زمینهسازی ظهور امام مهدی
زمینهسازی ظهور امام مهدی؛ فراهمآوری مقدمات، اسباب و آمادگیهای فردی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی برای تحقق حکومت جهانی امام مهدی.
زمینهسازی ظهور امام مهدی مجموعه اقدامات و آمادگیهایی است که مقدمات تحقق حکومت جهانی حضرت مهدی را فراهم میآورد. این زمینهسازی در سه سطح خدا، حضرت مهدی و مردم قابل بررسی است و از منظر اندیشمندان شیعه، نقشی ضروری و مبتنی بر آیات و روایات دارد. مراتب آن شامل آمادگیهای فردی مانند تهذیب نفس و معرفت، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فناورانه است. گروههایی نظیر اهل مشرق، بهویژه ایرانیان و نیز انقلاب اسلامی ایران، در این مسیر نقش محوری ایفا کردهاند. همچنین زنان، جوانان و رسانهها هریک با وظایف مشخصی در تحقق این بستر مؤثر هستند. اخلاق زمینهساز، رفع علل غیبت و نقشآفرینی مردم ازجمله مباحث کلیدی این موضوع بهشمار میرود.
مفهومشناسی
زمینهسازی به معنای مهیا ساختن و ایجاد مقدمات و اسباب و علل ظهور بهگونهای که شرایط تحقق ظهور و خارج شدن امام مهدی از عالم غیب، مهیا و هموار باشد تا حضرت مهدی بتواند حرکت خود را آغاز و حاکمیت جهانیاش را تحقق بخشد.[۱] همچنین زمینهسازی ظهور به تلاش در جهت تربیت خود و دیگران و اهتمام به امور مسلمین، تعریف شده است.[۲]
مراتب زمینهسازی ظهور
زمینهسازان ظهور سه گروه خدا، حضرت مهدی و مردم هستند و به همین نسبت، زمینهسازی ظهور دارای سه سطح اصلی زمینهسازی خدا برای ظهور، زمینهسازی امام مهدی برای ظهور خود و زمینهسازی مردم برای ظهور امام مهدی است. زمینهسازی منتظران نیز دارای مراتبی مانند دینمداری و اعمال خاص فردی و اجتماعی است.[۳]
دیدگاهها دربارهٔ زمینهسازی ظهور
دیدگاهها در مورد زمینهسازی ظهور با استفاده از آیات و روایات عبارتند از:
- نظارهگر: گروهی، ظهور را وابسته به ارادهٔ خدا دانسته و معتقدند که انسانها صرفاً نظارهگر هستند. این نگرش بیشتر در میان برخی گروههای صوفیمسلک[۴] و جریانهای اخباریگر افراطی دیده میشود که با تأکید بر جبرگرایی، هرگونه تلاش برای تعجیل ظهور را بینتیجه یا دخالت در مشیت الهی میدانند.[۵] سید روحالله خمینی منتقد این رویکرد است.[۶] در دوره صفویه، رویکرد صوفیوار حاکمان به ترویج انتظار منفعلانه انجامید و حتی برخی عالمان مانند علامه مجلسی به تطبیق روایات بر پادشاهان صفوی پرداختند، هرچند این تطبیقها با انتقاد عالمانی مانند سیدمحمد میرلوحی مواجه شد.[۷]
- پذیرش ظلم: برخی دیگر، معتقدند برای تحقق ظهور، دنیا باید پر از ظلم و ستم و گناه شود. مهمترین مصداق آن انجمن حجتیه است که با استناد به برخی روایات، تشکیل هرگونه حکومت در عصر غیبت را انسداد باب مهدویت میدانست. مطهری این نوع برداشت را با آموزههای قرآنی و اسلام ناسازگار میدانست.[۸]
