مجسمه والرین

مجسمه والرین؛ نمادی از شکست امپراطور روم در برابر شاپور پادشاه ساسانی ایران.

مجسمه والِریَن در شش کیلومتری شمال تخت جمشید، در مجموعه باستانی نقش رستم، به دستور پادشاه ساسانی شاپور یکم، پس از پیروزی بر والرین امپراتور روم در جنگ اِدسا تراشیده شد. در این نقش‌برجسته، شاپور یکم پیروزمندانه بر اسب نشسته و امپراتور شکست‌خورده روم، فروتنانه در برابر وی زانو زده است. با الهام از این شکست تاریخی، در آبان 1404ش، شهرداری تهران با رونمایی از مجسمه «زانو زنندگان برابر ایران» در میدان انقلاب، با اشاره به عظمت و ایستادگی ملت ایران در جنگ دوازده روزه، به بازنمایی این مسئله تاریخی پرداخت.

معرفی والرین

والرین امپراتور روم بود که قصد داشت با عقب راندن شاپور ساسانی، اقتدار روم در شرق را ترمیم کند؛ اما شکست خورد و یکی از شکست‌های سنگین تاریخ روم را رقم زد و به اسارت پادشاه ایران درآمد. این نبرد از مهم‌ترین رویدادهای قرن سوم میلادی است که نهایت قدرت ایران ساسانی را در برابر امپراتوری روم نشان می‌دهد.

مکان اصلی مجسمه والرین

سنگ‌نگاره پیروزی شاپور اول بر والرین، واقع در مجموعه‌های تاریخی نقش رستم و نقش رجب در استان فارس و نزدیکی کازرون و یکی از مهم‌ترین اسناد تصویری دوره ساسانی است.

نمادگرایی مجسمه والرین

در این اثر، تضاد قدرت میان دو امپراتوری به‌وضوح ترسیم شده است؛ شاپور ساسانی پیروزمندانه بر اسب نشسته و والرین، امپراتور روم، در حالتی زانوزده قرار دارد. این صحنه‌آرایی، نماد شکست دشمنان و اقتدار نظامی سیاسی ایران شناخته می‌شود.

نبرد اِدسا و شکست والرین

منازعه شرق و غرب با روی کار آمدن هخامنشیان در 550 سال قبل از میلاد مسیح و ایجاد نخستین شاهنشاهی وحدت‌بخش مبتنی بر تنوع فرهنگی و قومی آغاز شد. این تقابل پس از هخامنشیان در تمام دوران باستان به‌صورت اشکانیان-رومیان و ساسانیان-رومیان ادامه داشت. تا جایی که یکی از علل سقوط اشکانیان، فرسودگی و ناتوانی از تنش‌ها و جنگ‌های چهارصد ساله با رومیان بود.

اردشیر بابکان پس از شکست دادن اردوان پنجم اشکانی، سلسله ساسانیان را پایه‌گذاری کرد. به گواه مورخان، ساسانیان از همان ابتدا خود را جانشین و احیاکننده شاهنشاهی هخامنشیان می‌دانستند. از این رو مدعی سرزمین‌هایی بودند که در گذشته، تحت سلطه هخامنشیان قرار داشت و اکنون به تصرف امپراتوری روم درآمده بود. به‌همین خاطر تغییر سلسلۀ اشکانیان به ساسانیان به سال 224م در ایران و روی کار آمدن ساسانیان، یک تهدید جدی برای امپراتوری روم در خاور نزدیک به شمار می‌رفت.

