سلام نظامی

سلام نظامی؛ نمادی تشریفاتی از احترام و وفاداری در عرصه‌های مختلف نظامی و ورزشی.

سلام نظامی یک رفتار نمادین برای ادای احترام میان نظامیان یا احترام نظامیان به پرچم، سرود ملی و مقامات عالی‌رتبه است. در ایران، این حرکت ریشه در سنت‌های دیرین ارتش‌های باستانی داشته و در دوران معاصر با آیین‌نامه‌های انضباطی نیروهای مسلح مدون شده است. در سال‌های اخیر، استفاده از این نشان در میادین ورزشی توسط ورزشکاران غیرنظامی و دانشجویان برای ادای احترام به شهدا به نمادی از همبستگی ملی و آمادگی دفاعی تبدیل شده است.

مفهوم‌شناسی

سلام نظامی در لغت به معنای ادای احترام و تسلیم در برابر نظام و قانون است. در واژگان نظامی ایران، این عمل تحت عنوان «احترامات نظامی» (Military Honors) دسته‌بندی می‌شود که مجموعه‌ای از حرکات بدنی قراردادی برای نمایش انضباط و سلسله‌مراتب است. از منظر لغوی، واژه «سلام» در این ترکیب، فراتر از یک تحیت روزمره، به معنای «تسلیم بودن در برابر فرماندهی» و «اعلام صلح و امنیت» به مخاطب است. در متون حقوقی و آیین‌نامه‌ای ایران، سلام نظامی به عنوان «نشان بصری اقتدار و همبستگی یگان‌های مسلح» تعریف شده که هدف آن حفظ وحدت فرماندهی و تقویت روحیه سلحشوری است.

تاریخچه سلام نظامی

پیشینۀ ادای احترام نظامی در ایران به دوران باستان بازمی‌گردد. در سنگ‌نگاره‌های به‌جا مانده از دوران هخامنشی، مادها و پارسی‌ها در حضور پادشاه، دست راست خود را به نشانۀ احترام در مقابل دهان نگاه می‌داشتند که به «کُنش دست» معروف است؛ سنتی که در دوران ساسانی نیز با تغییراتی در تشریفات دربار ادامه یافت. در سطح جهانی، این حرکت به قرون وسطی و سنت بالا زدن نقابِ کلاه‌خودِ شوالیه‌ها برای شناسایی یا احترام به مافوق بازمی‌گردد که به مرور در قرن ۱۸ میلادی در ارتش‌های اروپایی به صورت تماس دست با کلاه یا شقیقه استاندارد شد. در ایران نیز شکل مدرن سلام نظامی در دوران قاجار و همزمان با تأسیس دارالفنون، توسط مستشاران نظامی اتریشی و فرانسوی وارد نظام‌نامه ارتش گردید و پس از انقلاب اسلامی، با حفظ ساختار فنی در آیین‌نامه‌های انضباطی نیروهای مسلح تثبیت شد.

انواع سلام نظامی در آیین‌نامه انضباطی نیروهای مسلح ایران

بر اساس آیین‌نامه انضباطی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، سلام نظامی به اشکال زیر اجرا می‌شود:

نوع سلام	نحوه اجرا	کاربرد
دست به کلاه/ شقیقه	بلند کردن دست راست، چسباندن انگشتان و قرار دادن لبه دست کنار چشم یا لبه کلاه.	معمول‌ترین نوع سلام در حالت انفرادی.
پیش‌فنگ	نگه داشتن سلاح در مقابل بدن.	ادای احترام رسمی یگان‌های مسلح به مقامات یا پرچم.
سلام با سر	حرکت کوتاه سر به‌سمت هدف.	زمانی که نظامی بدون کلاه است یا دستش مشغول است.
ادای احترام دسته‌جمعی	فرمان «خبردار» توسط فرمانده یگان.	در صبحگاه‌ها و هنگام ورود مقام ارشد.

سلام نظامی ورزشکاران ایرانی

ادای سلام نظامی توسط ورزشکاران ایرانی در میدان‌های بین‌المللی، فراتر از یک ادای احترام ساده، به یک پدیدۀ اجتماعی-فرهنگی و بخشی از زبان نمادین هویت ایرانی تبدیل شده است. این حرکت که اغلب روی سکوهای قهرمانی یا هنگام پخش سرود ملی انجام می‌شود، در ادبیات رسانه‌ای ایران به‌عنوان دیپلماسی ورزشی به سبک ایرانی و پیام بی‌کلام استقامت شناخته می‌شود.

