تفاهم‌نامه اسلام‌آباد

تفاهم‌نامه اسلام‌آباد؛ توافقی چارچوبی با میانجی‌گری پاکستان برای پایان جنگ و آغاز مذاکرات جامع میان ایران و آمریکا.

تفاهم‌نامه اسلام‌آباد که در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش با میانجی‌گری پاکستان و با همکاری قطر، مصر و ترکیه به امضای روسای جمهور ایران و آمریکا رسید، حاصل نزدیک به سه ماه مذاکره در پی جنگی ۴۰ روزه است که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ش بین ایران از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر درگرفت. این سند که مشتمل بر ۱۴ بند تنظیم شده، به‌عنوان چارچوبی موقت و غیرالزام‌آور برای مدیریت دورۀ پس از آتش‌بس و ایجاد بستر مذاکرات جامع دربارۀ برنامه هسته‌ای، تنگۀ هرمز و آزادسازی دارایی‌های ایران طراحی شده است. این تفاهم‌نامه با واکنش‌های گسترده و متفاوتی در سطح بین‌المللی و داخلی مواجه شد؛ به‌گونه‌ای که کشورهای اروپایی، ناتو، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و همچنین چین و ژاپن از آن استقبال کردند، در حالی که اسرائیل و بخشی از محافل سیاسی آمریکا رویکردی انتقادی در پیش گرفتند.

زمینه‌ها

زمینه‌های شکل‌گیری تفاهم‌نامه اسلام‌آباد به حملات گسترده و همه‌جانبه‌ای بازمی‌گردد که در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش از سوی آمریکا و اسرائیل علیه اهدافی از جمله بیت رهبر جمهوری اسلامی ایران، کاخ ریاست‌جمهوری و شورای عالی امنیت ملی آغاز شد و بر اساس گزارش هلال‌احمر، ۲۴ استان ایران را هدف قرار داد. ایران نیز در ساعت ۱۲ ظهر همان روز، با شلیک موشک به اهدافی در اسرائیل و پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه خلیج فارس، پاسخ متقابل داد. آمریکا هدف تغییر رژیم و اسرائیل هدف از کارانداختن توان نظامی و هسته‌ای را برای این جنگ اعلام کردند، هرچند با طولانی‌ترشدن جنگ، واگرایی در اهداف نهایی دو طرف نمایان شد. این جنگ تا تاریخ ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ش به طور فعال ادامه داشت.

تاریخچه

در بامداد ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ش با اعلام طرفین درگیر، آتش‌بسی دو هفته‌ای برقرار شد. در دوران آتش‌بس، ایران بسته‌ماندن تنگه هرمز را به طور فعال اجرا کرد و آمریکا نیز با محاصره دریایی، کشتی‌های مرتبط با ایران را توقیف می‌کرد که ایران آن را نقض آتش‌بس تلقی می‌نمود. آتش‌بس در ۱ اردیبهشت به پایان رسید و با تمدید بدون محدودیت زمانی ادامه یافت. با آغاز دوره آتش‌بس، گفتگوهای دیپلماتیک با میانجی‌گری پاکستان، قطر، مصر و ترکیه شکل گرفت و دور اول مذاکرات در ۲۲ فروردین در پاکستان برگزار شد. هرچند دور دوم مذاکرات که قرار بود در هفته منتهی به پایان آتش‌بس برگزار شود، از سوی ایران لغو شد که مقامات ایرانی این اقدام را در پاسخ به عدم پایبندی طرف آمریکایی به تعهدات و نیز ادامۀ محاصرۀ دریایی علی‌رغم جریان مذاکرات عنوان کردند. در ۲۱ خرداد ۱۴۰۵ش با میانجی‌گری قطر و هماهنگی ایالات متحده، مذاکراتی در تهران برگزار شد که طی آن، اختلافات اصلی دربارۀ سه موضوع کلیدی شامل آزادسازی دارایی‌های مسدودشدۀ ایران، بازگشایی تنگه هرمز و چارچوب برنامۀ هسته‌ای ایران در دورۀ آتش‌بس 60روزه، به میزان قابل‌توجهی کاهش یافت. در ۲۴ خرداد، ایران اعلام کرد که پیش‌نویس ارائه‌شده از سوی ایالات متحده، متضمن تعهد تهران به خودداری از تولید یا دستیابی به سلاح هسته‌ای و نیز موافقت واشنگتن با رقیق‌سازی ذخایر اورانیوم با غنای بالا توسط ایران است. در همان روز، دو طرف اعلام کردند که به توافق پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز رسیده‌اند و ترامپ از لغو محاصره دریایی خبر داد. در نهایت در بامداد 28 خرداد 1405ش تفاهم‌نامه به‌صورت دیجیتال توسط توسط مسعود پزشکان رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی ایران و دونالد ترامپ رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، امضا شد.

