کارکردهای خانواده

کارکردهای تربیتی خانواده؛ عملکرد خانواده در زمینه تعلیم و تربیت.

آموزش و تربیت، جامعه پذیری و اوقات فراغت سه مورد از کارکردهای مهم تربیتی خانواده است. یکی از وظایف اساسی خانواده در مورد فرزندان، توجه به مسائل تربیتی آنهاست. خانواده با فراهم کردن محیط مساعد، امکانات و شرایط مناسب و نظارت بر تربیت و آموزش فرزندان نقش موثری در کارکرد تربیتی آنها ایفا می‌کند.

جامعه پذیری امری است که از همان دوران کودکی به فرد آموزش داده می‌شود و همواره مورد استفاده قرار می‌گیرد. اوقات فراغت نیز اگر در راه صحیح خود قرار بگیرد تاثیر مثبتی در تربیت فرد دارد.

تعریف خانواده در قرآن و روایات

در سال‌های اخـیر‌ شـکل‌های‌ گوناگونی‌ از خانواده به وجود آمده که لزوم تعریف دقیق از خانواده در دیدگاه‌های متفاوت‌ را‌ بیشتر نمایان می‌سازد. قران تعریف دقیق و مشخصی در مورد خانواده بیان نکرده است ولی با آوردن واژگانی مانند اهل به این موضوع اشاره می کند.

از منظر قرآن و روایات، خانواده مجموعه‌ای از افراد با رابطه های سببی و نسبی است و همچنین گروهی متشکل از دو رکن اصلی زن و مرد است، که در سایه ضوابط مشروع و الهی در کنار یکدیگر قرار گرفته اند و روابط شان را نکاح تشکیل می دهد و نکاح، عقد یا پیمانی است که بر اساس آن، رابطه زوجیت مشروع می‌شود. همچنین در دایره عضویت آن فرزندان حاصل از این پیوند‌ نیز‌ قرار‌ می‌گیرند.

کارکرد تربیتی خانواده

آموزش و تربیت

آموزش و تربیت از اهداف اصلی هر خانواده در قبال فرزندان محسوب می‌شود. از نظر اسلام، تعیم و تربیت کودک گام به گام انجام شده و نخستین گام در خانواده برداشته می‌شود. در سیره معصومین تربیت کودک پیش از تولد، یعنی از زمان انتخاب همسر و ازدواج آغاز می‌شود.

تربیت اخلاقی و دینی خانواده

خانواده، کانون و نهادی است که برای اعضای آن تربیت و پرورش‌ را‌ به همراه‌ دارد و می‌توان آن را در دو دسـته تربیت برای زوجین و تربیت کودکان تقسیم بندی کرد‌‌:

• تربیت اخلاقی‌ زوجین در خانواده:

ازدواج از نظر اسلام وسیله‌ای برای پاکدامنی و پاک دامن زیستن و عاملی برای حفظ پاکدامنی و کسب اخلاق نیک است که در اسلام سفارش بسیاری به آن شده‌است.

• تربیت اخلاقی کودک و فرزندان در خانواده:

خانواده اوّلین محیط برای تربیت کودک است. فضایل اخلاقی در این مـحیط رشد‌ می‌کند و سنگ بنای اخلاق انسان در خانواده نهاده می‌شود. در قرآن آیات بسیاری در مورد تربیت اخلاقی کودک ذکر شده‌ است که سوره لقمان بهترین نمونه آن است.

در این سوره اهمیت صبر و انتقال آن‌ به‌ عنوان‌ عاملی در برخورد با مشکلات و مصائب زندگی و تربیت فرزندانی صبور، هم چنین ایمان داشتن به خدای بزرگ، برپایی نماز و برپایی‌ امر‌ به‌ معروف و نهی از منکر، برخورد‌ صحیح‌ و دوری از تکبر، معتدلانه راه رفتن، غرور نداشتن، به آرامی سخن گفتن و تقوا پیشه کردن، همگی‌ از‌ مواردی‌ است که لقمان به فرزندش آموزش داده‌ است.

