لغت‌نامه دهخدا

لغت‌نامه دهخدا؛ بزرگ‌ترین فرهنگ واژگان به زبان فارسی

لغت‌نامه دهخدا

مجموعه چندجلدی لغت‌نامه دهخدا

لغت‌نامه دهخدا بزرگ‌ترین و جامع‌ترین فرهنگ زبان فارسی است که علی‌اکبر دهخدا، ادیب و پژوهشگر برجسته، طی ۴۵ سال گردآوری و تدوین کرد. این اثر ارزشمند، همچون دایره‌المعارفی گسترده، نه‌تنها واژگان فارسی بلکه هزاران واژه‌ی عربی، ترکی، هندی، اروپایی و مغولی را با شرح، تلفظ، معنی، کاربرد و نمونه‌های ادبی ثبت کرده است. حاصل تلاش دهخدا حدود ۲۰۰ هزار مدخل لغوی و ۸۰ هزار عنوان اعلامی بود که پس از درگذشت او، با همکاری پژوهشگران نامداری چون محمد معین، سیدجعفر شهیدی و محمد دبیرسیاقی تکمیل شد. نخستین جلد در سال ۱۳۱۹ش منتشر شد و بعدها این مجموعه در بیش از ۲۶ هزار صفحه و ۲۲۲ جلد به چاپ رسید. نسخه‌ی جدید آن نیز در ۱۵ جلد و بیش از ۶۷ هزار صفحه عرضه شده است. امروز، مؤسسه لغت‌نامه دهخدا وابسته به دانشگاه تهران، در شمیران تهران مستقر است و یادگار تلاش ده‌ها نویسنده و پژوهشگر برجسته می‌باشد. این اثر عظیم، نه‌تنها گنجینه‌ای از واژگان، بلکه آیینه‌ای از تاریخ و فرهنگ ایرانی-اسلامی است.

معرفی لغت‌نامه دهخدا

لغت‌نامه دهخدا، کتابی همانند یک دایره‌المعارف است که به شرح و معنی واژگان زبان فارسی پرداخته است. همچنین علی‌اکبر دهخدا در این مجموعه به معنی، تفسیر و تشریح تعداد قابل توجهی از واژگان عربی، ترکی، هندی، فرانسوی انگلیسی، آلمانی، روسی و مغولی که وارد زبان فارسی شده‌اند، پرداخته است. در این مجموعه، به‌منظور ترویج تلفظ صحیح واژگان، جلوی هر واژه، حروف حرکت‌دار آن نیز نوشته شده است. در واقع، جلوی هر واژه، تلفظ صحیح، معنی لغوی، موارد کاربردی، اشعار مرتبط و بسیاری از اطلاعات دیگر آمده است. تمام کلمات اصیل فارسی و بخش بزرگی از واژگان ادبی فارسی در لغت‌نامه دهخدا موجود است. لغت‌نامه دهخدا، بزرگ‌ترین و کامل‌ترین فرهنگ به زبان فارسی است.

واژه لغت‌نامه، برای اولین‌بار توسط اسدی طوسی در «لغت فُرس» به‌کار برده شد و علی‌اکبر دهخدا به‌منظور پاسداشت او، نام این مجموعه را لغت‌نامه نهاد.

تدوین و تألیف لغت‌نامه دهخدا

این مجموعه را علی‌اکبر دهخدا (۱۲۵۷-۱۳۳۴ش)، ادیب، شاعر و روزنامه‌نگار معروف ایرانی تدوین کرده است. دهخدا در طول ۴۵ سال، حدود ۳ میلیون برگ را از روی منابع منظوم و منثور، فارسی و عربی، لغت‌نامه‌های چاپی و خطی، کتب معتبر تاریخ، جغرافیا، طب، نجوم، ریاضی، حکمت، کلام، فقه و امثال آن‌ها فراهم آورد. این ۳ میلیون برگ، اساس لغت‌نامه دهخدا را تشکیل داد. در نقل بسیاری از واژگان کهن نیز تلاش شده تا غلط‌های گذشتگان تصحیح شود. تعداد عناوین لغوی این مجموعه حدود ۲۰۰ هزار، و تعداد مطالب اعلامی آن در حدود ۸۰ هزار عنوان است.

پس از درگذشت دهخدا، کار ادامه‌ی تدوین و تألیف لغت‌نامه به دکتر محمد معین، پژوهشگر لغوی برجسته، واگذار شد. معین تا ۱۳۴۵ش، این کار را ادامه داد، اما، پس از عارضه‌ی مغزی، ادامه‌ی کار را به همکارانش و به سرپرستی دکتر سید جعفر شهیدی سپرد. مقدمه کتاب به‌دست گروهی از همکاران دهخدا در رابطه با تعدادی از مقالات لغوی و دستوری نوشته شد. بخش پایانی این اثر نیز توسط محمد دبیرسیاقی در ۱۳۵۹ش نوشته شد. وی، در باب تاریخچه و سرگذشت کتاب، مقاله‌ای تدوین کرد و به‌عنوان بخش پایانی بر این مجموعه افزود.