اهمیت

از دیدگاه تحلیلگران، تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را باید یکی از مهم‌ترین رویدادهای سیاسی و راهبردی دهه‌های اخیر در روابط ایران و ایالات متحده دانست که فراتر از یک توافق دوجانبه، تلاشی برای پایان‌بخشی به یکی از طولانی‌ترین و پرهزینه‌ترین منازعات عصر حاضر محسوب می‌شود. به باور ناظران، اهمیت این سند از آن جهت است که برای نخستین‌بار مجموعه‌ای از مسائل امنیتی، اقتصادی، هسته‌ای و منطقه‌ای را در قالب یک چارچوب واحد مورد توجه قرار داده و مسیر تازه‌ای را برای آینده روابط دو کشور ترسیم کرده است. تحلیلگران بر این باورند که این تفاهم نشان داد حتی پیچیده‌ترین بحران‌های بین‌المللی نیز در نهایت می‌توانند از مسیر مذاکره و توافق مدیریت شوند و دیپلماسی همچنان مؤثرترین ابزار برای حل‌وفصل اختلافات پیچیده به شمار می‌رود. با این حال، به اعتقاد کارشناسان، موفقیت یا ناکامی این تفاهم تنها سرنوشت دو کشور را تعیین نخواهد کرد، بلکه بر آینده نظم منطقه‌ای نیز اثرگذار خواهد بود و اکنون مهم‌ترین مسئله، توانایی طرفین برای اجرای دقیق و متوازن تعهدات مندرج در آن است.

متن تفاهم‌نامه

متن کامل یادداشت تفاهم اسلام‌آباد بین جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا، که در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵م با میانجی‌گری پاکستان به امضا رسید، مشتمل بر ۱۴ بند است و محتوای اصلی آن چهار محور اصلی را شامل می‌شود:

نظامی-امنیتی: خاتمه فوری و دائمی عملیات‌های نظامی در تمامی جبهه‌ها از جمله لبنان، احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی، رفع محاصره دریایی و خروج نیروهای آمریکایی از حوزه پیرامونی ایران، و تردد کشتی‌های تجاری در خلیج فارس و تنگه هرمز با هماهنگی عمان و کشورهای ساحلی.

محور هسته‌ای و تحریم‌ها: تعهد ایران به عدم تولید یا خرید سلاح هسته‌ای و حل‌وفصل وضعیت مواد غنی‌شده از طریق رقیق‌سازی در محل تحت نظارت آژانس، و تعهد آمریکا به خاتمه تمامی تحریم‌های یک‌جانبه و بین‌المللی و نیز آزادسازی وجوه مسدودشده و صدور مجوزهای صادرات نفت و فرآورده‌های پتروشیمی؛

محور اقتصادی و بازسازی: تعهد آمریکا به ایجاد برنامه‌ای برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران با تأمین حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار؛

محور اجرایی و نهایی: مذاکرات برای توافق نهایی ظرف ۶۰ روز، تشکیل سازوکار نظارت بر اجرا، و تأیید توافق نهایی با قطعنامه الزام‌آور شورای امنیت سازمان ملل متحد. این یادداشت که با امضای نمایندگان ایران، آمریکا و پاکستان (به‌عنوان میانجی) همراه است، به‌عنوان سندی مقدماتی برای دستیابی به توافقی جامع و دائمی طراحی شده و طرفین را به حفظ وضعیت موجود تا زمان توافق نهایی ملزم می‌کند.

