خامهدوزی؛ گلدوزی نقشهای زیبا و ظریف روی پارچه با استفاده از نخ ابریشم.
خامهدوزی یا خامکدوزی یکی از سوزندوزیهای سیستان و بلوچستان است که با نخ سفید ابریشم نقشهای زیبا و ظریفی روی انواع پارچههای نازک و لطیف دوخته میشود. پیدایش این هنر به دورۀ اشکانی و ساسانی بازمیگردد. از این دوخت برای تزیین انواع پوشاک سنتی، رومیزی، روبالشتی و سایر وسایل منزل استفاده میشود.
تعریف
خامهدوزی نوعی تکنیک گلدوزی است که برای دوخت از نخ ابریشم استفاده میشود. در گذشته بهدلیل استفاده از نخ ابریشم سفیدرنگ در فرآیند گلدوزی، به سفیددوزی نیز شهرت یافته است.[۱] این رنگ در ایران باستان بسیار مقدس بوده و فرد را ناچار به رعایت پاکیزگی میکند.[۲]
تاریخچه
هنر خامهدوزی قدمتی دیرینه دارد و ابداع آن بهزمان پیدایش نخ ابریشم یعنی دورۀ اشکانی و ساسانی در استان سیستان و بلوچستان باز میگردد.[۳] دختران سیستانی از سنین نوجوانی، این هنر را در خانه از مادرانشان یاد میگرفتند. آنها با ظرافتِ تمام، بخش مهمی از جهیزیهشان را خودشان میدوختند و با این کار، علاوه بر آمادهسازی مقدمات ازدواج، کمکخرج خانواده نیز بودند.[۴] هنر خامهدوزی در افغانستان به خامکدوزی شهرت دارد[۵] و برخی سابقه آن را به 6000 سال پیش نسبت میدهند.[۶]
کاربرد
از خامهدوزی برای تزیین انواع لباسها، مانتو، دامن، شال و روسری، رومیزی، روبالشتی، کلاه، پتو، کوسن، جانماز و وسایل دکوری منزل استفاده میشود.[۷] خامهدوزی از رودوزیهای مهمی است که در پوشاک مردم سیستان و بلوچستان نمود پیدا کرده است. زنان منطقه لباسهای ساده را به لباسهای پرنقش تبدیل میکنند که هر یک از دوختهای آن از فرهنگ و طبیعت مردم سیستان الهام گرفته شده است. پیراهن مردان در گذشته جلوبسته، گشاد و راسته بوده و از قسمت سرشانه تا زیر سینه شکافی مورب داشته که بهوسیلۀ دکمهای روی شانه بسته میشده است. قسمت جلوی پیراهن را با ابریشم سفید خامهدوزی میکردند.[۸] خامهدوزی در گذشته روی یقه و کلاه مردان نیز کاربرد داشت؛ بهگونهای که برای خانوادههای پولدار، ابریشم را رنگآمیزی میکردند. خامهدوزی لباس مردان نشاندهندۀ احترام زیاد زنان به مردانشان بوده است.[۹]
حجاج پس از بازگشت از حج، لباسی تماماً سفید با کلاهی سفید میپوشند که یقه و لبۀ آستین آن خامهدوزی شده است. زنان بهدلیل استفاده از پارچههای طرحدار در پوشاک خود بهجای خامهدوزی از سیاهدوزی برای تزیین لباس خود استفاده میکنند. در برخی مواقع نیز از خامهدوزی برای تزیین شلوار زنان استفاده میشود.[۱۰]
ابزارهای لازم برای خامهدوزی
از ابزارهای مورد نیاز برای خامهدوزی میتوان به پارچه، نخ، کارگاه و سوزن خامهدوزی اشاره کرد. پارچۀ خامهدوزی از جنس پنبه و کتان و به رنگ سفید است و با داشتن تار و پود منظم و عمود بر هم به هنرمند خامکدوز کمک میکند که نقش را براساس شمارش تار و پود اجرا کند. امروزه از پارچۀ گاندی برای خامهدوزی استفاده میشود.[۱۱] برای ثابت نگهداشتن پارچه طی فرآیند خامهدوزی از کارگاه گلدوزی استفاده میشود. نخ مورد استفاده در این هنر، نخ ابریشمی است که مرغوبترین نوع آن نخ دمسه است که در فرانسه تولید میشود. برای انجام پروژۀ خامهدوزی از سوزن نیدل پانچ استفاده میشود.[۱۲]
انواع نقوش خامهدوزی
نقوش خامهدوزی به دو گروه گیاهی و هندسی تقسیم میشود. نقوش گیاهی شامل نقوش درخت و گل و گیاه است که بهصورت ساده و قرینه روی پارچه دوخته میشود. عمدۀ نقوش خامهدوزی بر پایۀ اشکال هندسی و شامل مثلث، مربع و صلیب است.[۱۳] مهمترین نقوش خامهدوزی عبارتند از:
- چوبَک: کوکهای یکسان و هماندازه که پشت سر هم دوخته شود؛