- رفع علل غیبت: در دیدگاهی دیگر، باید علل غیبت را شناخت و پساز آن تکلیف جامعه برطرف کردن علل غیبت است. براساس این دیدگاه بهجای زمینهسازی باید علل غیبت برطرف شود. این دیدگاه بیشتر میان پژوهشگران و عالمانی مطرح است که ریشهیابی علل غیبت را وظیفهٔ اصلی منتظران میدانند. براساس این نگرش که ریشه در روایات دارد، مهمترین علل غیبت، کمبود یاران باایمان و کوتاهی مردم در انجام وظایف دینی است.[۹] ازاینرو، وظیفهٔ جامعه، شناسایی و برطرفسازی این موانع، مانند تربیت یاران وفادار و اصلاح رفتار فردی و اجتماعی است تا ظرفیت پذیرش امام زمان فراهم شود.[۱۰] از نگاه این رویکرد، زمینهسازی ظهور، انجام دادن رفتارها و رسیدن به ظرفیتهایی است که زمینه را برای ظهور فراهم میکند.[۱۱]
- نقشآفرینی مردم: طبق این دیدگاه مردم میتوانند از طریق دعاهای رسیده از معصوم، در زمینهسازی و تعجیل ظهور نقشآفرینی کنند. وجود امام و آشکار شدن وی، از رحمتهای الهی شمرده شده که همراه با لیاقت و شایستگی، نصیب مردم میشود.[۱۲] این دیدگاه، مهمترین نمود خود را در انقلاب اسلامی ایران نشان داده است که سید روحالله خمینی آن را نقطه شروع انقلاب بزرگ جهان اسلام به پرچمداری امام مهدی معرفی کرد.[۱۳] همچنین هیئتهای مذهبی با برگزاری آیینهایی مانند دعای ندبه و عهد[۱۴] و نظریه تحصیلی ظهور که بر نقش خواست جمعی در تعجیل ظهور تأکید دارد، از مصادیق این رویکرد هستند.[۱۵]
زمینهسازی ظهور در اندیشه شیعه
در دیدگاه اندیشمندان شیعه، زمینهسازی برای ظهور امام مهدی نهتنها یک وظیفهٔ فردی، بلکه مسئولیتی همگانی برای مردان و زنان منتظر بهشمار میرود. این زمینهسازی، افزونبر دعا، شامل اقدام عملی، اصلاح رفتار اجتماعی و ایجاد آمادگی در ابعاد گوناگون است.[۱۶]
دیدگاه اندیشمندان شیعه دربارهٔ ظهور
اندیشمندان بزرگ شیعه هریک، ظهور را با وظایف و شرایط خاصی پیوند زدهاند: شیخ مفید وقوع ظهور را مشروط به فراهمشدن یارانی شایسته برای امام دانسته است. سید مرتضی خروج امام از غیبت را در گرو اقدام و آمادگی مردم میداند. شیخ طوسی غیبت را نتیجه سوءرفتار و عدمآمادگی مردم ارزیابی کرده است. امام خمینی انقلاب اسلامی را مقدمهای برای تحقق حکومت جهانی عدل و زمینهساز ظهور معرفی کرده است. مرتضی مطهری وظیفهٔ اصلی مردم را مبارزه با موانع و آمادهسازی بستر ظهور میدانست. سید محمدباقر صدر ظهور را دگرگونی اجتماعی میدانست که در فضای مناسب جهانی رخ خواهد داد.[۱۷] از نگاه امام خمینی و سید علی خامنهای، مهمترین ویژگیهای فردی برای زمینهسازی ظهور، شامل جهد، قدرت و زهد است.[۱۸]
ابعاد آمادگیها برای ظهور
آمادگیهای ضروری برای زمینهسازی ظهور را میتوان در سه بعد اصلی شناسایی کرد:[۱۹]
۱. آمادگی فردی (اخلاقی و معرفتی): این بعد شامل مجموعهای از اوصاف اخلاقی و معرفتی است که فرد منتظر باید در خود تقویت کند؛[۲۰] مانند تهذیب نفس و تقوا، دینداری و دعا، روحیه مبارزه و شهادت، معرفت و محبت به امام مهدی، تبیین معارف مهدوی و فرهنگ انتظار.[۲۱]
۲. آمادگی فناورانه (تکنولوژیک): استفاده از ابزارهای نوین ارتباطی و فناوریهای روز، بهمنظور تبلیغ و اشاعه فرهنگ انتظار و آگاهیبخشی در سطح جامعه، یکی دیگر از ابعاد زمینهسازی است.[۲۲]
۳. آمادگی اجتماعی: این بعد خود شامل سه مؤلفهٔ اصلی است:[۲۳]
- شناخت اجتماعی: آگاهی صحیح از جایگاه امام و وظایف منتظران، خداباوری و کفر به طاغوتها؛
- احساس اجتماعی: همبستگی اجتماعی، ایثار، تعاون، وفای به عهد، امانتداری، صبر و بردباری؛
