روزی فرزند
روزی فرزند؛ مفهومی چندبعدی مرتبط با برداشتهای دینی، فرهنگی و اقتصادی از تأمین و شرایط رشد کودک.
روزی فرزند، مفهومی در پژوهشهای دینی و اجتماعی است که بهعنوان چارچوبی تفسیری برای فهمِ نسبت میان معیشت، مسئولیت والدین و شرایط ساختاری جامعه مطرح شده است. این مفهوم در منابع مختلف، از باورهای دینی دربارۀ رزق تا تحلیلهای اقتصادیِ هزینه و فایده و مطالعات فرهنگی دربارۀ تجربۀ زیستۀ خانوادهها، بهشیوههای متفاوت صورتبندی میشود. بررسیهای جمعیتشناختی و اقتصادی نشان میدهد که ادراک خانوادهها از امکان تأمین نیازهای فرزندان، تحت تأثیر نااطمینانیهای شغلی، سیاستهای حمایتی و تغییرات نگرشی قرار دارد. در این میان، روزی فرزند نه فقط بهعنوان امر مالی بلکه بهمثابه برآیندی از عوامل مادی، اجتماعی و معنایی در سطوح فردی و کلان مورد توجه قرار گرفته است.
تعریف و چارچوب مفهومی
مفهوم «روزی فرزند» در متون دینی اسلامی و بازتابهای فرهنگی ایران، به مجموعهای از برداشتها دربارۀ تأمین معیشت، شرایط زیست و زمینههای رشد کودک اطلاق میشود.[۱] در این منابع، روزی تنها بهمعنای درآمد یا امکانات مادی تفسیر نشده بلکه در کنار آن به عناصری مانند سلامت، امنیت، تربیت و شرایط اجتماعی نیز اشاره شده است. پژوهشگران حوزۀ دینپژوهی و مطالعات خانواده، این مفهوم را بخشی از دستگاه معنایی گستردهتری میدانند که در آن تولد فرزند با تصورات خاصی از حمایت الهی، برکت و مسئولیت والدین همراه است.[۲]
در ادبیات دینی، «رزق» بهعنوان مفهومی عام، شامل تمامی امکانات لازم برای بقا و تداوم زندگی معرفی شده و در برخی تفاسیر، فرزند نیز دارای رزقِ مقدر دانسته شده است.[۳] این برداشت، در متون تفسیری و روایی بهعنوان یک باور دینی گزارش شده و نه بهمثابه یک واقعیت تجربی قابل سنجش.[۴]
روزی فرزند در منابع دینی
در قرآن کریم، خداوند بهعنوان روزیدهندۀ تمامی موجودات معرفی شده و آیاتی وجود دارد که از نگرانی نسبت به فقر در پی فرزندآوری سخن گفته و آن را نقد میکند. مفسران این آیات را در چارچوب باورهای اعتقادی دربارۀ تدبیر الهی و نظام رزق تفسیر کردهاند.[۵]
در روایات اسلامی نیز فرزند بهعنوان عاملی برای گسترش نسل و استمرار خانواده معرفی شده و در برخی نقلها، پرهیز از فرزندآوری بهدلیل ترس از تنگنای مالی، بهعنوان نشانهای از ضعف توکل گزارش شده است.[۶] این روایات در مطالعات حدیثی و اخلاقی، بیشتر بهعنوان بازتاب نگرشهای دینی به خانواده و معیشت بررسی شده و نه بهعنوان دستورالعملهای سیاستی یا اقتصادی.[۷]
بازتاب فرهنگی و اجتماعی مفهوم روزی فرزند
در فرهنگ عامه و ادبیات اجتماعی ایران، مفهوم روزی فرزند با ضربالمثلها، باورهای شفاهی و روایتهای روزمره همراه بوده است.[۸] در این بازتابها، گاه فرزند بهعنوان عامل افزایش برکت و گاه بهعنوان مسئولیتی پرهزینه تصویر میشود. پژوهشهای فرهنگی نشان میدهند که این برداشتها در دورههای مختلف تاریخی و تحت تأثیر شرایط اقتصادی و اجتماعی دچار تغییر شدهاند.[۹]