ماهیت و کارکرد

به نظر تحلیلگران، این تفاهم‌نامه یک سند غیرالزام‌آور در حقوق بین‌الملل است که به‌عنوان چارچوبی موقت برای مدیریت دوره پس از آتش‌بس و ایجاد بستر لازم جهت ورود به مذاکرات جامع‌تر برای حصول توافق نهایی طراحی شده و موفقیت آن به میزان پایبندی طرفین به تعهدات متقابل در دوره ۶۰ روزه وابسته است. تحلیلگران بر این باورند که منطق حاکم بر این تفاهم، مبتنی بر کنترل متقابل و راستی‌آزمایی رفتار طرفین است و اعتماد، نقطه شروع یا پیش‌فرض این مذاکرات قرار نگرفته است. کارکردهای اصلی این تفاهم‌نامه از دیدگاه تحلیلگران عبارت است از: تثبیت دستاوردهای میدانی و تبدیل نتایج جنگ به ترتیبات سیاسی و حقوقی پایدار، کاهش خطر ازسرگیری درگیری‌ها از طریق ایجاد سازوکارهای نظارتی و راستی‌آزمایی و فراهم‌آوردن فرصتی برای گفت‌وگوهای فنی و تخصصی درباره برنامه هسته‌ای ایران در چارچوبی کنترل‌شده.

بازتاب‌های رسانه‌ای

تفاهم‌نامه اسلام‌آباد میان ایران و ایالات متحده با میانجی‌گری پاکستان، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های بین‌المللی داشت و خبرگزاری‌های معتبری نظیر رویترز و آسوشیتدپرس آن را گامی برای پایان‌بخشی به دوره تنش و آغاز مذاکرات جامع‌تر ارزیابی کردند. رسانه‌های اروپایی از جمله تایمز و یورونیوز، اگرچه از کاهش خطر درگیری مستقیم استقبال نمودند، اما بر ابهامات موجود در متن تفاهم و موکول شدن جزئیات کلیدی به مذاکرات بعدی تأکید ورزیدند. در مقابل، رسانه‌های اسرائیلی و بخشی از محافل سیاسی آمریکا از جمله گاردین، رویکردی انتقادی اتخاذ کرده و ابراز نگرانی کردند که این توافق ممکن است بدون رفع کامل نگرانی‌ها درباره برنامه هسته‌ای ایران، فشارها را کاهش دهد. نقش پاکستان به عنوان میانجی اصلی در این تفاهم، بازتاب قابل توجهی در رسانه‌هایی نظیر واشنگتن‌پست، اسکای‌نیوز و روزنامه داون داشت و از آن به‌عنوان عاملی کلیدی در دستیابی به متن نهایی یاد شد. برآیند گزارش‌های منتشرشده حاکی از آن است که این تفاهم بیش از یک توافق نهایی، به‌عنوان چارچوبی برای ورود به مرحلۀ جدیدی از گفت‌وگوها تلقی می‌شود و موفقیت آن به نحوۀ مدیریت اختلافات در ماه‌های آینده بستگی خواهد داشت.

واکنش‌ها

جمهوری اسلامی ایران

• سید مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری انقلاب ایران، در پیامی به ملت ایران، ضمن اشاره به امضای تفاهم‌نامه میان روسای جمهور ایران و آمریکا، بر نقش استیصال طرف آمریکایی در روند دستیابی به این توافق تأکید کرد. وی با وجود اظهار نظر متفاوت در اصول، با توجه به تعهد رئیس‌جمهور و اعضای شورای عالی امنیت ملی مبنی بر پاسداشت حقوق ملت ایران و جبهه مقاومت و همچنین پذیرش مسئولیت در قبال اجرای آن، با این تفاهم‌نامه موافقت کرد. سید مجتبی خامنه‌ای بر لزوم نظارت بر تحقق شروط مورد نظر و همچنین عدم پذیرش زیاده‌خواهی طرف آمریکایی در مذاکرات آتی تصریح کرده است.
• مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، با انتشار مطلبی در شبکه اجتماعی ایکس، این تفاهم‌نامه را «سندی تاریخی و پیامی از ایران مقتدر» توصیف و تأکید کرد که صلح در سایه احترام متقابل تحقق خواهد یافت و جمهوری اسلامی ایران همواره به صلح جهانی با حفظ عزت و استقلال، پیشرفت و همکاری منطقه‌ای متعهد و پایبند است.
• محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، نیز در پیامی اعلام کرد که با مقاومت تاریخی ملت و رشادت نیروهای مسلح، ایران گامی بلند به سوی پیروزی نهایی برداشته است.
• حسن روحانی، رئیس‌جمهور پیشین ایران، در یادداشتی این تفاهم‌نامه را ستود و آن را نتیجه تدابیر شورای عالی امنیت ملی و رهبری نظام دانست و نسبت به حساسیت دو ماه پیش‌رو برای ادامه مذاکرات هشدار داد.
• سید محمد خاتمی، رئیس‌جمهور اسبق ایران، نیز در بیانیه‌ای از این تفاهم‌نامه استقبال و آن را گامی بلند و شجاعانه توصیف کرد.
• سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، پس از حصول این تفاهم‌نامه با تعدادی از همتایان خود در کشورهای مختلف از جمله ترکیه، عراق، مصر، عربستان سعودی، عمان، ایتالیا و کویت گفت‌وگو کرد و آنان را در جریان مفاد و آخرین تحولات قرار داد و بر مسئولیت آمریکا در قبال اجرای مفاد تفاهم‌نامه و ضرورت توقف کامل حملات اسرائیل علیه لبنان تأکیدکرد.
• در آستانه امضای این تفاهم‌نامه، تجمعاتی شبانه در تهران و برخی شهرها در مخالفت با رویکرد تیم دیپلماسی کشور شکل گرفت که با حمایت برخی چهره‌های سیاسی و نمایندگان مجلس همراه شد. این تجمعات از دیدگاه برخی تحلیلگران، نماد مقاومت در برابر باج‌خواهی آمریکا تلقی شد، در حالی که گروهی دیگر آن را مانور جریان‌های تندرو برای تفرقه‌افکنی و تضعیف تصمیمات کلان نظام ارزیابی کردند.

