جزیره ابوموسی

جزیره ابوموسی؛

موقعیت جغرافیایی

جزیره ابوموسی دنباله‌ای از چین‌خوردگی‌های زاگرس در آب‌های ساحلی ایران به شمار می‌رود. این جزیره یکی از چهارده جزیره استان هرمزگان است و نزدیک‌ترین بخش خشکی ایران به خط استوا محسوب می‌شود. ابوموسی غربی‌ترین جزیره در آبهای سرزمینی ایران محسوب می‌شود. این جزیره بین طول جغرافیایی ۵۵/۰۱ تا ۵۵/۰۴ درجۀ شرقی و عرض جغرافیایی ۲۵/۵۱ تا ۲۵/۵۴ درجۀ شمالی واقع شده و در فاصله‌ی حدود ۵۰ کیلومتری از جزیرۀ سیری و تقریباً ۷۰ کیلومتری بندر لنگه قرار دارد. از شمال به جزیرۀ تنب کوچک، از غرب به جزیرۀ سیری و از جنوب و شرق به امارات متحده عربی محدود می‌شود. کوه حلوا با ارتفاع ۱۱۰ متر، بلندترین قله در این منطقه به شمار می‌رود.

بین بندر لنگه در ایران و دبی در امارات واقع شده است. فاصلهٔ جزیره تا بندر لنگه ۶۷ کیلومتر و تا کرانهٔ شارجه ۶۴ کیلومتر است. موقعیت ابوموسی پایین‌تر از خط منصف (میانهٔ) خلیج فارس قرار دارد. این جزیره همچنین در فاصله‌ای نزدیک از دیگر جزایر منطقه واقع شده است: ۴۵ کیلومتر تا جزیرهٔ سیری، ۴۶ کیلومتر تا تنب بزرگ و ۴۴ کیلومتر تا تنب کوچک.

جزیره ابوموسی جنوبی‌ترین جزیره ایرانی در آب‌های خلیج‌فارس است. این جزیره در فاصله ۲۲۲ کیلومتری بندرعباس و ۷۵ کیلومتری بندرلنگه قرار دارد و در ۶۰ کیلومتری شمال امارت شارجه (امارات متحده عربی) واقع شده است. فاصله آن تا تنگه هرمز ۱۶۰ کیلومتر است. مرکز این جزیره، شهرستان ابوموسی است.

بوموسی، مخفف بوم موسی به‌معنی خانۀ موسی است. جزیره ابوموسی یکی از مراکز مهم صادرات نفت خام ایران با ظرفیتی قابل‌توجه است.

اهمیت

جزیره ابوموسی از نظر سیاسی و راهبردی در منطقه اهمیت ویژه‌ای دارد و همچنین نقش بسزایی در گسترش حاکمیت ایران بر فلات قاره داشته است. به همین دلیل، حفظ و تحکیم موقعیت ایران در این جزیره برای پاسداری از حاکمیت ملی ضروری است.

ابوموسی به‌عنوان آخرین حلقۀ زنجیره دفاعی ایران در دهانۀ خلیج فارس شناخته می‌شود. بلندترین نقطهٔ این جزیره، کوه حلوا با ارتفاع حدود ۱۱۰ متر است که به عنوان یک راهنمای طبیعی برای دریانوردان مورد استفاده قرار می‌گیرد. باتوجه به اینکه حداکثر عمق آب در حوالی سکوی نفتی امارات متحدۀ عربی 20 متر و خود سکو نیز دارای حریم امنیتی است، سه عامل اصلی موجب کانالیزه شدن و محدودیت مسیر تردد ناوهای این کشور در منطقه شده است؛ آب‌های سرزمینی متعلق به جزیرهٔ ابوموسی، وجود میدان و سکوی نفتی در منطقه، عمق نسبتاً کم آب در این محدوده. این وضعیت، در صورت بروز تقابل نظامی، موقعیت تاکتیکی برتری را برای ایران ایجاد می‌کند. علاوه بر این، مسیر کانالیزه‌شدهٔ عبور ناوها در جنوب شرق جزیرهٔ ابوموسی، برخلاف معابر مهمی مانند تنگهٔ هرمز، فاقد «باند تفکیک عبور»بین‌المللی است. این فقدان، خطر دائمی برخورد و تصادم دریایی را در این مسیر افزایش می‌دهد. جنگ ایران و عراق بر ارزش استراتژیک این جزایر به‌ویژه ابوموسی تأکید کرد، چرا که این جزیره به‌عنوان پایگاهی برای نیروهای دریایی ارتش و سپاه پاسداران عمل می‌کرد. در دوره جنگ نفتکش‌ها (۱۹۸۸–۱۹۸۴م)، ایران با استفاده از قایق‌ها و هواپیماهای مستقر در ابوموسی، حملات خود را برای مختل کردن صادرات نفت عراق از طریق دریا، در منطقهٔ تالشی متمرکز کرد. موقعیت استراتژیک جزیرهٔ ابوموسی در دهانهٔ خلیج فارس و نزدیکی تنگهٔ هرمز که روزانه حدود ۲۰ درصد از صادرات نفت جهان از آن می‌گذرد سبب شده است تا کنترل این جزیره همواره از اهمیت بالایی برخوردار باشد. تسلط بر ابوموسی به معنای امکان کنترل و نظارت مؤثر بر تنگهٔ هرمز و مسیر تردد نفتکش‌هاست. با توجه به چالش‌های موجود میان ایران و قدرت‌های غربی از یک سو، و تنش‌های بالقوه با همسایگان از سوی دیگر، این جزیره در عمل به عنوان خط مقدم دفاعی ایران در جنوب کشور عمل می‌کند؛ امری که ایران به خوبی از آن آگاه است و بر همین اساس حضور نظامی و نظارتی خود در منطقه را حفظ می‌کند. جنگ خلیج فارس، حضور مداوم ناوگان آمریکا در منطقه و در سال‌های اخیر، جنگ عراق، موجب شده است که ایران از این جزیره به عنوان پایگاهی نظامی بهره‌برداری کند و تحولات و تحرکات منطقه را زیر نظر داشته باشد. این روند هرچند پیشینه‌ای نیز دارد؛ در دههٔ ۱۹۸۰م و در جریان «جنگ نفتکش‌ها» در خلیج فارس، ایران استفادهٔ عملیاتی قابل‌توجهی از موقعیت ابوموسی به عمل آورد.

