ریا

ریا، تظاهر و وانمود کردن به دارا بودن ویژگی‌های پسندیده.

تظاهر و ریا، در میل به محترم بودن انسان‌ها و نیز فرار از فشار اجتماعی ریشه دارد. انسان‌ها موجوداتی اجتماعی هستند و از طرد اجتماعی وحشت دارند. به همین دلیل رفتارهایی انجام می‌دهند که ممکن است مطلوب قلبی آنها نباشد، اما به دلیل پذیرش در گروه و جامعه از ارزش‌های آنها تبعیت می‌کنند. تظاهر می‌تواند به‌صورت فردی یا جمعی واقع شود.

مفهوم‌شناسی

ریا در لغت به‌معنای تظاهر به نیکوکاری و پاکدامنی و خود را نیک‌کردار جلوه دادن است و در اصطلاح علم اخلاق، انجام دادن عمل نیکو و پسندیده و نشان دادن آن به مردم برای اعتبار و منزلت یافتن نزد آنان و مشهور شدن به دیانت و ایمان است. تظاهر در زبان فارسی به‌معنای خودنمایی یا خود را به داشتن حالت یا صفتی جلوه دادن است. تظاهر در اعمال عبادی و غیرعبادی امکان‌پذیر است. تظاهر از این منظر، نشان دادن چیزی از اعمال حسنه، خصال پسندیده یا عقاید حقه و وانمود کردن به آن در برابر مردم برای منزلت پیدا کردن در قلوب آنها و اشتهار پیدا کردن پیش آنها به‌خوبی و صحت و امانت و دیانت بدون قصد قربت الهی است.

انواع تظاهر

تظاهر اجتماعی، گونه‌ای از ریاکاری است که به‌صورت جمعی و الگویافته صورت می‌گیرد و جامعه نیز در مواجهه با آن، با نوعی تسامح و مدارا رفتار می‌کند. در این چارچوب، بسیاری از افراد خود را به ظواهر دینی می‌آرایند تا از حقوق شهروندی و مزایای اجتماعی و اقتصادی بیشتر، برخوردار شوند. این نوع ریاکاری تابع فرهنگ و از جامعه‌ای به جامعه دیگر متفاوت است. تظاهر فردی، رفتاری است که افراد در موقعیت‌هایی همچون مناسبت‌های خانوادگی یا مناسبات بین فردی به‌منظور خودنمایی انجام می‌دهند. همچنین ریا و تظاهر را بر اساس درجات آن به بخش‌های زیر دسته‌بندی کرده‌اند:

• اظهار عقاید حق و معارف الهی برای شهرت یافتن به دین‌داری، مثل گفتن شهادتین یا گفتن این‌که من جز خدا، کسی را مؤثر در امور نمی‌دانم و توکل من فقط به خدا است. این درجه از ریا، بدترین نوع ریاکاری است.
• به‌دور بودن از عقاید باطل به قصد جلب محبت مردم؛
• ریا در عبادات که خود بر سه نوع است: ریا در اصلِ عبادات واجب، ریا در مستحبات و نیز ریا در اجزای عبادات، مثل طول دادن و زیبا انجام دادن رکوع و سجود نزد مردم. و تمام انواع ریا حرام است.

نشانه‌های تظاهر

فرد ریاکار هنگامی که نزد مردم است، اعمال عبادی را با نشاط انجام می‌دهد. اما در تنهایی و خلوت خود نسبت به عبادات کاهل و کسل است. همچنین دوست دارد در همهٔ امور از او تعریف و تمجید شود. بر اساس روایات اسلامی، صرف خشنودی از ستایش مردم، مذموم نیست.

1. اهل تظاهر در امور مختلف از جمله نوع پوشش و راه رفتن، خود را با وقار و امین مردم نشان می‌دهند،
2. فردی که اهل تظاهر است به‌هنگام تنهایی تنبل است، اما در هر کاری که منجر به ستایش دیگران می‌شود، برای ظاهرسازی تلاش فراوانی می‌کند و اگر ستایش نشود دست از آن کار می‌کشد.
3. ریاکار در هر کاری به ستایش دیگران تمایل دارد و در حضور مردم اهل تلاش است.
4. تظاهر و خودنمایی در زنان شدیدتر است؛ زیرا زنان بیشتر از مردان تمایل دارند که مورد توجه قرار گیرند.