بین‌المللی

تفاهم‌نامه اسلام‌آباد برای خاتمه جنگ بین ایران و ایالات متحده، با واکنش‌های گسترده‌ای در سطح بین‌المللی همراه بود. بیانیه مشترک چهار کشور اروپایی بریتانیا، فرانسه، آلمان و ایتالیا که از این توافق استقبال کرده بود، با پیوستن ۳۵ کشور دیگر از جمله ژاپن، کانادا، استرالیا، کشورهای عضو اتحادیه اروپا و چند کشور دیگر، به بیانیه‌ای گسترده‌تر تبدیل شد. امضاکنندگان این بیانیه، تفاهم‌نامه را فرصتی برای بازگرداندن ثبات منطقه‌ای و تثبیت اقتصاد جهانی ارزیابی و بر لزوم نهایی‌سازی سریع و اجرای جامع توافق تأکید کردند. ناتو و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز از این تفاهم‌نامه استقبال کردند. مارک روته، دبیرکل ناتو، آن را گامی مثبت به سوی ثبات منطقه‌ای توصیف کرد و رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، بر ضرورت آغاز کار فنی و تدوین گام‌های مشخص برای اجرا تأکید نمود. چین و ژاپن نیز با استقبال از این توافق، بر حمایت خود از صلح و ثبات در منطقه تأکید کردند. ارمنستان و جمهوری آذربایجان نیز در بیانیه‌هایی از این تفاهم‌نامه استقبال و از نقش میانجی‌گران منطقه‌ای قدردانی کردند.

اسرائیل و آمریکا

اسرائیل به‌عنوان یکی از طرفین درگیر در جنگ، موضعی متفاوت گرفت و دنی دنون، سفیر اسرائیل در سازمان ملل، این توافق را نامناسب توصیف کرد. شبکه سی‌ان‌ان نیز به نقل از منابع آگاه گزارش داد که بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، به ترامپ اعلام کرده است که اسرائیل خود را ملزم به رعایت مفاد این توافق نمی‌داند. رسانه‌های اسرائیل نیز با ابراز نگرانی عمیق از این تفاهم‌نامه، آن را توافقی نامطلوب و تهدیدآمیز برای منافع امنیتی تل‌آویو ارزیابی کردند و از جمله روزنامه معاریو ضمن اذعان به برتری راهبردی ایران، نتانیاهو را مهره‌ای شکست‌خورده توصیف کرد. همچنین کانال ۱۲ و هاآرتص گزارش دادند که هیچ‌یک از اهداف جنگی اسرائیل در این توافق لحاظ نشده و اسرائیل در روند تصمیم‌گیری منتهی به آن نفوذ محدودی داشته است. از طرف دیگر، حملات هوایی و توپخانه‌ای اسرائیل به جنوب لبنان ادامه یافت و در حملات بامداد 19 ژوئن دست‌کم ۱۸ نفر از جمله زنان و کودکان لبنانی جان باختند.