- رفتار اجتماعی: داشتن تفکر انقلابی،[۲۴] امر به معروف و نهی از منکر، مبارزه با قدرتهای استکباری، عدالتمداری، تکریم مؤمنان و حفظ عزت و احترام انسانها.[۲۵]
زمینهسازان ظهور در روایات
در منابع روایی شیعه و اهلسنت،[۲۶] از سه گروه از ایرانیان بهعنوان نخستین زمینهسازان ظهور یاد شده است.[۲۷] براساس این روایات، یکی از این گروهها نهضتی است که از ناحیهٔ مشرقزمین برمیخیزد و دارندهٔ آن با پرچمهای سیاه (رایات سود) همراه است.[۲۸] قیام این گروه برای یاری امام مهدی در سال ظهور رخ میدهد. اگرچه این روایات در منابع اهلسنت درج شده است،[۲۹] برخی علمای شیعه، ازجمله محمدباقر مجلسی، به این دسته از روایات توجه چندانی نکردهاند.[۳۰]
در منابع روایی شیعه، از خروج سید خراسانی با پرچم سیاه[۳۱] در کنار نشانههای دیگری همچون صیحهٔ آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج سفیانی و خسف بیداء، بهعنوان نشانههای حتمی ظهور یاد شده است[۳۲] که از مشرقزمین قیام خواهد کرد.[۳۳] همچنین در برخی روایات به قیام یمانیها در سال ظهور و همزمان با خروج سفیانی در شام، و نیز نهضتی علیه یهودیان در عراق اشاره شده است.[۳۴]
در روایات دیگر، به نقش مهم مردمان شهرهایی چون قم، خراسان، جیلان (گیلان)، سجستان (سیستان)، اصفهان، طبرستان و طالقان در تشکیل حکومت امام مهدی اشاره شده است.[۳۵]
تطبیقهای تاریخی زمینهسازان ظهور
صفویه
برخی مفسران روایات، دولت صفویه را ازجمله قیامهای پیشاز ظهور دانستهاند. در نگاه تطبیقی، نشانههای روایی ظهور بر رویدادها و شخصیتهای عصر صفوی منطبق شده است. محمدباقر مجلسی دو روایت را بر قیام شاه اسماعیل صفوی و برخی وقایع دیگر تطبیق داده است.[۳۶] همچنین در رویکردی دیگر، دولت صفوی بهعنوان مقدمهای برای ظهور امام مهدی معرفی و گاه دولت متصل به دولت مهدی خوانده میشده است؛ این رویکرد گاه به تعیین وقت ظهور منجر شده است.[۳۷] زمینهسازی ظهور در اندیشه صفوی با رویکرد صوفیانه، نگاه مرشد مریدی و تکیه بر پیشگوییهای منجمان انجام میشد. اما فقیهان و عالمان شیعه در این دوره با طرح نظریه نیابت علما، گسترش حوزههای علمیه، تربیت شاگردان و تألیف آثار علمی، بستر نگرش صوفیانه را به فقه شیعی تغییر دادند.[۳۸]
انقلاب اسلامی ایران
سید روحالله خمینی بر جهانیشدن انقلاب اسلامی و مقدمه بودن آن برای ظهور تأکید داشت.[۳۹] مرتضی مطهری معتقد بود یاران امام مهدی یکباره پدید نمیآیند، بلکه زمینههای تربیت چنین یارانی باید در بستر جامعه فراهم شود.[۴۰] مقدمهبودن انقلاب اسلامی برای ظهور افزونبر مستندات قرآنی و روایی، بر کارکردهای نظام جمهوری اسلامی ایران نیز استوار است:[۴۱]
- انقلاب اسلامی با تکیه بر آیات قرآن که تغییر سرنوشت انسان را در گرو تغییر افکار و رفتار میداند، زمینه را برای نقشآفرینی منتظران در تحقق ظهور فراهم کرد.
- مقابله با انحرافات و کجاندیشی برخی منتظران، ازجمله رویارویی با جریان انجمن حجتیه و ترویج نگرش صحیح به مسئله انتظار و تعمیق معارف مهدوی.
- ترغیب مردم به مباحث مهدوی در مناسبتهایی چون نیمه شعبان، نهم ربیع و جمعهها، توسعهٔ کمی و کیفی مسجد جمکران و برنامههای فرهنگی آن.