نام‌های جزیره

نام فارسی اصلی جزیره ابوموسی، بوموسو است که از دو بخش بوم به‌معنای سرزمین و سو به‌معنای سبز تشکیل شده است که معنای کامل آن سرزمین سبز یا بوم سبز است. این جزیره در گذشته با نام‌هایی مانند گپ سبزو (سبزه‌زار بزرگ) در میان مردم منطقه شناخته می‌شد. در اسناد تاریخی نیز با نام‌هایی مانند بوموو» (ترکیب بوم و اوو به‌معنای آب) ذکر شده است. نام ابوموسی نامی جدید است که سابقه آن به حدود صد سال پیش بازمی‌گردد. این نام توسط یکی از ساکنان جزیره به نام ابوموسی رایج و جایگزین نام اصلی و ایرانیِ بوموسو شد.

شکل و مساحت

ابوموسی با مساحتی حدود ۱۲ کیلومتر مربع، ابوموسی از جزایر تنب بزرگ و کوچک وسعت بیشتری دارد و شکل آن تقریباً به‌صورت لوزی‌ است با قطری حدود ۴٫۸ کیلومتر.

جزیرهٔ ابوموسی که شکلی شبیه به ذوزنقه دارد، وسعت آن بین ۷ تا ۹۰ کیلومتر مربع برآورد می‌شود.

بسیاری از منابع، شکل جزیره را مربع و مساحت آن را حدود ۴ کیلومترمربع ذکر کرده‌اند. اما بر اساس نقشه‌برداری‌های جدید، شکل آن ذوزنقه‌ای است که قاعده بزرگ آن در سمت شرق قرار دارد. در این حالت طول هر ساق حدود ۴۵۰۰ متر و مساحت آن ۱۲ کیلومترمربع برآورد می‌شود.

جمعیت‌شناسی

معیشت ساکنان جزیره اغلب از طریق صید مروارید، ماهی‌گیری و کشاورزی تأمین می‌شود. بر پایۀ سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1395ش، جمعیت کل آن 4213 نفر شامل 857 خانوار گزارش شده است. جمعیت ساکن در این جزیره ترکیبی از ایرانیان با اصالت بندر لنگه و عرب‌های عضو قبیله سودان در شارجه هستند. از نظر جمعیتی، در جزیرهٔ ابوموسی دو جامعهٔ ساکن اصلی وجود دارد: گروه نخست، ایرانیان غیربومی هستند که عمدتاً برای ارائهٔ خدمات نظامی، عمرانی و دولتی به این جزیره اعزام شده‌اند و در آن ساکن هستند. گروه دوم، ساکنان بومی سکونتگاه «ریبر» در کرانهٔ جنوب غربی جزیره هستند که اصالتی ایرانی دارند، اما خود را تبعهٔ کشور امارات متحده عربی می‌دانند.

پوشش گیاهی و جانوری

جزیره ابوموسی دارای آب‌وهوای گرم و مرطوب است. این جزیره فاقد منابع آب شیرین و اراضی مناسب برای کشاورزی گسترده است و کشت و زرع در آن به‌صورت محدود انجام می‌شود. ابوموسی از نظر آب‌وهوایی از مناطق خوش‌آب‌وهوای خلیج‌فارس محسوب می‌شود و در سواحل آن انواع گیاهان و جانوران دریایی دیده می‌شود.