انتشار لغت‌نامه دهخدا

نخستین جلد از لغت‌نامه دهخدا در ۱۳۱۹ش، توسط چاپخانه بانک ملی در ۴۸۶ صفحه منتشر شد. پس از آن، انتشار این مجموعه، مدتی متوقف گشت. علی‌اکبر دهخدا، میلیون‌ها برگه‌ی آماده شده در راستای تألیف این لغت‌نامه را در ۱۳۲۴ش، در مجلس شورای ملی، به مردم ایران هدیه کرد. سپس، مجلس شورای ملی، طی مصوبه‌ای، چاپ این مجموعه را برعهده گرفت.

این لغت‌نامه در ۲۶۴۷۵ صفحه و در ۲۲۲ جلد صحافی شده، در ۱۳۵۹ش، منتشر شد. جلد چهلم از این مجموعه را به مقدمه و جلد ۲۲۲ را به بخش پایانی آن اختصاص داده‌اند. اما، هیچ یک از این ۲ جلد به قلم شخص دهخدا نیست، زیرا، وی، در زمان چاپ لغت‌نامه در قید حیات نبود.

نسخه‌ی جدید لغتنامه‌ی دهخدا شامل ۶۷۲۶۵ صفحه سه ستونی قطع رحل است که با حروفی ریز، در ۱۵ جلد لغت‌نامه و یک جلد مقدمه (۲۳۹۱۱ صفحه) به چاپ رسیده است.

مؤسسه دهخدا

موسسه لغت‌نامه دهخدا

نمای ورودی موسسه لغت‌نامه دهخدا

مؤسسه دهخدا، در ابتدا، در خانه او مستقر بود. پس از درگذشت علی‌اکبر دهخدا، در ۱۳۳۴ش، این مؤسسه به مجلس شورای ملی انتقال یافت. بنابر وصیت دهخدا، ادامه‌ی کار به محمد معین سپرده شد و پس از آن نیز معین، کار را به سید جعفر شهیدی و محمد دبیرسیاقی سپرد. در ۱۳۳۶ش، بنابر مصوبه مجلس، مؤسسه دهخدا به دانشگاه تهران انتقال یافت. مکان امروزی این مؤسسه که به «مؤسسه لغت‌نامه دهخدا» تغییرنام یافته، در منطقه شمیران تهران، جنب باغ فردوس است.

نویسندگان لغت‌نامه دهخدا

گروه بزرگی از نویسندگان و پژوهندگان ایرانی در تکامل لغت‌نامه، نقش‌آفرین بوده‌اند؛ از آن جمله می‌توان به مرتضی آیت‌الله‌زاده شیرازی، حسن احمدی گیوی، محمد استعلامی، احمد افشار شیرازی، عبدالله انوار، حسن انوری، محمدابراهیم باستانی پاریزی، احمد بهمن‌یار، محمد پروین گنابادی، یدالله ثمره، عزیزالله جوینی، عبدالحسین حائری، عباس حکیم، محمد دبیرسیاقی، جلیل دوستخواه، جواد درهمی، محمد جعفریان، محمدامین ریاحی، غلام‌رضا ستوده، سیدجعفر سجادی، علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، احمد سمیعی، ابوالحسن شعرای، هدایت‌الله شهاب فردوسی، سیدجعفر شهیدی، جلال‌الدین همایی و سعید نجفی اسداللهی اشاره کرد.

منابع

• «جلسه ۱۸۱ صورت مشروح مجلس روز سه شنبه ۲۵ دی ماه ۱۳۲۴ش»، مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره ۱۴، سایت کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۲۴ مرداد ۱۳۹۶ش.
• دبيرسياقي، محمد، فرهنگ‌هاي فارسي به فارسي و فارسي به زبان‌هاي ديگر، تهران، آرا، چ۲، ۱۳۷۵ش.
• عابدي، كاميار، صوراسرافيل و علي‌اكبر دهخدا، تهران، كتاب نادر، ۱۳۷۹ش.
• مرادي، نورالله، مرجع شناسي، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۷۲ش.
• مرادی، نورالله، «سیر فرهنگ‌نویسی در ایران»، ماهنامه کتاب ماه کلیات، سال شانزدهم، شماره۹، ۱۳۹۲ش.
• معين، محمد، «لغت‌نامه»، ‌لغت‌نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۷ش.
• مصاحب، ‌غلامحسين، دايرةالمعارف فارسي، تهران، جيبي، چ۳، ۱۳۸۱ش.