- تشکیل بسیج مهدوی، کانون مهدویت، تأسیس مراکز آموزشی و فرهنگی مهدوی و تولید آثار مکتوب در این زمینه.
- تأسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، زیرا یکی از علل غیبت، ترس امام از جان خود دانسته شده و تأسیس این نهاد زمینه را برای رفع آن فراهم میکند.
- بیداری کشورهای اسلامی، مبارزه با جریانهای انحرافی مهدوی، مدعیان دروغین و نقشههای دشمنان مهدویت و تشیع.[۴۲]
نقش اقشار مختلف در زمینهسازی ظهور
نقش حکومت اسلامی
حکومت اسلامی از منظر آموزههای مهدوی، والاترین نقش را در فراهمآوری مقدمات ظهور امام مهدی بر عهده دارد. براساس برخی روایات، پیشاز ظهور، حکومتی عادل و اسلامی وجود خواهد داشت که زمینه را برای قیام جهانی آن امام مهیا میسازد.[۴۳] کارکرد اصلی این حکومت، ایجاد بسترهای لازم در عرصههای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، گسترش عدالت اجتماعی، مبارزه با فساد، و تقویت توان دفاعی و استقلال ملی است تا بستری برای استقرار عدالت فراگیر در دوران ظهور فراهم آید.[۴۴]
نقش جامعه اسلامی و عموم مردم
براساس دیدگاه زمینهسازی، فراهم کردن مقدمات ظهور، وظیفهای همگانی است که همهٔ اقشار جامعه را در بر میگیرد.[۴۵] عموم مردم با انجام تکالیف دینی، خودسازی فردی و کوشش برای اصلاح رفتار اجتماعی، سهمی اساسی در این مسیر ایفا میکنند. از مهمترین نمونههای این نقشآفرینی همگانی، دعا برای تعجیل فرج و استغاثه به درگاه الهی است که در روایات، از آن بهعنوان یکی از مؤثرترین ابزارهای زمینهسازی یاد شده و به تمام منتظران سفارش شده است. همچنین همدلی و وفاداری از دیگر ارکان مشارکت مردم در این عرصه بهشمار میرود؛ چنانکه شیخ مفید، نبود این دو عامل را مهمترین مانع ظهور دانسته است.[۴۶]
نقش عالمان دین
در عصر غیبت، مرزبانی و حراست از فرهنگ دینی، مهمترین وظیفهٔ عالمان دین بهشمار میرود. آنان با گسترش معارف دینی، مقابله با تهاجم فرهنگی، تولید علم و افزایش دایرهٔ دانش، از حاکمیت جهل بر جامعه جلوگیری میکنند. عالمان شیعه همچنین با تربیت نسلی معتقد، صبور و بردبار، نیروهای مورد نیاز جامعهٔ مهدوی را پرورش میدهند. حضور در کنار مردم، ایجاد تحولات اجتماعی از طریق فتواهای بهموقع[۴۷] و ورود به آموزش و پرورش بهعنوان مشاور دینی، از مصادیق روشن این نقشآفرینی تاریخی است.[۴۸] نهضت سید روحالله خمینی نقطهٔ عطف بزرگی در حرکت عالمان برای زمینهسازی ظهور بود و مسیر تشکیل حکومت دینی را بهعنوان مقدمهای برای حکومت جهانی حضرت مهدی هموار ساخت.[۴۹]
نقش نخبگان و روشنفکران
دانشگاه تراز اسلامی بهعنوان قلب تپندهٔ تمدن نوین اسلامی، بر دو بُعد اساسی استوار است: نخست، پرورش انسان با مؤلفههای تربیت فکری و اعتقادی، فرهنگی و اخلاقی و علمی و مهارتی؛ و دوم تولید و گسترش حکمت با محورهایی چون تولید فکر، تولید علم، فناوری و نوآوری. این نهاد، مسئولیت تغذیهٔ فکری و علمی جامعه را بر عهده دارد.[۵۰] نخبگان دانشگاهی و روشنفکران دینی با تبیین معارف مهدوی، پاسخگویی به شبهات و روشنگری در برابر انحرافات فکری، نقشی کلیدی در زمینهسازی ظهور ایفا میکنند.[۵۱] آنان با تولید آثار علمی و پژوهشی، بالاترین نقش را در ایجاد و گسترش معرفت مهدوی در نظام آموزشی جامعه دارند.[۵۲] همچنین نخبگان با تحلیل و نقد جریانهای انحرافی و افشای توطئههای دشمنان علیه باور مهدویت، ازجمله برنامههای صهیونیسم جهانی در وارونهسازی چهرهٔ منجی موعود، به مقابله با تهاجم فرهنگی غرب میپردازند.[۵۳] نظام آموزشی و دانشگاهها نیز با تربیت نیروی انسانی متخصص و معتقد، میتوانند خروجیهای خود را برای یاری امام مهدی آماده سازند.[۵۴]