همچنین توصیه‌هایی در اسلام وجود دارد که می‌تواند ذیل عنوان "حقوق فرزند" بیان شود، مانند: انتخاب نام نیکو، سرزنده و گرامی داشتن مادر او، توجه به انتسابش به والدین، اهتمام به بهداشت و نظافت او، تعلیم و تربیت فرزند، تغذیه مناسب فرزند، محبت و مهروزی به کودک و... آموزش تعالیم و مفاهیم دینی توسط خانواده خصوصاً‌ والدین، در روایات نیز مورد تأکید قرار گرفته است.

اهمیت‌ آموزش تعالیم دینی و انتقال این‌ مفاهیم‌ از سوی‌ خانواده به‌ فرزندان به آن میزان است، که‌ اگر‌ والدین و خانواده این آموزش را ترک کنند، کیفر خواهند دید. تعلیم‌ و تربیت در خانواده طی‌ مراحلی انجام می‌شود. همان طور که از پیامبر‌(ص) و ائمه‌(ع) از مجموع روایات می‌توان دریافت که والدین باید‌ به‌ کودک‌ خود از سـه سالگی ذکر «لااله الا‌ الله‌» و از‌ چهار‌ سالگی‌ ذکر‌ «محمد رسول الله» را بیاموزند.

هم چنین در پنج سالگی او را به قبله متوجه کنند و از شش سالگی سجده و رکوع را به او یاد دهند. از هفت‌ سالگی نیز شیوه وضو گرفتن به کودک نشان دهند و او را به نماز گزاردن امر کنند. البته نباید نقش زمان و مکان را در القای این آموزه‌های دینی نادیده گرفت.

جامعه پذیری

جامعه شناسان معمولا بحث کارکرد تربیتی را ذیل عنوان اجتماعی شدن یا جامعه پذیری مطرح می‌کنند. جامعه پذیری، فرایندی است که از راه آن، افراد نگرش‌ها، ارزش‌ها و کنش‌های مناسب هر فرد به عنوان عضوی از یک فرهنگ خاص را می‌آموزند.

برخی جامعه شناسان، تعلیم و تربیت دینی را نیز که به معنای فرایند انتقال معارف و ارزش‌های یک مذهب خاص به فرد است، از کارکردهای خانواده به شمار آورده‌اند که با اندکی تسامح می‌تواند در ذیل عنوان جامعه پذیری گنجانده شود.

کودکان با فراگیری داستان‌ها، اعتقادات و اعمال مذهبی خانواده، ابزار مورد نیاز برای شکل دادن به ذهنیت های خود راجع به پرسش‌های اساسی زندگی را به دست می‌آورند. جامعه پذیری کودک از نخستین روزهای زندگی آغاز می‌شود و حتی برنامه شیردهی به کودک - شیردهی منظم و طبق زمان‌بندی یا شیردهی در موقع درخواست کودک - بر روی شخصیت مطمئن یا غیر مطمئن او تأثیر می‌گذارد.

با توجه به آموزه‌های اسلام تربیت در محیط خانواده نسبت به شیوه‌های دیگرجامعه پذیری کودکان اولویت ویژه دارد. از آنجا که خانواده نخستین و اصلی ترین عامل اجتماعی کردن فرزندان است ضروری است پدران و مادران بر اساس آموزه‌های دینی بتوانند روابط گرم و صمیمی در میان اعضای خانواده ایجاد ‌کند، تا از بروز‌ بسیاری‌ از مسائل منفی تربیتی جلوگیری به عمل آورد.

اوقات فراغت

یکی از کارکردهای اساسی و مثبت تربیتی خانواده، اوقات فراغت است که در سیره معصومین هم به آن سفارش بسیاری شده‌است که با بررسی آنها در می‌یابیم که اوقات فراغت و بهره‌گیری مناسب از آن می‌تواند تاثیر بسیاری در تربیت فرد داشته‌ باشد.

