی سیدامیر و پیرمحمدی سعید، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق»، فصلنامه روابط خارجی، ش51، ۱۴۰۰ش.
• وبسایت خبرگزاری مهر، ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش
• وبسایت مشرق، ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• وبسایت خبرگزاری بین‌المللی شفقنا، 12 اردیبهشت 1405ش.
• وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی، 20 اسفند 1404ش.

پانویس