ریشه‌ها

ریشه‌های انسان‌شناختی تظاهر

تصور غالب این است که تظاهر، مخصوص جوامع دینی است؛ اما چامسکی، ریاکاری را از مصائب عمده جوامع بشری می‌داند. از نگاه دانشمندان مسلمان علت تظاهر، اجتماعی بودن انسان و تأثیرپذیری او از اجتماع است. اجتماعی بودن انسان بیانگر وحشت او از تنهایی و نیز بیانگر تمایل او به تشابه با دیگران است. تلاش برای همرنگی با جماعت موجب جلب عواطف مثبت آن‌ها یا حداقل گریز از طردشدن از سوی دیگران است. او از طریق هم‌نوایی با اجتماع به‌دنبال کسب احترام و دوری از فشارهای اجتماعی ناشی از ناهم‌نوایی با اجتماع است. در واقع حب جاه و مقام فرد را وادار به ریا و تظاهر می‌کند تا بدین‌وسیله در انظار مردم برای خود آبرویی کسب کند.

نیازها به پذیرش و تأیید

همین مسئله در نگاه متفکرین غیرمسلمان نیز وجود دارد؛ به‌عنوان مثال هنری موری، احترام و خودنمایی و مازلو نیاز به پذیرش و احترام را از جمله نیازهای اساسی انسان می‌دانند. اریک فروم نیز عقیده دارد، نیاز به سرآمد بودن و نیاز به احساس هویت، دو مورد از نیازهای پنج‌گانه انسان است که منشأ آنها تنهایی انسان است. کرونباخ هم شبیه اریک فروم دسته‌بندی پنج‌گانه‌ای از نیازها دارد که نیاز به مقبولیت و نیاز به تأیید همگانی از جمله آن نیازها است. این نیاز موجب تبعیت رفتار در شرایط مختلف از قدرت، ثروت و شهرت می‌شود. تورستین وبلن معتقد است، داشتن مال و اندوختن آن برای داشتن پایگاه معتبر در اجتماع و برای حفظ خوش‌نامی نه‌تنها ضروری است بلکه ثروت و قدرت باید نشان داده شود تا اعتبار به دست آید.

تظاهر برای تمایز

یکی از نشانگرهای ثروت و قدرت، مصرف کالا است که باید متفاوت از افراد کم‌بضاعت باشد؛ اما در جوامع مدرن که مرز جدایی طبقات اجتماعی، متغیر و مبهم است اعضای هر لایه اجتماعی، سبک زندگی لایه بالاتر را تقلید می‌کنند؛ آنان چون از شهرت و احترام محروم هستند، می‌کوشند در ظاهر با قوانین و هنجارهای پذیرفته‌شده طبقات بالاتر هم‌نوا باشند. نتایج برخی تحقیقات حاکی از آن است که نیاز به منحصر به فرد بودن، تحصیلات، انطباق و درآمد، رابطه معناداری با قصد خرید مارک‌های لوکس دارند و زنان نسبت به مردان، اهمیت بیشتری به استفاده از محصولات لوکس می‌دهند؛ زنان به ترتیب، بیشتر لباس سپس عطر و در نهایت ساعت مچی استفاده می‌کنند؛ در حالی که مردان تمایل کمتری به استفاده از لباس دارند و بیشتر ساعت مچی، گوشی هوشمند و خودرو خریداری می‌کنند.

