مجسمه والرین

مجسمه والرین؛ نمادی از شکست امپراطور روم در برابر شاپور پادشاه ساسانی ایران.

مجسمه والِریَن در پنج کیلومتری شمال تخت جمشید، در مجموعه باستانی نقش رستم، به دستور پادشاه ساسانی شاپور یکم، پس از پیروزی بر والرین امپراتور روم در جنگ اِدسا تراشیده شد. در این نقش‌برجسته، شاپور یکم پیروزمندانه بر اسب نشسته و امپراتور شکست‌خورده روم، فروتنانه در برابر وی زانو زده است. با الهام از این شکست تاریخی، در آبان 1404ش، شهرداری تهران با رونمایی از مجسمه «زانوزنندگان برابر ایران» در میدان انقلاب، با اشاره به عظمت و ایستادگی ملت ایران در جنگ دوازده روزه، به بازنمایی این مسئله تاریخی پرداخت.

معرفی والرین

والرین با نام کامل Publius Licinius Valerianus، امپراتور روم بود که از سال ۲۵۳ تا ۲۶۰م حکمرانی می‌کرد. او که قصد داشت با عقب راندن شاپور ساسانی، اقتدار روم را ترمیم کند، شکست خورد و یکی از شکست‌های سنگین تاریخ روم را رقم زد و به اسارت پادشاه ایران درآمد. این نبرد از مهم‌ترین رویدادهای قرن سوم میلادی است که نهایت قدرت ایران ساسانی را در برابر امپراتوری روم نشان می‌دهد.

مکان اصلی مجسمه والرین

سنگ‌نگاره پیروزی شاپور اول بر والرین، واقع در مجموعه‌های تاریخی نقش رستم در استان فارس و در 5 کیلومتری شمال تخت جمشید یکی از مهم‌ترین اسناد تصویری دوره ساسانی است.

نمادگرایی مجسمه والرین

در سال 260م، در سنگ‌نگاره معروف دورۀ ساسانی یعنی نقش رستم، صحنه‌ای به تصویر کشیده شده است که تضاد قدرت میان دو امپراتوری روم و ایران را به‌وضوح نشان می‌دهد؛ شاپور ساسانی پیروزمندانه بر اسب نشسته و والرین، امپراتور روم، در حالتی زانوزده قرار دارد. این صحنه‌آرایی، نماد شکست دشمنان و اقتدار نظامی‌سیاسی ایران است و به نماد «اقتدار ملتی که در برابر تهدید خارجی تسلیم نشد» تبدیل شده است.

نحوه شکست والرین از ساسانیان

ریشه‌های تاریخی منازعه با رومیان

منازعه شرق و غرب با روی کار آمدن هخامنشیان در 550 سال قبل از میلاد مسیح و ایجاد نخستین شاهنشاهی وحدت‌بخش مبتنی بر تنوع فرهنگی و قومی آغاز شد. این تقابل پس از هخامنشیان در تمام دوران باستان به‌صورت اشکانیان-رومیان و ساسانیان-رومیان ادامه داشت. تا جایی که یکی از علل سقوط اشکانیان، فرسودگی و ناتوانی از تنش‌ها و جنگ‌های چهارصد ساله با رومیان بود.

سلسلۀ ساسانیان و جنگ‌های سه‌گانه با رومیان

اردشیر بابکان پس از شکست دادن اردوان پنجم اشکانی، سلسله ساسانیان را پایه‌گذاری کرد. به گواه مورخان، ساسانیان از همان ابتدا خود را جانشین و احیاکننده شاهنشاهی هخامنشیان می‌دانستند. از این رو مدعی سرزمین‌هایی بودند که در گذشته، تحت سلطه هخامنشیان قرار داشت و اکنون به تصرف امپراتوری روم درآمده بود. به‌همین خاطر تغییر سلسلۀ اشکانیان به ساسانیان به سال 224م در ایران و روی کار آمدن ساسانیان، یک تهدید جدی برای امپراتوری روم در خاور نزدیک به شمار می‌رفت. با استقرار سلسله ساسانی، راهبرد نظامی ایران در قبال روم از حالت تدافعی دوران اشکانی به رویکردی تهاجمی تغییر یافت. شاپور اول، بر پایه ادعاهای ارضی منطبق بر قلمرو هخامنشیان، سه رویارویی نظامی عمده با امپراتوری روم داشت. در نبرد نخست، پیروزی نظامی ایران منجر به جان باختن امپراتور وقت روم شد. نبرد دوم که بین شاپور و فیلیپ عرب پادشاه رومی اتفاق افتاد، با شکست رومیان و پرداخت خراجی سنگین و متارکه 14 ساله جنگ همراه بود که دیری نپایید و پادشاه ساسانی با حمله به ارمنستان و تصرف آن، یکی از پایگاه‌های مهم رومیان را تصرف کرد. سرانجام در سال 260م، طی سومین لشکرکشی که با هدف پیشروی در انطاکیه صورت گرفت، سپاه روم محاصره شد و والرین، امپراتور روم، به‌همراه بخشی از نیروهای خود به اسارت درآمد. این واقعه در نزدیکی شهر اِدِسا رخ داد و برای اولین‌بار بود که یک امپراتور روم به اسارت دشمن درمی‌آمد. شاپور پس از این نبرد خود را شاهنشاه شرق و غرب می‌دانست و تعدادی از شهرهای رومی را به شاهنشاهی ساسانی ضمیمه کرد. پس از شکست ادسا و اسارت والرین، قدرت امپریالیستی رومی‌ها تا حدودی تجزیه شد و شورش‌هایی در سراسر روم به‌ وجود آمد.