در دهههای اخیر، برخی مطالعات کیفی به شکاف میان گفتمان دینی رسمی دربارۀ روزی فرزند و تجربۀ زیستۀ خانوادههای شهری اشاره کردهاند.[۱۰] در این مطالعات، نگرانی از آیندۀ شغلی، هزینههای آموزش و مسکن و نااطمینانی اقتصادی، در کنار باورهای دینی، همزمان در تصمیمگیری خانوارها حضور دارند.[۱۱]
روزی فرزند در چارچوب نظریههای اقتصادی
در اقتصاد جمعیت، فرزندآوری بیشتر در چارچوب تحلیل هزینه و فایده بررسی میشود. نظریۀ اقتصادی باروری، بهویژه در آثار گری بکر،[۱۲] فرزند را کالایی بادوام تلقی میکند که تقاضا برای آن تابع درآمد، هزینههای مستقیم و غیرمستقیم و ترجیحات خانوار است. در این نظریه، «هزینۀ فرزند» شامل مخارج مادی و همچنین هزینۀ فرصت زمان والدین، بهویژه مادران، است.[۱۳]
پژوهشگران ایرانی با استفاده از این چارچوب نشان دادهاند که ناامنی شغلی و بیثباتی درآمد، درک خانوادهها از توان تأمین روزی فرزند را تحت تأثیر قرار داده و به تغییر الگوی باروری منجر میشود.[۱۴] این تحلیلها، مفهوم روزی را نه بهعنوان وعدهای الهی بلکه بهمثابه ادراک ذهنی خانوار از امکانات و ریسکهای اقتصادی بررسی میکنند.[۱۵]
کمیت، کیفیت و سرمایۀ انسانی
در ادبیات جمعیتشناسی، رابطۀ میان تعداد فرزندان و میزان سرمایهگذاری بر هر فرزند، بهعنوان تقابل کمیت و کیفیت مطرح شده است. مطالعات نشان میدهد که با افزایش سطح تحصیلات والدین و کاهش مرگومیر کودکان، تمایل به تمرکز منابع اقتصادی و تربیتی بر تعداد کمتری از فرزندان افزایش یافته است. در این چارچوب، روزی فرزند بیشتر با کیفیت زندگی، آموزش و مهارتآموزی پیوند خورده تا صرف تأمین حداقلهای معیشتی.[۱۶]
سیاستهای عمومی و برداشت از روزی فرزند
سیاستهای دولتی از طریق یارانهها، نظامهای حمایتی، مسکن و بیمه، بر هزینههای ادراکشدۀ فرزندآوری اثر میگذارند. در ایران، برخی پژوهشها به تجربۀ سیاستهای حمایتی دهههای ابتداییِ انقلاب اسلامی اشاره کردهاند که با کاهش فشار اقتصادی بر خانوارها، همزمان با افزایش باروری همراه بوده است.[۱۷] این سیاستها در تحلیلهای اقتصادی، بهعنوان عوامل تعدیلکنندۀ ریسک معیشتی خانوادهها بررسی شدهاند.[۱۸]
در مطالعات تطبیقی نیز نشان داده شده که در کشورهای مختلف، ابزارهایی مانند کاهش مالیات متناسب با تعداد فرزندان یا افزایش مرخصی والدین، بر ادراک خانوادهها از امکان تأمین روزی فرزند تأثیر گذاشتهاند. این یافتهها بیشتر بدون داوری ارزشی، در چارچوب تحلیل سیاستگذاری گزارش میشوند.[۱۹]
نااطمینانی اقتصادی و تجربۀ معاصر ایران
پژوهشهای اجتماعی و اقتصادی دهههای اخیر ایران، به نقش تورم، بیکاری و بیثباتی بازار کار در شکلگیری نگرانیهای خانوارها دربارۀ آیندۀ فرزندان اشاره کردهاند. در این مطالعات، مفهوم روزی فرزند اغلب بهصورت ضمنی و در قالب دغدغههایی مانند مسکن، آموزش و سلامت ظاهر میشود.[۲۰] یافتهها نشان میدهد که میان تمایل ذهنی به فرزندآوری و امکان عملی تأمین معیشت، فاصلهای معنادار وجود دارد.[۲۱]
همچنین، افزایش سن ازدواج و تأخیر در فرزندآوری، در برخی تحلیلها بهعنوان پیامد شرایط اقتصادی و تغییر نگرشهای فرهنگی بررسی شده است. این مطالعات، بدون ارجاع به ارزشگذاری هنجاری، به توصیف روندها و عوامل مؤثر پرداختهاند.[۲۲]