تمایل به زیبا شمرده شدن

زیبایی نیز همانند ثروت از ارزش‌های مهم اجتماعی است و یکی از راه‌های کسب این ارزش، دخل و تصرف آدمی در بدن خویش یا در اصطلاح، مدیریت بدن یا مدیریت ظاهر است، در این حالت فرد می‌کوشد تا جای ممکن، شکل طبیعی بدن خود را به شکل پذیرفته‌شده اجتماعی نزدیک کند. نتیجه چنین گرایش‌هایی گسترش خودکم‌بینی و کاهش اعتمادبه‌نفس است که باعث می‌شود افراد با خیال عقب نماندن از ارزش‌های جامعه به اقداماتی دست بزنند. اقداماتی همچون عمل جراحی ناشی از عدم اعتمادبه‌نفس که آمارها آن را در مردان حدود ۳/۲۶٪ و در زنان ۲/۲۷٪ عامل اصلی عمل جراحی بینی نشان می‌دهد. در زمینه مدیریت بدن بین زنان و مردان، تفاوت معناداری وجود دارد.

توجه به بدن

میزان مدیریت بدن در زنان رابطه مستقیم با پذیرش اجتماعی بدن آنان دارد که تحت‌تاثیر میزان مصرف رسانه‌ای افراد شدید یا ضعیف خواهد شد؛ هرچه میزان مصرف رسانه‌ای بالاتر یا پایین‌تر باشد، میزان مدیریت بدن و مدگرایی نیز افزایشی یا کاهشی است؛ در این‌باره تحقیقات نشان از میزان مصرف رسانه‌ای بیشتر زنان نسبت به مردان دارد؛

مدگرایی

یکی دیگر از تفاوت‌هایی که مردان و زنان در مدگرایی دارند تفاوت در نوع مدگرایی است که مردان بیشتر از زنان مایل به مدگرایی هویتی هستند. احساسات دیگران را تحریک و روح‌شان را مجذوب خود سازند. ویل دورانت نیز معتقد است، زن میل دارد مطلوب باشد و به‌همین دلیل جاذبه‌ها و عوامل جلب توجه دیگران را استادانه به‌کار می‌گیرد.

ریشه‌های جامعه‌شناختی تظاهر

1. دوگانگی ارزشی/ هنجاری: این حالت محصول پیدایش فرهنگ رسمی و غیررسمی است که بیانگر تعدد و واگرایی نظام‌های اعتقادی، ارزشی و هنجاری، مراجع اقتدار و منابع حمایت اجتماعی در جامعه است. نتیجه چنین حالتی سردرگمی افراد در گزینش بین آنها خواهد بود که زمینه‌ساز تغییر در نگرش و کنش، کاهش پایبندی به امور ارزشمند نزد افراد و پی‌جویی حمایت اجتماعی است. با تعارض میان ارزش‌های منبع نظارتی و فردی که مورد نظارت قرار می‌گیرد، زمینه وقوع تظاهر فراهم می‌شود. فرد برای دست‌یابی به منصب خاص، سعی می‌کند به ارزش‌ها و هنجارهای مورد قبول مراکز نظارتی تظاهر کند.
2. منفعت‌جویی یا کسب منزلت، دلیلی بر این است که افراد در کنش متقابل سعی دارند چهره‌ای از «خود» به نمایش بگذارند که مورد پذیرش دیگران باشد و مخاطب را متقاعد سازند که این همان خودی است که کنشگر قصد نمایش آن را دارد.
3. کتمان نقص‌ها: تمایل انسان به پوشاندن نواقص، کمبودها و برخی از عدم تناسب‌های ناشی از محیط و وراثت، یکی دیگر از علت‌های تظاهر و خودنمایی است.

نمودهای تظاهر

در یک دسته‌بندی کلی، فرد ریاکار با بدن، شکل ظاهر، گفتار، کردار و نیز پیروان و هم‌نشینان، رفتار ریاکارانه خود را نشان می‌دهد. تظاهر همان شبیه دیگران شدن دروغین است که می‌تواند نمودهای مختلفی داشته باشد که برخی از این نمودها بین نوع انسان مشترک است، لذا از این‌جهت تفاوتی بین زنان و مردان وجود ندارد. در یک دسته‌بندی کلی افراد از سه مقوله جلال، جمال و لذت تقلید می‌کنند.