منابع

• شعیری، محمدبن محمد، جامع الاخبار، المطبعة الحيدرية، نجف اشرف، عراق، بی تا.
• صفورایی پاریزی، محمدمهدی، اثر بخشی رعایت آموزه های اخلاق اسلامی در کارآمدی خانواده، معرفت اخلاقی، 191-118، زمستان1388ش.
• شاهرودی، محمدرضا؛ فیضی، زهرا؛ باقری، زهرا؛ خانواده و کارکرد تربیتی آن در قران و روایات، پژوهش‌های میان رشته‌ای قرآن کریم، سال هشتم، شماره دوم، 1396ش.
• بستان، حسین، جامعه شناسی خانواده با نگاهی به منابع اسلامی، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چاپ5، 1396ش.
• بهشتی، احمد، خانواده در قران، قم، موسسه بوستان کتاب، چاپ1، 1377ش.
• علینی، محمد، بررسی کارکردهای خانواده در شکل گیری سبک زندگی اسلامی، اسلام و مطالعات اجتماعی، سال اول، شماره چهارم، بهار1393ش.
• سید میرزایی، سیدداود؛ شاهرخی، سید علی؛ قطبی، هادی، آداب و آفات تربیت کودک و نوجوان، قم، انتشارات احمدیه، چاپ17، 1392ش.
• جوادی آملی، عبدالله، فلاح‌زاده، محمدحسین؛ مقدسی، یدالله؛ عمادی، سیدکمال‌الدین؛ لطیفی، محمود؛ آریانی، جعفر، مفاتیح الحیاه، قم، اسرا، چاپ212، 1396ش.

++++

کارکردهای ویژه خانواده

«چرا باید تشکیل خانواده داد؟» و «چرا از خانواده تقدیس شده است؟». پاسخ این پرسش‌ها در «کارکردهای ویژه خانواده» نهفته است. در متون دینی، برای خانواده کارکردهای متنوعی ذکر شده است. شایسته است به برخی موارد مهم اشاره شود:

مایه سکون و آرامش

در قرآن کریم، خانواده به اعتبار وجود همسر در آن، مایه سکون و آرامش معرفی گردیده است: «وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا...». واژه «أزواج» در این آیه کریمه، جمع «زوج» و به معنی «جفت» است و شامل زن و شوهر می‌شود. أزواج جمع «زوجات» نیست و ترجمه آن به زوجه نادرست است. تعبير «لِتسكنوا» در آيه فوق نیز مبيِّن علت خلقت همسر برای انسان است. در اين تعبير، حرف لام، تعليل را می‌رساند و «تسكنوا» علت آفرينش زن و مرد برای يكديگر است. بنابراين، آرامش انسان در كنار همسر است. در عرف محاوره‌ای نيز از منزل به «مَسكَن» تعبير می‌شود و اين كلمه به معنای محل آرامش و سكون است. روشن است که این خصوصیت نه از «خانه» بلکه از «خانواده» است. بنابراین، خانواده را بحق باید «فراموش‌خانه رنج‌های روزانه» نامید.

ارضای غريزه جنسی

دين اسلام با سركوب نياز جنسی مخالف بوده و آن را مذمّت كرده است. از سوی ديگر، با رهابودن انسان از نظر جنسی و بی‌بند و باری نیز مخالفت كرده است. اسلام خواستار تعديل نياز جنسی و ارضای صحيح و مشروع آن است. بدين منظور، ازدواج را يگانه راه ارضای غريزه جنسی می‌داند، و البته به كسانی كه امكانات لازم را برای ازدواج ندارند توصيه می‌كند كه عفت پيشه نمايند تا زمانی كه خداوند گشايشی ايجاد نمايد: «وَلْيَسْتَعْفِفْ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمْ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ...». بدین ترتیب، گزاف نیست اگر گفته شود: خانواده مهمترین عامل حفظ سلامت اخلاقی افراد و جوامع می‌باشد.

