جزیره ابوموسی

جزیره ابوموسی؛

موقعیت جغرافیایی

ابوموسی غربی‌ترین جزیره در آبهای سرزمینی ایران محسوب می‌شود. این جزیره بین طول جغرافیایی ۵۵/۰۱ تا ۵۵/۰۴ درجۀ شرقی و عرض جغرافیایی ۲۵/۵۱ تا ۲۵/۵۴ درجۀ شمالی واقع شده و در فاصله‌ی حدود ۵۰ کیلومتری از جزیرۀ سیری و تقریباً ۷۰ کیلومتری بندر لنگه قرار دارد. از شمال به جزیرۀ تنب کوچک، از غرب به جزیرۀ سیری و از جنوب و شرق به امارات متحده عربی محدود می‌شود. کوه حلوا با ارتفاع ۱۱۰ متر، بلندترین قله در این منطقه به شمار می‌رود.

بین بندر لنگه در ایران و دبی در امارات واقع شده است. فاصلهٔ جزیره تا بندر لنگه ۶۷ کیلومتر و تا کرانهٔ شارجه ۶۴ کیلومتر است. موقعیت ابوموسی پایین‌تر از خط منصف (میانهٔ) خلیج فارس قرار دارد. این جزیره همچنین در فاصله‌ای نزدیک از دیگر جزایر منطقه واقع شده است: ۴۵ کیلومتر تا جزیرهٔ سیری، ۴۶ کیلومتر تا تنب بزرگ و ۴۴ کیلومتر تا تنب کوچک.

اهمیت

ابوموسی به‌عنوان آخرین حلقۀ زنجیره دفاعی ایران در دهانۀ خلیج فارس شناخته می‌شود. بلندترین نقطهٔ این جزیره، کوه حلوا با ارتفاع حدود ۱۱۰ متر است که به عنوان یک راهنمای طبیعی برای دریانوردان مورد استفاده قرار می‌گیرد. باتوجه به اینکه حداکثر عمق آب در حوالی سکوی نفتی امارات متحدۀ عربی 20 متر و خود سکو نیز دارای حریم امنیتی است، سه عامل اصلی موجب کانالیزه شدن و محدودیت مسیر تردد ناوهای این کشور در منطقه شده است؛ آب‌های سرزمینی متعلق به جزیرهٔ ابوموسی، وجود میدان و سکوی نفتی در منطقه، عمق نسبتاً کم آب در این محدوده. این وضعیت، در صورت بروز تقابل نظامی، موقعیت تاکتیکی برتری را برای ایران ایجاد می‌کند. علاوه بر این، مسیر کانالیزه‌شدهٔ عبور ناوها در جنوب شرق جزیرهٔ ابوموسی، برخلاف معابر مهمی مانند تنگهٔ هرمز، فاقد «باند تفکیک عبور»بین‌المللی است. این فقدان، خطر دائمی برخورد و تصادم دریایی را در این مسیر افزایش می‌دهد. جنگ ایران و عراق بر ارزش استراتژیک این جزایر به‌ویژه ابوموسی تأکید کرد، چرا که این جزیره به‌عنوان پایگاهی برای نیروهای دریایی ارتش و سپاه پاسداران عمل می‌کرد. در دوره جنگ نفتکش‌ها (۱۹۸۸–۱۹۸۴م)، ایران با استفاده از قایق‌ها و هواپیماهای مستقر در ابوموسی، حملات خود را برای مختل کردن صادرات نفت عراق از طریق دریا، در منطقهٔ تالشی متمرکز کرد. موقعیت استراتژیک جزیرهٔ ابوموسی در دهانهٔ خلیج فارس و نزدیکی تنگهٔ هرمز که روزانه حدود ۲۰ درصد از صادرات نفت جهان از آن می‌گذرد سبب شده است تا کنترل این جزیره همواره از اهمیت بالایی برخوردار باشد. تسلط بر ابوموسی به معنای امکان کنترل و نظارت مؤثر بر تنگهٔ هرمز و مسیر تردد نفتکش‌هاست. با توجه به چالش‌های موجود میان ایران و قدرت‌های غربی از یک سو، و تنش‌های بالقوه با همسایگان از سوی دیگر، این جزیره در عمل به عنوان خط مقدم دفاعی ایران در جنوب کشور عمل می‌کند؛ امری که ایران به خوبی از آن آگاه است و بر همین اساس حضور نظامی و نظارتی خود در منطقه را حفظ می‌کند. جنگ خلیج فارس، حضور مداوم ناوگان آمریکا در منطقه و در سال‌های اخیر، جنگ عراق، موجب شده است که ایران از این جزیره به عنوان پایگاهی نظامی بهره‌برداری کند و تحولات و تحرکات منطقه را زیر نظر داشته باشد. این روند هرچند پیشینه‌ای نیز دارد؛ در دههٔ ۱۹۸۰م و در جریان «جنگ نفتکش‌ها» در خلیج فارس، ایران استفادهٔ عملیاتی قابل‌توجهی از موقعیت ابوموسی به عمل آورد.