نقش زنان
نقشآفرینی زنان در مسیر زمینهسازی ظهور، در دو عرصهٔ خانواده[۵۵] و اجتماع متمرکز است:[۵۶]
- در عرصهٔ خانواده، تربیت فرزندان بهعنوان آیندهسازان ظهور و همراهی و پشتیبانی از همسر در مسیر رشد و تعالی دینی، از نقشهای ویژهٔ زنان بهشمار میرود.[۵۷]
- در عرصهٔ اجتماعی، حجاب و عفاف که در روایات بهمنزلهٔ جهاد دانسته شده،[۵۸] حضور علمی و فرهنگی در مجامع دینی، ارائهٔ الگوی اسلامی در پوشش و معماری،[۵۹] و فعالیت اقتصادی مبتنی بر شئونات اسلامی، ازجمله نقشهای اختصاصی زنان در این مسیر گزارش شده است.[۶۰]
نقش جوانان
براساس روایات، اکثریت یاران امام مهدی را جوانان تشکیل میدهند و این امر به نیاز حکومت جهانی آن حضرت به نیرویی پرانرژی، شجاع و تحولآفرین نسبت داده شده است.[۶۱] جوانان بهدلیل صفای باطن، شجاعت، نوگرایی و حقیقتطلبی، از آمادگی بیشتری برای حرکت بهسوی امام و تحقق عدالت جهانی برخوردار دانسته شدهاند.[۶۲] در آثار حدیثی و نگاه اندیشمندان شیعی، مهمترین وظایف جوانان در مسیر زمینهسازی ظهور عبارت است از:
- معرفتزایی و معرفتافزایی نسبت به امام و آموزههای مهدوی؛
- قدرتافزایی در ابعاد فردی و اجتماعی؛
- تابآوری در برابر سختیها و جریانهای مخالف؛
- اطاعت از فرامین الهی و التزام به تکالیف شرعی؛
- مسئولیتپذیری و خودباوری در مسیر تحقق جامعهٔ مهدوی؛[۶۳]
- خودسازی اخلاقی و فکری؛
- مسئولیت علمی و مهارتی برای توانمندسازی فردی و اجتماعی؛
- عدالتخواهی و مبارزه با فساد در همهٔ عرصهها.[۶۴]
نقش رسانهها
در مطالعات مهدویت، رسانهها و ابزارهای ارتباطی در گونههای مختلف دیداری، شنیداری،[۶۵] مکتوب و سایبری، از ظرفیتهای مؤثر برای زمینهسازی ظهور بهشمار میروند. پژوهشگران این حوزه معتقدند با توجه به گستردگی کارکرد رسانهها و جایگزینی نسبی آنها با رویاروییهای نظامی، این ابزارها تأثیرات مستقیم و غیرمستقیمی بر سایر عرصهها دارند. در این رویکرد، استفادهٔ هدفمند از فناوریهای نوین ارتباطی، ازجمله شبکههای ماهوارهای و کابلی، مطبوعات، خبرگزاریها، شبکههای اجتماعی، انجمنها و دانشنامههای مجازی در کنار ظرفیتهای هنری، برای فعالیت رسانهای در این مسیر ضروری دانسته میشود.[۶۶]
پانویس
- ↑ پورسید آقایی، «زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۸ش، ص۲۰؛ آیتی، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۰-۲۱.
- ↑ جهانکهن، ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان، ۱۳۹۳ش، ص۳۵.
- ↑ جاودانی عادل فخار، بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینهسازی ظهور، ۱۴۰۱ش، ص۱۶.
- ↑ امداد، «شیوههای ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارۀ ولیّپنداری خود و امکان مخاطبۀ مستقیم با خداوند»، ۱۴۰۰ش، ص۱۱۴-۱۱۶.