تأمین نیاز دوست داشتن و محبوب شدن

خانواده نياز انسان به دوست داشتن و محبوب واقع شدن را تامین و تضمین می‌نماید؛ زیرا خداوند میان زوجین مودت و محبت برقرار نموده است. تعبیر «وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً» در آیه 21 سوره مبارکه روم، می‌فهماند که زن و شوهرها نيازی نيست پس از ازدواج برای ايجاد محبت تلاش كنند، زيرا خداوند آن را تأمین نموده است. آنان بايد اين نعمت را قدر بدانند و از آن مراقبت كنند و از هر چه كه ممكن است اين رابطه عاشقانه و عاطفی را تهديد نمايد اجتناب نمايند.

تداوم نسل

انسان بطور طبيعی و غريزی میل به بقاء دارد و بقای خود را در تداوم نسل می‌ببيند. ازدواج و تشكيل خانواده، به اين نياز انسان نیز پاسخ می‌دهد وآن را تامين می‌كند. در يك رابطه آزاد جنسی نيز زاد و ولد صورت خواهد گرفت، لكن نسل‌ها مشخص نخواهد بود. خانواده داشتن نسلی متمایز را برای اهلش تضمین می‌نماید. در آیه 72 سوره مبارکه نحل با تاکید بر این حقیقت چنین آمده است: «وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنينَ وَ حَفَدَةً...».

كانون پرورش نسل آينده

خانواده كانون پرورش نسل آينده است. فرزندانی كه محصول پيوند زن و مرد هستند، برای پرورش سالم و صالح، نياز به يك كانون مناسب دارند؛ خانواده این بستر را بخوبی فراهم می‌نماید. خداوند والدین را نسبت به تربیت فرزندان مسئول شناخته و خطاب به آنان فرمود: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْليكُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ».

فقدان بدیل برای خانواده

نقش خانواده در تامین نیازهای طبیعی زوجین به قدری اهميت دارد كه هيچ چيز نمی‌تواند جانشين آن گردد. اگر نیاز زن و مرد تنها وسیله‌ای برای ارضای غرائز جنسی باشد، این مقصود در روابط آزاد جنسی نیز تامین می‌شود و تشکیل خانواده و پذیرش مسئولیت‌های آن بیهوده می‌نماید. ارتباط غیرمشروع با جنس مخالف، میل جنسی انسان را برای لحظات کوتاهی برآورده می‌سازد ولی به هیچ‌وجه قادر به ایفای کارکردهای فراوان خانواده نمی‌باشد، بلکه زیان‌های جبران‌ناپذیری را نیز به دنبال دارد که پرداختن به آن مجال دیگری می‌طلبد. هم‌جنس‌گرایی نیز که امروزه در برخی کشورها صورت قانونی به خود گرفت، خود داستان دیگری دارد. قرآن کریم، این نوع رابطه را نیز با ذکر داستان قوم حضرت لوط نبی تقبیح نموده و آنان را به خاطر این عملشان، قومی نادان، مسرف، مفسد، و ستم‌پیشه« نامیده است. بدین ترتیب، آنان که در تلاشند «خانه» را جانشین «خانواده» سازند، بی‌گمان به بی‌راهه می‌روند و نقش خانواده در تأمین نیازهای زوجین بی‌بدیل است. نقش و کارکرد خانواده برای کودکان نیز بی‌بدیل است. اگر نياز كودك تنها خوراك، پوشاك، بازی، تر و خشك كردن و درس خواندن باشد، مراكز نگه‌داری و مهدكودك‌ها می‌توانند اين كار را انجام دهند. مهم‌ترين نياز كودك مهر و محبت است. آن هم مهر و محبتی كه از عمق وجود پدر و مادر بر می‌خيزد و به روح كودك تزريق می‌شود و بوسه‌های گرم و نوازش‌های مهربانانه‌ای که هيچ‌گاه از ياد كودك نمی‌رود.

منبع

• دکتر فرج‌الله هدایت‌نیا