- مثلث: از مهمترین نقوش هندسی است و در سیستان از آن بهعنوان نماد خانواده یاد میشود؛ به این صورت که رأس بالای آن نماد پدر و دو رأس دیگر نماد مادر و فرزند است؛[۱۴]
- خالَک یا نگینَک: نقش لوزی کوچکی است که با کوکهای افقی و عمودی دوخته شود؛
- جووَک: در زبان محلی به معنی جو است که فرمی شبیه لوزی دارد؛[۱۵]
- خشت و نیمخشت: الهام گرفته از محیط زندگی مردم سیستان که طرح کامل آن بهعنوان خشت و طرح نیمۀ آن بهعنوان نیمخشت استفاده میشود؛
- گل هشتپر: نمادی از خورشید است که در زبان محلی به آن گل قَتُلمهای میگویند و نیمۀ این گل بهصورت غنچه در گلدوزی استفاده میشود؛
- خطوط زیگزاگی و پلکانی: دوخت کوکهای افقی یا عمودی بهصورت پلکانی و زیگزاگ.[۱۶]
جایگاه امروزی خامهدوزی
امروزه هنر خامهدوزی در میان مردم سیستان و بلوچستان همچنان رایج است؛ بهطوری که از آن بهعنوان یکی از صنایع دستی محلی و مهم استان یاد میشود و در جشنوارهها و نمایشگاههای صنایع دستی استان و کشور به نمایش گذاشته میشود. هنر خامهدوزی یکی از ارزشهای فرهنگی و هنری ایران است که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.[۱۷]
پانویس
- ↑ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.
- ↑ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص3.
- ↑ کرمانی، جغرافیای نیمروز، 1374ش، ص93.
- ↑ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص3.
- ↑ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.
- ↑ ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.
- ↑ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.
- ↑ عمرانینسب، «پوشاک مردمان سیستان و بلوچستان»، وبسایت الف.
- ↑ پزشکی، ابریشمدوزیهای ایرانی، 1396ش، ص56.
- ↑ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.
- ↑ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص6.
- ↑ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.
- ↑ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.
- ↑ خورسند، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیتهای بصری نقوش هنر خمکدوزی سیستان»، 1400ش، ص71.
- ↑ رهدار و خدری، بررسی هنر خامهدوزی سیستان و بلوچستان با تأکید نقوش، 1396ش، ص42.
- ↑ خورسند، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیتهای بصری نقوش هنر خمکدوزی سیستان»، 1400ش، ص71.
- ↑ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.
منابع
- ابراهیمی، آزیتا، «خامکدوزی- هنر دستان زنان افغانستانی؛ بارتابدهندهٔ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ جدی (دی) ۱۴۰۲ش.
- پزشکی، شهین، ابریشمدوزیهای ایرانی، تهران، شادرنگ، 1396ش.
- «خامهدوزی»، وبسایت هنری، تاریخ بازدید: 1 خرداد 1405ش.
- خورسند، سارا، «تبیین مبنای طراحی و ظرفیتهای بصری نقوش هنر خمکدوزی سیستان»، پایاننامۀ دورۀ کارشناسی ارشد، نیشابور، دانشکدۀ تحصیلات تکمیلی دانشگاه نیشابور، اسفند 1400ش.
- رهدار، علیاکبر و خدری، عصمت، بررسی هنر خامهدوزی سیستان و بلوچستان با تأکید نقوش، تهران، مبصر، 1396ش.
- صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلهٔ خامک، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۲ش.
- عمرانینسب، اشرف السادات، «پوشاک مردمان سیستان و بلوچستان»، وبسایت الف، تاریخ درج مطلب: 18 خرداد 1389ش.
- قاسمی، مرضیه و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، دومین کنفرانس ملی پوشاک، طراحی پارچه و لباس، آبان ماه 1402ش.
- کرمانی، ذوالفقار، جغرافیای نیمروز، تهران، عطارد، 1374ش.