جلال‌طلب‌ها

با مطالعات انجام شده در ایران، جلال‌طلب‌ها به نمایش مصرف کالاهای خارجی از نمانام‌های معروف و پرطرفدار دنیا می‌پردازند و به کالاهای بومی و تولید داخل کم‌توجه هستند.

جمال‌طلب‌ها

تظاهر جمال‌طلب‌ها از سنخ مصرف در حوزه مدیریت بدن شامل مقولاتی چون تتو، پیرسینگ، بدن‌سازی و پرورش اندام، رژیم گرفتن، جراحی‌های زیبایی، مراقبت‌های آرایشی، پوست و مو و مراقبت‌های بهداشتی-زیبایی و نیز سبک پوشش غیررسمی و نامنطبق با ارزش‌های ایرانی-اسلامی و تطابق آن با سبک پوشش غربی است. استفاده از این سبک پوشش نوعی حس خوب و مطلوب بودن محصولات نمانام‌های مورداستفاده و مدل پوشش غربی را بازنمایی می‌کند.

لذت‌طلب‌ها

در تظاهر لذت‌طلبانه، انتخاب نوع تفریحات و انتخاب کالاهایی با جنبه نمادین و لذت‌گرا اهمیت دارد. افراد متظاهر در این دسته کالاهای لوکس و برند خارجی مصرف می‌کنند و شیوه‌ای از اوقات فراغت را انتخاب می‌کنند که از جانب افراد معروف، مصرف و تأیید شده‌اند.

ریا در اسلام

در قرآن و روایات

واژهٔ ریا و مشتق آن پنج مرتبه در قرآن آمده است و ریاکاران مورد ملامت واقع شده‌اند. همچنین روایات فراوانی دربارهٔ ریا و مذمت آن وارد شده است. پیامبر خدا، ریا را شرک اصغر دانسته و گفته است هر کس غیر خدا را در عمل عبادی خود شریک قرار دهد، خدا از آن کس و از آن عمل بی‌زار است و هر عملی که آلوده به ریا باشد، نزد خدا پذیرفته نیست. امام صادق نیز هرگونه ریا را شرک دانسته است، زیرا ریا، کاری است که برای مردم انجام می‌شود نه برای خدا.

ریا در فقه

تمام اقسام ریا اخلاقاً مذموم است و از گناهان کبیره شمرده می‌شود. فقها بر حرمت ریا اجماع کرده‌اند و آن را موجب بطلان عمل عبادی دانسته‌اند.

آثار ریا

بطلان انفاق، محروم شدن از محبت الهی و همگام شدن با شیطان را از آثار و نتایج ریا برشمرده‌اند.