روزی فرزند در سطح خانواده و جامعه
در ادبیات جمعیتشناسی و اقتصاد کلان، فرزندآوری گاه بهعنوان عاملی مرتبط با پویایی جمعیت، بازار کار و ساختار سنی جامعه بررسی میشود. در این تحلیلها، تأمین روزی نسلهای آینده بیشتر در قالب مفاهیمی مانند سرمایۀ انسانی، نیروی کار و پایداری نظامهای رفاهی مطرح است.[۲۳] این رویکرد، مفهوم روزی فرزند را از سطح باورهای فردی به سطح تحلیلهای ساختاری منتقل میکند.[۲۴]
مطالعات خانوادگی نیز نشان دادهاند که تأثیر فرزند بر معیشت خانواده همواره خطی و یکسان نبوده و الگوهای مصرف، همپوشانی هزینهها و تغییر نقشهای اقتصادی اعضای خانواده در طول زمان، در این زمینه اهمیت دارد. این یافتهها بهصورت توصیفی و مبتنی بر دادههای تجربی گزارش شدهاند.[۲۵]
پانویس
- ↑ دهخدا، وبسایت واژهیاب، ذیل واژۀ «روزی».
- ↑ شریفی و لطفی، «سبک زندگی خانوادگی در قرآن و سنت پیشوایان معصوم (ع)»، 1392ش، ص98-99.
- ↑ «رزق و روزی اولاد در آیات»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.
- ↑ «رزق و روزی فرزندان از جانب خداوند تضمین شده است»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «سورۀ انعام آیۀ 151/ جلسۀ 94»، وبسایت مرکز نشر آثار و اندیشههای آیتالله دستغیب».
- ↑ شریفی و لطفی، «سبک زندگی خانوادگی در قرآن و سنت پیشوایان معصوم (ع)»، 1392ش، ص98-99.
- ↑ عمارلو، «نقش روزی حلال در تحکیم خانواده با محوریت فرزندآوری»، 1402ش، ص17-19.
- ↑ دهخدا، وبسایت واژهیاب، ذیل واژۀ «روزی».
- ↑ «تأثیر فرهنگ بر فرزندآوری بیش از مسائل اقتصادی است»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ عبداللهی و فرجادی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، 1395ش، ص23-26.
- ↑ فرضیزاده، «بررسی عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر فرزندآوری در ایران»، 1403ش، ص227-228.
- ↑ از جمله مبتكرترين اقتصاددانان اواخر قرن بيستم.
- ↑ Becker, “A Treatise on the Family”, 1991, V4, No7, Abstract.
- ↑ خانی و عباسی شوازی، «ناامنی اقتصادی و باروری: مطالعۀ موردی زنان دارای همسر شهرستان سنندج»، 1393ش، ص61-64.
- ↑ نوروزی، «بررسی تأثیر عوامل اقتصادی و اجتماعی بر میزان باروری زنان در ایران»، 1377ش، ص62-63.
- ↑ عبداللهی و فرجادی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، 1395ش، ص23-26.
- ↑ «6 دلیل اقتصادی، فردی و ملی برای فرزندآوری»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «نقش مؤثر فرزندآوری در ساختار اقتصادی خانواده»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ “OECD Family Database”, OECD, Social Policy Division - Directorate of Employment, Labour and Social Affair, 2019.
- ↑ «تورم، بیکاری و شوکهای اقتصادی عوامل مؤثر در کاهش فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «عدم تمایل به فرزندآوری تنها دلایل اقتصادی نیست؛ مردم نگران افق زندگی فرزندانشان هستند»، خبرگزاری عصرایران.