شکل و مساحت

ابوموسی با مساحتی حدود ۱۲ کیلومتر مربع، ابوموسی از جزایر تنب بزرگ و کوچک وسعت بیشتری دارد و شکل آن تقریباً به‌صورت لوزی‌ است با قطری حدود ۴٫۸ کیلومتر.

جزیرهٔ ابوموسی که شکلی شبیه به ذوزنقه دارد، وسعت آن بین ۷ تا ۹۰ کیلومتر مربع برآورد می‌شود.

جمعیت‌شناسی

معیشت ساکنان جزیره اغلب از طریق صید مروارید، ماهی‌گیری و کشاورزی تأمین می‌شود. بر پایۀ سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1395ش، جمعیت کل آن 4213 نفر شامل 857 خانوار گزارش شده است. جمعیت ساکن در این جزیره ترکیبی از ایرانیان با اصالت بندر لنگه و عرب‌های عضو قبیله سودان در شارجه هستند. از نظر جمعیتی، در جزیرهٔ ابوموسی دو جامعهٔ ساکن اصلی وجود دارد: گروه نخست، ایرانیان غیربومی هستند که عمدتاً برای ارائهٔ خدمات نظامی، عمرانی و دولتی به این جزیره اعزام شده‌اند و در آن ساکن هستند. گروه دوم، ساکنان بومی سکونتگاه «ریبر» در کرانهٔ جنوب غربی جزیره هستند که اصالتی ایرانی دارند، اما خود را تبعهٔ کشور امارات متحده عربی می‌دانند.

پوشش گیاهی و جانوری

سطح جزیره، به‌ویژه در بخش‌های مرکزی و جنوبی، نسبتاً هموار و شنی است. در این مناطق، گیاهان سازگار با محیط خشک می‌رویند که برای چرای دام‌های محلی و آهوها مورد استفاده قرار می‌گیرند. پستی و بلندی‌های جزیره به سمت شمال افزایش می‌یابد و در نهایت در بخش شمالی به بلندترین نقطه جزیره، یعنی کوه حلوا، می‌رسد.

امکانات

جزیره ابوموسی آب آشامیدنی خود را از طریق چاه‌های متعددی که در آن وجود دارد تأمین می‌کند. این جزیره اغلب به‌دلیل داشتن معادن اکسید آهن از اهمیت برخوردار بوده است. نفت استخراج‌شده از ابوموسی که به میدان مبارک در بخش دریایی شرقی جزیره محدود می‌شود، از نظر کیفیت و نوع، بهترین نفت در خلیج فارس شناخته می‌شود. ایران در جزیرهٔ ابوموسی تعداد قابل‌توجهی از سلاح‌های شیمیایی عمدتاً گلوله‌های توپ ۱۵۵ میلی‌متری و نیز برخی تسلیحات بیولوژیک نگهداری می‌کند. همچنین این جزیره به‌‌عنوان پایگاه استقرار موشک‌های ضدکشتی کرم ابریشم و سامانه‌های SAM HAWK و HY-2 شناخته شده است.

منابع

• امیری، علی و نادری، حجت، «نقش جزایر سه‌گانه در سیادت دریایی ایران در خلیج فارس»، تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، شمارهٔ ۵۶، بهار ۱۳۹۹ش.
• حیدری موصلو، طهمورث و کاویانی‌راد، مراد، «تأثیر چالش ژئوپلیتیک بر همبستگی ملی (مطالعه موردی: جزایر سه‌گانه)»، تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، شمارهٔ ۲۱، زمستان ۱۳۹۳ش.
• فرهمندزاده، زینب، «مروری بر حاکمیت بر جزایر سه‌گانه، ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک از منظر حقوق بین‌الملل»، دوفصلنامه حقوق بشر و شهروندی، سال 7، شمارۀ 2، پاییز و زمستان 1401ش.
• مجتهدزاده، پیروز، «تاریخ و جغرافیای سیاسی جزایر «تنب» و «ابوموسی»»، اطلاعات سیاسی-اقتصادی، شمارهٔ ۵۹ و ۶۰، مرداد و شهریور ۱۳۷۱ش.
• «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن-نتایج سال ۱۳۹۵ش»، وب‌سایت مرکز آمار ایران، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.