- ↑ بوذرینژاد و ایرانپور، «پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباریگری در دوره صفویه»، ۱۴۰۱ش، ص۴۶.
- ↑ «انتظار در اندیشه امام خمینی»، وبسایت قدس.
- ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی.
- ↑ مطهری، قیام و انقلاب مهدی، ۱۴۰۲ش، ص۵۸–۵۹.
- ↑ کاظمی شیخ شبانی، «نقش کمبود یاران در آغاز غیبت امام دوازدهم»، ۱۴۰۲ش، ص۳۴.
- ↑ «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وبسایت امام مهدی کیست؟.
- ↑ آیتی، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۱.
- ↑ جهانکهن، ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان، ۱۳۹۳ش، ص۳۶–۳۸.
- ↑ خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۱۰۸؛ شیرمردی، «انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینهسازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ عبدیپور، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعهشناسی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور »، ۱۳۸۶ش، ص۶۲-۶۳.
- ↑ آیتی، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۴-۲۸.
- ↑ آیتی، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۴-۲۸.
- ↑ جهانکهن، ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان، ۱۳۹۳ش، ص۹۴.
- ↑ فاکر میبدی، «زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ رامین، «اخلاق زمینهساز در قلمرو خانواده»، ۱۳۹۳ش، ص۱۶۰. گودرزی، «مؤلفههای راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینهساز»، ۱۳۹۳ش، ص۸۹.
- ↑ ماسلایه و انصاری چشمه، «نقش زنان در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۶۱-۶۴.
- ↑ فاکر میبدی، «زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ شاهنظری و طاهرهدایتی، «الگوی تربیت اخلاق فردی و اجتماعی زمینهساز ظهور (الگوی تعالی انسان)»، ۱۴۰۳ش، ص۸۲.
- ↑ علایی رحمانی و عباس قلیزاده، «نقش اجتماعی زنان در زمینهسازی جامعه مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۳.
- ↑ ناصح، «ویژگیهای اخلاقی جامعه زمینهساز ظهور یا محورهای اساسی اخلاق زمینهساز در بعد اجتماعی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۷۳؛ ابنماجه، سنن ابنماجه، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۱۳۶۸.
- ↑ «قیام گروهی از مشرق زمین»، وبسایت مهدویت؛ «قیام گروهی از مشرق زمین»، وبسایت تبیان.
- ↑ امانی، سنن جاهلی عرب و روش برخورد قرآن کریم، ۱۳۹۷ش، ص۲۵۶.
- ↑ صادقی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.
- ↑ جاودانی عادل فخار، بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینهسازی ظهور، ۱۴۰۱ش، ص۳۹.
- ↑ «سید خراسانی؛ بررسی روایات، ویژگیها و جایگاه او در عصر ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۹۰.
- ↑ ابنطاووس، التشریف بالمنن، ۱۴۱۶ق، ص۱۲۰.
- ↑ کورانی، عصر ظهور، ۱۳۹۴ش، ص۶۷۶.
- ↑ پور سیدآقایی و مافی، «نقش ایرانیان در عصر ظهور»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.
- ↑ «علامه مجلسی و تطبیق دو روایت بر ظهور دولت صفویه»، خبر آنلاین.
- ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبر آنلاین.
- ↑ حسنپور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۳۹ و ۴۳.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱۵، ص۶۲ و ج۱۶، ص۱۳۱.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۷ش، ج۲۴، ص۴۳۹.
- ↑ حسنپور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۳۹.
- ↑ حسنپور، «بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۴۱-۴۲.
- ↑ «تأثیر حکومت اسلامی در زمینهسازی ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وبسایت امام مهدی کیست؟.
- ↑ «نقش عالمان دین در زمینهسازی ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وبسایت امام مهدی کیست؟.
- ↑ «نقش عالمان دین در زمینهسازی ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ سرمدی و همکاران، «نقش معلم در زمینهسازی ظهوری و تحقق جامعه مهدوی»، ۱۳۹۲ش، ص۷۰.
- ↑ «نهضت امام خمینی نقطه عطف حرکت علما در زمینهسازی ظهور بود»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ حسنی آهنگر و برزنونی، «دانشگاه تراز اسلامی، قلب تپندۀ تمدن اسلامی و زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۷ش، ص۲۷-۲۸.