دلالت‌های نمادین و کارکردهای ملی

ادای سلام نظامی در میادین ورزشی فراتر از یک ابراز احساسات شخصی، واجد دلالت‌ها و کارکردهای راهبردی زیر است:

• نمایش قدرت نرم و همبستگی: یکی از دلایل اصلی این اقدام، استفاده از ظرفیت ورزش برای نمایش انسجام ملی در مواجهه با فشارهای خارجی است. در این چارچوب، ورزشکار با بازتعریف نقش خود به عنوان «سرباز وطن»، به پیوند میان میدان ورزشی و مسئولیت‌های اجتماعی عمق می‌بخشد.
• پاسخ به چالش‌های بین‌المللی: تکرار این حرکت در بازه‌های زمانی حساس، به عنوان یک کنش آگاهانه برای مخابره پیام ایستادگی طراحی شده است. این نماد به مثابه یک ابزاری، اقتدار و ثبات ملی را به مخاطب بین‌المللی منعکس می‌کند.
• صیانت از هویت و امنیت ملی: ادای سلام نظامی نشانی از تعهد ورزشکاران به صیانت از عزت و امنیت کشور است. این حرکت نمادین، جایگاه ورزشکار را به عنوان مدافع هویت ملی تثبیت کرده و آمادگی جامعه ورزشی را برای همراهی با منافع کلان میهن به تصویر می‌کشد.

اثرات روان‌شناختی و فرهنگی

۱. تحلیل روان‌شناختی

از منظر روان‌شناسی اجتماعی، لحظه پخش سرود ملی یک «نقطه اوج هیجانی» محسوب می‌شود که مخاطب را در وضعیت اثرپذیری عاطفی قرار می‌دهد. ادای سلام نظامی در این بازه زمانی، منجر به شکل‌گیری یک حافظه جمعی تصویری در ذهن بینندگان شده و پیوندی عمیق میان قهرمان ورزشی و هویت ملی ایجاد می‌کند. این عمل با تقویت حس «تعلق گروهی»، به طور موقت مرزهای اختلافات سلیقه‌ای و داخلی را در لایه‌های ناخودآگاه جامعه کمرنگ کرده و جای خود را به غرور ملی می‌دهد.

۲. لایه‌های فرهنگی

در فرهنگ ایرانی، حرکات بدنی آیینی همواره حامل معنای احترام و مسئولیت‌پذیری بوده‌اند. سلام نظامی در این بستر، با سنت‌های دیرین ایرانی در احترام به بزرگان و وفاداری به «کلِ بزرگ‌تر» (میهن) گره خورده است. این نماد به عنوان یک نماد فرهنگی، بازتاب‌دهنده مفهوم «سرباز-قهرمان» است؛ بدین معنا که ورزشکار در میدان رقابت، خود را نه صرفاً یک رقیب فنی، بلکه مدافع کیان و هویت فرهنگی جامعه می‌بیند.

نمونه‌های شاخص سلام نظامی ورزشکاران و بازتاب‌های رسانه‌ای آن

ادای سلام نظامی در میادین ورزشی طی سال‌های اخیر به‌شکلی گسترده در میان تیم‌های ملی و ورزشکاران انفرادی تکرار شده است. از جمله برجسته‌ترین این موارد می‌توان به سلام نظامی «امیرحسین زارع» بر سکوی قهرمانی کشتی جهان و حرکت دسته‌جمعی بازیکنان تیم‌های ملی والیبال، بسکتبال و هندبال در دو بخش مردان و زنان هنگام پخش سرود ملی اشاره کرد. رسانه‌های داخلی، این دست اقدامات را که در رشته‌های مدال‌آوری چون کشتی، تکواندو و کاراته به یک سنت تبدیل شده است، نمادی از تبدیل شدن ورزشکار به سرباز وطن و تصویری از اراده ملی برای صیانت از عزت و امنیت کشور تعبیر کرده‌اند. این بازتاب‌ها نشان‌دهنده آن است که ژست مذکور در حافظۀ جمعی تصویری ایرانیان، به‌عنوان پیامی بی‌کلام از استقامت یک ملت در برابر فشارهای بین‌المللی جای گرفته است.