- ↑ فرضیزاده، «بررسی عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر فرزندآوری در ایران»، 1403ش، ص227-228.
- ↑ زرانی و دیگران، «بررسی ارتباط فرزندآوری با سطح رفاه و توسعۀ اقتصادی کشور از منظر بیانات مقام معظم رهبری»، 1400ش، ص259-261.
- ↑ «شغل بهتر، فرزند بیشتر»، خبرگزاری دنیای اقتصاد.
- ↑ «نقش مؤثر فرزندآوری در ساختار اقتصادی خانواده»، خبرگزاری ایمنا.
منابع
- قرآن کریم.
- «6 دلیل اقتصادی، فردی و ملی برای فرزندآوری»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: 3 اسفند 1399ش.
- «تأثیر فرهنگ بر فرزندآوری بیش از مسائل اقتصادی است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ بارگذاری: 16 اردیبهشت 1403ش.
- «تورم، بیکاری و شوکهای اقتصادی عوامل مؤثر در کاهش فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: 30 بهمن 1402ش.
- خانی، سعید و عباسی شوازی، محمدجلال، «ناامنی اقتصادی و باروری: مطالعۀ موردی زنان دارای همسر شهرستان سنندج»، نامۀ انجمن جمعیتشناسی ایران، دورۀ 9، شمارۀ 17، 1393ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: 7 مهر 1404ش.
- «رزق و روزی اولاد در آیات»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ بارگذاری: 9 مرداد 1391ش.
- «رزق و روزی فرزندان از جانب خداوند تضمین شده است»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ بارگذاری: 31 خرداد 1402ش.
- زرانی، زینت و دیگران، «بررسی ارتباط فرزندآوری با سطح رفاه و توسعۀ اقتصادی کشور از منظر بیانات مقام معظم رهبری»، جمعیت، شماۀ 115 و 116، 1400ش.
- «سورۀ انعام آیۀ 151/ جلسۀ 94»، وبسایت مرکز نشر آثار و اندیشههای آیتالله دستغیب، تاریخ بارگذاری: 27 مهر 1393ش.
- شریفی، عنایتالله و لطفی، مهرعلی، «سبک زندگی خانوادگی در قرآن و سنت پیشوایان معصوم (ع)»، پژوهشنامۀ معارف قرآنی، دورۀ 4، شمارۀ 14، 1392ش.
- «شغل بهتر، فرزند بیشتر»، خبرگزاری دنیای اقتصاد، تاریخ بارگذاری: 21 مرداد 1403ش.
- عبداللهی، عادل و فرجادی، غلامعلی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، دوفصلنامۀ مطالعات جمعیتی، دورۀ 2، شمارۀ 2، پیاپی 4، 1395ش.
- «عدم تمایل به فرزندآوری تنها دلایل اقتصادی نیست؛ مردم نگران افق زندگی فرزندانشان هستند»، خبرگزاری عصرایران، تاریخ بارگذاری: 23 آذر 1403ش.
- عمارلو، مرتضی، «نقش روزی حلال در تحکیم خانواده با محوریت فرزندآوری»، پژوهشنامۀ حلال، دورۀ 6، شمارۀ 1، 1402ش.
- فرضیزاده، زهرا، «بررسی عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر فرزندآوری در ایران»، فصلنامۀ علمی راهبرد اجتماعی فرهنگی، دورۀ 14، شمارۀ 1، پیاپی55، 1403ش.
- «نقش مؤثر فرزندآوری در ساختار اقتصادی خانواده»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ بارگذاری: 28 آذر 1403ش.
- نوروزی، لادن، «بررسی تأثیر عوامل اقتصادی و اجتماعی بر میزان باروری زنان در ایران»، برنامه و بودجه، شمارۀ 30، 1377ش.
- Becker, Gary, S, “A Treatise on the Family”, Harvard University Press, 1991, V4, No7, Abstract.
- “OECD Family Database”, OECD, Social Policy Division - Directorate of Employment, Labour and Social Affair, 2019.