ساسانیان از همان ابتدا برخلاف اشکانیان در قبال امپراتوری روم، سیاست تهاجمی در پیش گرفتند. شاپور، دومین پادشاه ساسانی که خود را میراث‌دار هخامنشیان می‌دانست، سه نبرد سرنوشت‌ساز با امپراتوری روم داشت. نبرد اول با تصرف برخی شهرهای امپراتوری روم و کشته شدن پادشاه جوان رومی به نفع ایران خاتمه یافت. نبرد دوم که بین شاپور و فیلیپ عرب پادشاه رومی اتفاق افتاد، با شکست رومیان و پرداخت خراجی سنگین و متارکه 14 ساله جنگ همراه بود که دیری نپایید و پادشاه ساسانی به بهانه کارشکنی و نقض توافق رومیان، با حمله به ارمنستان و تصرف آن، یکی از پایگاه‌های مهم رومیان را از چنگشان در آورد. در سال 260م شاپور یکم در سومین نبرد به فکر حمله به انطاکیه و قلب امپراتوری روم افتاد و در نبردی مهم و تاریخ‌ساز با محاصره سپاه روم، والرین (والریانوس) قیصر روم را به‌همراه تعداد زیادی از سربازان رومی به اسارت گرفت. شاپور پس از این نبرد که خود را شاهنشاه شرق و غرب می‌دانست، تعدادی از شهرهای رومی را به شاهنشاهی ساسانی ضمیمه کرد. پس از شکست ادسا و اسارت والرین، قدرت امپریالیستی رومی‌ها تا حدودی تجزیه شد و شورش‌هایی در سراسر روم به‌ وجود آمد.

برخی در روایت تاریخی این مسئله تشکیک کرده‌ و پادشاه زانوزده را فیلیپ عرب نام برده‌اند. با وجود این، کسی در شکست‌های متوالی رومیان از شاپور یکم و اسارت یکی از پادشاهان روم تردید نکرده است.

مجسمه والرین در میدان انقلاب

شهرداری تهران، شب جمعه 16 آبان 1404ش در جریان رویدادی با عنوان «ایونت شب ایران» و در قالب پویش «مقابل ایران دوباره زانو می‌زنید» که توسط سازمان زیباسازی شهرداری تهران برگزار شد، به رونمایی از مجسمه والرین در میدان انقلاب تهران پرداخت. طراحی صحنه این رویداد با استفاه از نمادهای ایرانی و اسلامی انجام شده بود و شاخص‌ترین بخش آن کنار هم قرار گرفتن دو سرباز ایرانی یکی از عصر معاصر و دیگری از عصر ساسانی بود. در این رویداد علاوه بر اجرای ارکستر سمفونیک تهران، چهار خواننده مطرح نیز به اجرای برنامه پرداختند. پیش از این نیز در ۳۱ خردادماه، مجسمه‌ای از آرش کمانگیر در میدان ونک نصب و رونمایی شده بود.

سخنگوی شهردار تهران با اشاره به رونمایی مجسمه زانو زدن والرین در برابر پادشاه ایرانی اعلام کرد: پس از گذشت مدت زمانی مشخص و با انجام مراحل جاگذاری، این مجسمه از میدان انقلاب به محدوده اطراف فرودگاه مهرآباد و میدان آزادی انتقال می‌یابد.

منابع

• «جزییات رونمایی از مجسمه والرین امپراتور رم در میدان انقلاب»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 16 آبان 1404ش.
• «زانو زدن والرین؛ مجسمه شاپور ساسانی و چهار واکنش متفاوت»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: 18 آبان 1404ش.
• حسین طلایی، پرویز، «ارزیابی و تحلیل نبرد ادسا و پیامدهای آن در خاور نزدیک»، فصلنامه پژوهش های علوم تاریخی، س14، ش2، 1401، ص45.
• طاهری، علیرضا و ظفرکامل، اعظم، «مطالعه تطبیقی بازنمود روایات تصویری اسارت والرین به دست شاپور در نقش‌برجسته نقش رستم و برخی از نقاشی‌های غربی»، رهپویه هنرهای تجسمی، سال 4، شماره 1، 1400ش.
• «مجسمه زانو زدن والرین چه زمانی از میدان انقلاب تهران می رود؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 30 آبان 1404ش.
• «مجسمه والرین چیست و اصلش کجاست؟+ معنی والرین و داستان»، وب‌سایت نمناک، تاریخ درج مطلب: 17 آبان 1404ش.
• «مجسمه والرین، واقعیت یا خطای تاریخی؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 23 آبان 1404ش.
• نصراله‌زاده، سیروس، «رویارویی ایران و روم در عصر ساسانی بر اساس کتیبه شاپور بر کعبه زردشت»، فصلنامه زبان پژوهی، سال 6، شماره 13، 1393ش.
• «والرین، امپراتور رومی اسیر شده به دست شاپور چه سرنوشتی داشت؟»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: 17 آبان 1404ش.