برخی در روایت تاریخی این مسئله تشکیک کرده‌ و پادشاه زانوزده را فیلیپ عرب نام برده‌اند. با وجود این، کسی در شکست‌های متوالی رومیان از شاپور یکم و اسارت یکی از پادشاهان روم تردید نکرده است.

بازنمایی مجسمه والرین در میدان انقلاب

مراسم رونمایی از مجسمه والرین شهری

شهرداری تهران، شب جمعه 16 آبان 1404ش در جریان رویدادی با عنوان «ایونت شب ایران» و در قالب پویش «مقابل ایران دوباره زانو می‌زنید» که توسط سازمان زیباسازی شهرداری تهران برگزار شد، به رونمایی از مجسمه والرین در میدان انقلاب تهران پرداخت. طراحی صحنۀ این رویداد با استفاه از نمادهای ایرانی و اسلامی انجام شده بود و شاخص‌ترین بخش آن کنار هم قرار گرفتن دو سرباز ایرانی، یکی از عصر معاصر و دیگری از عصر ساسانی بود. در این رویداد علاوه بر اجرای ارکستر سمفونیک تهران، چهار خواننده مطرح نیز به اجرای برنامه پرداختند.

مشخصات مجسمه والرین شهری

این مجسمه ۷ متری و از جنس فیبرگلاس ساخته شده است. در ساخت مجسمه، از نقوش ساسانی و فرم‌های اصیل ایرانی الهام گرفته شده است تا تلفیقی از تاریخ و هنر معاصر باشد. از ویژگی‌های برجسته این تندیس، پایه آن است که با طراحی ۱۳ پرده مجزا، روایتی تصویری از ایستادگی تاریخی ایران در برابر متجاوزان را به نمایش می‌گذارد. این مجسمه با هدف افزایش دید و جذب گردشگران، پس از یک دوره استقرار موقت در میدان انقلاب، به میدان آزادی منتقل خواهد شد.

پیام مجسمۀ والرین شهری

این مجسمه فراتر از یک اثر هنری، نماد ایستادگی و اقتدار ایران باستان است. هدف از اکران شهری آن، بازخوانی تاریخ مقاومت و ارسال این پیام صریح است که حریم این سرزمین همواره محل شکست و زانو زدن مدعیان قدرت و بیگانگان متجاوز بوده است.

واکنش‌ها

رونمایی مجسمۀ والرین در میدان انقلاب تهران، واکنش‌های گسترده‌ای در فضای مجازی و رسانه‌ها به همراه داشت. بسیاری آن را یادآور عزت و سربلندی ایران در برابر قدرت‌های جهانی توصیف کردند. برخی دیگر نیز آن را اقدامی برای معرفی تاریخ ایران به نسل جوان دانستند. این مجسمه حتی کنجکاوی گردشگران خارجی را نیز برانگیخته و با ماجرای شکست امپراتور روم در برابر ایرانیان آشنا کرده است.

منابع

• «جزییات رونمایی از مجسمه والرین امپراتور رم در میدان انقلاب»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 16 آبان 1404ش.
• حسین طلایی، پرویز، «ارزیابی و تحلیل نبرد ادسا و پیامدهای آن در خاور نزدیک»، فصلنامه پژوهش های علوم تاریخی، س14، ش2، 1401، ص45.
• طاهری، علیرضا و ظفرکامل، اعظم، «مطالعه تطبیقی بازنمود روایات تصویری اسارت والرین به دست شاپور در نقش‌برجسته نقش رستم و برخی از نقاشی‌های غربی»، رهپویه هنرهای تجسمی، سال 4، شماره 1، 1400ش.
• «مجسمه والرین چیست و اصلش کجاست؟+ معنی والرین و داستان»، وب‌سایت نمناک، تاریخ درج مطلب: 17 آبان 1404ش.
• «مجسمه والرین چیست و به چه معناست؟ + تاریخچه، مکان اصلی و داستان»، وب‌سایت خبرپو، تاریخ درج مطلب: 17 آبان 1404ش.
• «مجسمه والرین، واقعیت یا خطای تاریخی؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 23 آبان 1404ش.
• نصراله‌زاده، سیروس، «رویارویی ایران و روم در عصر ساسانی بر اساس کتیبه شاپور بر کعبه زردشت»، فصلنامه زبان پژوهی، سال 6، شماره 13، 1393ش.
• «والرین، امپراتور رومی اسیر شده به دست شاپور چه سرنوشتی داشت؟»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: 17 آبان 1404ش.