- ↑ «نقش دانشگاه و نخبگان در زمینهسازی ظهور»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ سرمدی و همکاران، «نقش معلّم در زمینهسازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وبسایت مؤسسه آینده روشن بشریت.
- ↑ صالحی، «نقش مقاومت اسلامی در زمینهسازی ظهور آخرین منجی»، همشهری آنلاین.
- ↑ سرمدی و همکاران، «نقش معلّم در زمینهسازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وبسایت مؤسسه آینده روشن بشریت.
- ↑ «نقش بیبدیل زنان در زمینهسازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری صداوسیما.
- ↑ «زنان زمینهساز ظهور چه ویژگیهایی دارند؟»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۷۶-۱۸۰؛ ماسلایه و انصاری چشمه، «نقش زنان در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۶۹.
- ↑ هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۰-۱۸۳.
- ↑ هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۴-۱۹۱.
- ↑ هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۴-۱۹۸.
- ↑ اباذری، «جوانان در خدمت مهدی»، ۱۳۸۷ش.
- ↑ «وظایف جوان منتظر، جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی دارند»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ برنجکار و سیادتی، «وظایف جوانان در جامعه منتظر»، ۱۴۰۱ش، ص۱۱۵. «وظایف جوان منتظر، جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی دارند»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «خودسازی و مسئولیتپذیری؛ وظایف نسل جوان در مسیر ظهور»، خبرگزاری مهر.
- ↑ رجبی، «نقش رسانههای دیداری و شنیداری در آمادهسازی ظهور»، ۱۳۸۹ش، ص۵۹.
- ↑ عظیمی خرمآبادی، «زمینهسازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود»، ۱۳۹۴ش، ص۹ و ۳۲ و ۴۰-۳۷ و ۴۴.
منابع
- آیتی، نصرتالله، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، مشرق موعود، سال ۵، شماره ۱۹، ۱۳۹۰ش.
- اباذری، عبدالرحیم، «جوانان در خدمت مهدی»، فرهنگ کوثر، سال ۱۱، شماره ۷۴، ۱۳۸۷ش.
- امانی، محمدعلی، سنن جاهلی عرب و روش برخورد قرآن کریم، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۷ش.
- ابنطاووس، علی بن موسی، التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن، قم، مؤسسه صاحبالامر، ۱۴۱۶ق.
- ابنماجه، محمد بن یزید، سنن ابنماجه، تصحیح بشار عواد، بیروت، دارالجیل. ۱۴۱۸ق.
- امداد، توران، «شیوههای ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارهٔ ولیّپنداری خود و امکان مخاطبهٔ مستقیم با خداوند»، نقد و نظر، شماره ۲۶، شماره ۱، ۱۴۰۰ش.
- «انتظار در اندیشه امام خمینی»، وبسایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۵ش.
- برنجکار، رضا و سیادتی، سیدحسن، «وظایف جوانان در جامعه منتظر»، جامعه مهدوی، سال ۳، شماره ۲، شماره پیاپی ۶، ۱۴۰۱ش.
- بوذرینژاد، یحیی و ایرانپور، حسین، «پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباریگری در دوره صفویه»، پژوهشهای ایرانشناسی، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
- پور سیدآقایی، سیدمسعود، «زمینهسازی ظهور»، مشرق موعود، شماره۱۰، ۱۳۸۸ش.
- پور سیدآقایی، سیدمسعود و مافی، سلیمان، «نقش ایرانیان در عصر ظهور»، پژوهشهای مهدوی، سال ۷، شماره ۲۵، ۱۳۹۷ش.
- «تأثیر حکومت اسلامی در زمینهسازی ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۸۹ش.
- جاودانی عادل فخار، عباس، بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینهسازی ظهور، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۴۰۱ش.
- جهانکهن، سجاد، ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- حسنپور، مرتضی، «بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، مطالعات مهدوی، دوره ۱۱، شماره ۴۸، ۱۳۹۹ش.
- حسنی آهنگر، محمدرضا و برزنونی، محمدعلی، «دانشگاه تراز اسلامی، قلب تپندهٔ تمدن اسلامی و زمینهسازی ظهور»، همایش بینالمللی دکترین مهدویت پیشگوییهای آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
- «خودسازی و مسئولیتپذیری؛ وظایف نسل جوان در مسیر ظهور»، خبرگزاری مهر، تاریح درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
- خمینی، روحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- خمینی، روحالله، صحیفه نور، ترهان، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۹ش.