منابع

• قرآن کریم.
• «ترجمه و شرح خطبه ۳۲ نهج البلاغه؛ بخش دوم: شناخت دنیاطلبان/ شرح پیام امیرالمؤمنین»، وب‌سایت مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت، تاریخ درج مطلب: ۳۱ خرداد ۱۳۹۵ش.
• «ریا»، در سایت ویکی‌فقه، تاریخ بازیابی: ۲۲ مهر ۱۴۰۰.
• احیایی، علی و دیگران، «بررسی اپیدمیولوژیک علل گرایش به جراحی زیبایی بینی»، فصلنامه علمی پژوهشی طب و تزکیه، شماره سوم، ۱۳۹۲ش.
• افراسیابی، حسین و دیگران، «عوامل مرتبط با مدگرایی در بین جوانان شهر یزد»، فصلنامه جامعه‌پژوهی فرهنگی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، شماره اول، ۱۳۹۵ش.
• امام خمینی، روح‌الله، چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۳ش.
• بزرگمهر، سارا و ایران شاهی، بهاره، «بررسی وضعیت موجود ظاهرسازی و تظاهر دانشجویان دانشگاه فرهنگیان و راهکارهای اصلاح آن»، در مجموعه مقالات نهمین همایش ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی، ۱۳۹۹ش.
• جوادی زاویه، سیده فاطمه، «ریا در کلام و روایات ائمه و قرآن»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطللب: ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
• خمینی، روح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ ۲۹، ۱۳۸۳ش.
• خوئی، ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، قم، لطفی، بی‌تا.
• دهخدا، لغت‌نامه، در سایت اینترنتی واژه‌یاب، تاریخ بازیابی: ۲۲ مهر۱۴۰۰.
• رجبی، عباس، «غریزه خودنمایی و تبرج»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۳۹۱ش.
• رشیدی، سمیه، «پیش‌بینی گرایش به جراحی زیبایی بر اساس ویژگی‌های اختلال شخصیت نمایشی و تنظیم شناختی هیجان در بین زنان دارای تحصیلات دانشگاهی»، فصلنامه ایده‌های نوین روان‌شناسی، شماره شانزدهم، ۱۴۰۱ش.
• سلیمی قلعه، احسان و دیگران، «خودنمایی دیجیتال نیتیوها در اینستاگرام: تحلیل فرایند، علل واگیری و تدابیر پیشگیری»، مجله حقوق فناوری‌های نوین، شماره ۸، ۱۴۰۲ش.
• شادلو، ندا و دیگران، «نمودهای مصرف‌گرایی تمایزطلبانه و نمایشی در شبکهٔ اجتماعی اینستاگرام»، فصلنامهٔ ره پویهٔ ارتباطات و فرهنگ، شماره سوم، ۱۴۰۱ش.
• طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، بی‌تا.
• عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
• غزالی، محمد، إحیاء علوم الدین، بیروت، بی‌نا، ۱۴۱۷ق.
• فاتحی، ابوالقاسم و اخلاصی، ابراهیم، «مدیریت بدن و رابطه آن با پذیرش اجتماعی بدن»، نشریه مطالعات راهبردی زنان، شماره ۴۷، ۱۳۸۷ش.
• فیض کاشانی، محمدمحسن، المحجه البیضاء، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، بیروت، چاپ علی‌اکبر غفاری، ۱۴۰۱ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
• کوهستان بحرآسمان، فاطمه و دیگران، «بررسی ارتباط بین مدگرایی و هویت اجتماعی در بین دختران جوان ۱۲ تا ۵۳ سال»، فصلنامه زن و جامعه، شماره سوم، ۱۳۹۸ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
• مصباح‌یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ در قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ پنجم، ۱۴۰۱ش.
• مطهری، مرتضی، جامعه و تاریخ: آیا انسان بالطّبع اجتماعی است؟، پایگاه جامع استاد شهید مرتضی مطهری، تاریخ درج مطلب: ۲۱ خرداد ۱۳۹۱ش.
• مکارم، ناصر و جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیه، ۱۳۸۰ش.
• میرزایی، علیرضا و جلالوند، مهدی، «خاستگاه اجتماع انسانی از منظر علامه طباطبایی»، فصلنامه علمی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، شماره ۱، ۱۴۰۲ش.
• نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۶۲ش.
• نراقی، احمد، معراج السعاده، قم، هجرت، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش.
• وبلن، تورستین، نظریه طبقه تن‌آسا، ترجمه فرهنگ ارشاد، تهران، نی، چاپ پنجم، ۱۳۹۵ش.
• ورام، مسعود بن عیسی، تنبیه الخواطر و نزهة النواظر (مجموعة ورّام)، لبنان، مکتبة الفقیه، بی‌تا.
• یزدانی، ناصر و بی‌نظیر، فاطمه، «تأثیر تفاوت جنسیت در انگیزش خرید کالای لوکس»، پنجمین کنفرانس ملی سالانه تحولات نوین در مدیریت، اقتصاد و حسابداری، ۱۴۰۱ش.
• یزدی، محمدکاظم، العروه الوثقی، قم، میثم تمار، بی‌تا.
• کامیابی، حمید، «خودنمایی زنان و آثار آن»، پرتال جامع علوم و معارف قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۷ فروردین ۱۳۸۸ش.