سلام نظامی دانشجویان

سلام نظامی، در میان دانشجویان نیز رواج یافته است. هزار تن از دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی کرج در مراسم بزرگداشت روز دانشجو با حرکت نمادین سلام نظامی به مقام شهدای جنگ 12 روزه ادای احترام کرده و بر پایبندی خود به پرچم جمهوری اسلامی ایران تأکید کردند. این تجمع نمونه‌ای از تجلی پیوند دانشگاهیان با ارزش‌های دفاع مقدس و آرمان‌های ملی قلمداد شد. پیش از این نیز دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف در مقابل دانشگاه با ادای سلام نظامی در برابر پیکر شهدای جنگ 12 روزه ادای احترام کرده‌ بودند. این اقدام نیز به‌سرعت در کانون توجه شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های بین‌المللی قرار گرفته و به‌عنوان نمادی نوین از آمیختگی اقتدار علمی و روحیۀ مقاومت بازتاب یافت.

واکنش‌ها و بازتاب‌های سلام نظامی

واکنش‌ها در ارتباط با ادای سلام نظامی توسط ورزشکاران ایرانی، عبارتند از:

واکنش رسانه‌ها و تحلیلگران داخلی

رسانه‌های داخلی ایران، این حرکت را نمادی از انسجام ملی، وطن‌پرستی و تجلی وحدت و یکپارچگی مردم ایران در میادین بین‌المللی توصیف می‌کنند. از این منظر، سلام نظامی ورزشکاران به‌عنوان ابزاری برای نمایش اقتدار ملی در شرایط چالش‌های بین‌المللی تلقی شده و پاسخی به تلاش‌ها برای تضعیف تصویر ایران در جهان قلمداد می‌شود. تحلیلگران این جریان معتقدند که این ژست، پیوند میان قهرمانان ورزشی و بدنۀ جامعه را در صیانت از ارزش‌های ملی تقویت می‌کند.

واکنش رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور و اپوزیسیون

سلام نظامی با واکنش‌های انتقادی تندی از سوی برخی رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور نظیر ایران‌اینترنشنال، منوتو و گروه‌های اپوزیسیون مواجه شده است. این منتقدان، سلام نظامی را نشانه‌ای از هم‌سویی سیاسی ورزشکاران با نظام حاکم و تایید سیاست‌های رسمی تلقی می‌کنند. از دیدگاه این گروه‌ها، ورزشکاران نباید از نمادهای نظامی در محیط‌های ورزشی استفاده کنند. شدت واکنش‌های این جریان، ناشی از تأثیرگذاری عمیق اقدامات ورزشکاران بر افکار عمومی جهانی و تصویر بین‌المللی ایران ارزیابی شده است.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• «آیین‌نامه انضباطی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت شناسنامه قانون، تاریخ بازدید: 2 دی 1404ش.
• «خزانه شاهی هخامنشیان در مجموعه پرسپولیس»، وب‌سایت کجارو، تاریخ درج مطلب: 30 فروردین 1395ش.
• «دیپلماسی ورزشی به سبک ایرانی»، خبرگزاری دفاع مقدس (دفاع‌پرس)، تاریخ درج مطلب: 24 تیر 1404ش.
• زال پور، هومن، «تشکیل ارتش نوین ایران»، وب‌سایت موزه دکتر محفوظی، تاریخ بازدید: 4 دی 1404ش.
• «سلام نظامی، پیام بی‌کلام ورزشکاران به نمایندگی از استقامت یک ملت»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: 24 مرداد 1404ش.
• «سلامی از جنس وطن‌پرستی، خبرگزاری دفاع مقدس (دفاع‌پرس)»، تاریخ درج مطلب: 27 شهریور 1404ش.
• «سلام نظامی در قرون متفاوت»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: 2 شهریور 1388ش.
• «قوانین جالب ادای احترام نظامی در نیروهای مسلح + تصاویر و متن قانون»، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 9 تیر 1399ش.
• مالکی، سمانه، «روایت دانشجویان شریف از احترام نظامی به سرداران شهید»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 3 جولای 2025م.
• «+ فیلم| احترام نظامی ۱۰۰۰ نفری دانشجویان به یاد و احترام شهدای جنگ ۱۲ روزه و پرچم مقدس ایران در مراسم گرامیداشت روز دانشجو»، وب‌سایت خبرنامۀ دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: 16 آذر 1404ش.