- رامین، فرح، «اخلاق زمینهساز در قلمرو خانواده»، مشرق موعود، سال۸، شماره۳۱، ۱۳۹۳ش.
- «راههای زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۳۹۸ش.
- رجبی، حجتالله، «نقش رسانههای دیداری و شنیداری در آمادهسازی ظهور»، مطالعات مهدوی، سال ۳، شماره ۱۰، ۱۳۸۹ش.
- «زنان زمینهساز ظهور چه ویژگیهایی دارند؟»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۴۰۲ش.
- سرمدی محمدرضا و همکاران، «نقش معلّم در زمینهسازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وبسایت مؤسسه آینده روشن بشریت، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۳ش.
- «سید خراسانی؛ بررسی روایات، ویژگیها و جایگاه او در عصر ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۴ش.
- شاهنظری، علی و طاهرهدایتی، نسرین، «الگوی تربیت اخلاق فردی و اجتماعی زمینهساز ظهور (الگوی تعالی انسان)»، مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، دوره ۹، شماره ۱، ۱۴۰۳ش.
- شیرمردی، سید یدالله، «انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینهسازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
- صادقی، مصطفی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، انتظار موعود، سال ۳، شماره ۸ و ۹، ۱۳۸۲ش.
- صالحی، وجیهه، «نقش مقاومت اسلامی در زمینهسازی ظهور آخرین منجی»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۸۸ش.
- صمدی، قنبرعلی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۸۶ش.
- عبدیپور، حسن، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعهشناسی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریح درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
- عظیمی خرمآبادی، کاظم، «زمینهسازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود»، عصر آدینه، سال ۸، شماره ۱۵، ۱۳۹۴ش.
- «علامه مجلسی و تطبیق دو روایت بر ظهور دولت صفویه»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۳۹۰ش.
- علایی رحمانی، فاطمه و عباس قلیزاده، سیده سپیده، «نقش اجتماعی زنان در زمینهسازی جامعه مهدوی»، پژوهشهای اجتماعی اسلامی، سال ۲۲، شماره ۱۱۰، ۱۳۹۵ش.
- فاکر میبدی، محمد، «زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
- «قیام گروهی از مشرق زمین»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
- «قیام گروهی از مشرق زمین»، وبسایت مهدویت، تاریخ بازدید: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
- کاظمی شیخ شبانی، سیدعلی، «نقش کمبود یاران در آغاز غیبت امام دوازدهم»، مطالعات مهدوی، سال ۱۴، شماره ۵۶. ۱۴۰۲ش.
- کورانی، علی، عصر ظهور، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۴ش.
- گودرزی، غلامرضا، «مؤلفههای راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینهساز»، مشرق موعود، سال ۸، شماره ۳۱، ۱۳۹۳ش.
- ماسلایه، نانتیا و انصاری چشمه، راضیه، «نقش زنان در زمینهسازی ظهور»، پژوهشهای اسلامی جنسیت و خانواده، سال ۲، شماره ۳، ۱۳۹۸ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، ۱۳۸۷ش.
- مطهری، مرتضی، قیام و انقلاب مهدی از دیدگاه فلسفه تاریخ، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
- «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وبسایت امام مهدی کیست؟، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
- ناصح، علیاحمد، «ویژگیهای اخلاقی جامعه زمینهساز ظهور یا محورهای اساسی اخلاق زمینهساز در بعد اجتماعی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱ شهریور ۱۳۹۷ش.
- «نقش عالمان دین در زمینهسازی ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۹۶ش.
- «نقش بیبدیل زنان در زمینهسازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۳۹۹ش.
- «نقش دانشگاه و نخبگان در زمینهسازی ظهور»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۱ش.
- «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
- «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، ترجمه محمدجواد غفاری، تهران، مکتبه الصدوق، ۱۳۹۷ق.
- «نهضت امام خمینی نقطه عطف حرکت علما در زمینهسازی ظهور بود»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
- «وظایف جوان منتظر، جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی دارند»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
- هاشمی، ریحانه، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، انتظار موعود، سال ۷، شماره ۲۲، ۱۳۸۶ش.