سطح جزیره، به‌ویژه در بخش‌های مرکزی و جنوبی، نسبتاً هموار و شنی است. در این مناطق، گیاهان سازگار با محیط خشک می‌رویند که برای چرای دام‌های محلی و آهوها مورد استفاده قرار می‌گیرند. پستی و بلندی‌های جزیره به سمت شمال افزایش می‌یابد و در نهایت در بخش شمالی به بلندترین نقطه جزیره، یعنی کوه حلوا، می‌رسد.

به دلیل بارش کم، پوشش گیاهی طبیعی جزیره ابوموسی بسیار فقیر است و تنها به تعداد محدودی درخت نخل و کنار در حاشیه شمالی جزیره محدود می‌شود. درختچه‌های دیگری که در نقاط مختلف جزیره دیده می‌شوند، شامل سمر، چیرخ و تاغ هستند.

در میان جانوران، تنها خزندگانی مانند بزمجه، مار و انواع مارمولک در ابوموسی زندگی می‌کنند. علاوه بر این، پرندگان گرمسیری می‌توانند در شرایط آب‌وهوایی دشوار جزیره به حیات خود ادامه دهند.

در گذشته، مشکل اصلی این جزیره کمبود آب به‌ویژه آب آشامیدنی بود که از طریق حدود ۲۰ حلقه چاه و گاهی با تانکر تأمین می‌شد. به دلیل همین کمبود آب، کشاورزی و دامداری در آنجا چندان رونقی ندارد و فعالیت کشاورزی صرفاً به بهره‌برداری از نخلستان‌های کوچکی محدود است که در گوشه‌وکنار جزیره دیده می‌شوند.

امکانات

جزیره ابوموسی آب آشامیدنی خود را از طریق چاه‌های متعددی که در آن وجود دارد تأمین می‌کند. این جزیره اغلب به‌دلیل داشتن معادن اکسید آهن از اهمیت برخوردار بوده است. نفت استخراج‌شده از ابوموسی که به میدان مبارک در بخش دریایی شرقی جزیره محدود می‌شود، از نظر کیفیت و نوع، بهترین نفت در خلیج فارس شناخته می‌شود. ایران در جزیرهٔ ابوموسی تعداد قابل‌توجهی از سلاح‌های شیمیایی عمدتاً گلوله‌های توپ ۱۵۵ میلی‌متری و نیز برخی تسلیحات بیولوژیک نگهداری می‌کند. همچنین این جزیره به‌‌عنوان پایگاه استقرار موشک‌های ضدکشتی کرم ابریشم و سامانه‌های SAM HAWK و HY-2 شناخته شده است. تأسیسات موجود در جزیره شامل یک فرودگاه، یک موج‌شکن و اسکله‌ای کوچک برای پهلوگیری شناورهای سبک با آبخور محدود و یک جاده کمربندی آسفالته است.

منابع

• «ابوموسي را بهتر بشناسيم»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 30 فروردین 1391ش.
• امیری، علی و نادری، حجت، «نقش جزایر سه‌گانه در سیادت دریایی ایران در خلیج فارس»، تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، شمارهٔ ۵۶، بهار ۱۳۹۹ش.
• «بوموسو؛ نام اصلی جزیره ایرانی موسوم به ابوموسی است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 8 اردیبهشت 1391ش.
• جالینوسی، احمد و رستمی، طیبه، «بررسی دلایل سیاسی و تاریخی ادعاهای امارات متحده عربی و استدلال ایران در مورد مالکیت ایران بر جزایر سه‌گانة تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی»، فصلنامهٔ تخصصی مطالعات خلیج‌فارس، سال دوم، شمارهٔ سوم، پاییز ۱۳۹۵ش.
• حیدری موصلو، طهمورث و کاویانی‌راد، مراد، «تأثیر چالش ژئوپلیتیک بر همبستگی ملی (مطالعه موردی: جزایر سه‌گانه)»، تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، شمارهٔ ۲۱، زمستان ۱۳۹۳ش.
• رضايي‌سرچقا، مجتبی، «دلايل متقن و محکم در مورد حقانيت حاکميت ايران بر جزاير سه‌گانه خليج‌فارس»، فصلنامه مطالعات خلیج فارس، سال سوم، شمارۀ چهارم، زمستان 1395ش و بهار 1396ش.
• فرهمندزاده، زینب، «مروری بر حاکمیت بر جزایر سه‌گانه، ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک از منظر حقوق بین‌الملل»، دوفصلنامه حقوق بشر و شهروندی، سال 7، شمارۀ 2، پاییز و زمستان 1401ش.
• گنجی، محمدحسن،«جزیره ابوموسی»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 18 اردیبهشت 1399ش.
• مجتهدزاده، پیروز، «تاریخ و جغرافیای سیاسی جزایر «تنب» و «ابوموسی»»، اطلاعات سیاسی-اقتصادی، شمارهٔ ۵۹ و ۶۰، مرداد و شهریور ۱۳۷۱ش.
• «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن-نتایج سال ۱۳۹۵ش»، وب‌سایت مرکز آمار ایران، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.