در میان مقامات آمریکایی، واکنش‌ها به این تفاهم‌نامه متفاوت بود. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، با اعلام لغو محاصره دریایی، از دستیابی به توافق پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز خبر داد. با این حال، آدام اسمیت، عضو ارشد دموکرات کمیته نیروهای مسلح مجلس نمایندگان آمریکا، در مصاحبه با شبکه سی‌ان‌ان، در انتقاد از این تفاهم اظهار داشت که برخلاف ادعای ترامپ، این توافق «تسلیم بی‌قیدوشرط» ایران نیست. نانسی پلوسی، رئیس پیشین مجلس نمایندگان آمریکا از حزب دموکرات، نیز در شبکه اجتماعی ایکس با اشاره به توافق دوره اوباما که آن را «ماهرانه» توصیف کرد، نوشت که ترامپ آن توافق را پاره کرد و به جنگی رفت که به قیمت از دست دادن جان ۱۳ سرباز آمریکایی، افزایش قیمت بنزین و امضای شکستی که میلیاردها دلار برای مالیات‌دهندگان هزینه داشته، تمام شده است.

پیامدها

اقتصادی

به گزراش رسانه‌ها با امضای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد بهای نفت خام با کاهش حدود ۲درصدی به ۷۵ تا ۷۸ دلار در هر بشکه رسید که بیانگر بازگشت آرامش به بازارهای انرژی و افزایش عرضه نفت بود. به نظر کارشناسان این کاهش قیمت، اگرچه هنوز بالاتر از سطح پیش از جنگ (حدود ۷۰ دلار) قرار دارد، اما نشان‌دهندۀ پایان دورۀ نوسانات شدید قیمتی و بهبود نسبی جریان کشتیرانی در خلیج فارس محسوب می‌شود.

سیاسی

به گزارش رسانه‌ها این تفاهم‌نامه باعث نگرانی مردم اسرائیل شده و گروه‌های سیاسی مخالف و موافق دولت، مخالف مذاکرات بین ایران و آمریکا هستند و همین باعث کاهش محبوبیت بنیامین نتانیاهو شده است.

منابع

• «آتش‌بس به طرف مقابل تحمیل شد/ اخذ عوارض از کشتی‌های تجاری ادامه دارد / آمریکا در صورت ادامه محاصره دریایی باید با چین وارد جنگ شود»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب: 29 فروردین 1405ش.
• «آشنایی با جزئیات تفاهم‌نامه اسلام‌آباد»، همشهری آنلاین، 25 خرداد 1405ش.
• «ادامه بمباران لبنان توسط اسرائیل علی‌رغم توافق ایران و آمریکا؛ 18 نفر جان باختند»، خبرگزاری اناتولی، تاریخ درج مطلب: 19 ژوئن 2026م.
• «انفجارهای شدید در بامداد جمعه در مرکز تهران»، خبرگزاری دویچه وله، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «بازتاب جهانی «تفاهم اسلام‌آباد» | از استقبال محتاطانه اروپا تا نگرانی تل‌آویو»، خبرگزاری شهر آرا، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1404ش.
• «پشت پرده تجمعات شبانه تهران»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 25 خرداد 1405ش.
• «پیام قالیباف پس از اعلام توافق با آمریکا»، وب‌سایت تباناک، تاریخ درج مطلب: 25 خرداد 1405ش.
• «پیام مهم رهبر معظم انقلاب درباره تفاهمنامه روسای جمهور ایران و آمریکا»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.

• «تفاهم‌نامه پایان جنگ میان ایران و آمریکا نهایی شد؛ ترامپ دستور لغو محاصره دریایی را صادر کردر»»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: 14 ژوئن 2026م.
• «حمایت ۳۹ کشور از توافق ایران و آمریکا و آمادگی برای رفع تحریم‌ها»، خبرگزاری موج، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش؛
• «خشنودی سیدمحمد خاتمی از ﺗﻔﺎﻫﻢ اﻳﺮان و آﻣﺮﻳﻜﺎ»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 25 خرداد 1405ش.
• «رسانه‌های عبری: ایران در توافق با آمریکا پیروز میدان است»، وب‌سایت شبکه العالم، تاریخ درج مطلب: 24 خرداد 1405ش.
• «سقوط بیشتر قیمت نفت همزمان با امضای توافق پایان جنگ ایران توسط ترامپ و پزشکیان»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: 18 ژوئن 2026م.
• رضایی، امیرمهدی، «صلح یا استراحت بین دو نیمه: تاملی بر یادداشت تفاهم اسلام آباد»، وب‌سایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.
• «ژیار گل، خبرنگار اعزامی بی‌بی‌سی فارسی به اسرائیل می‌گوید»، صحفه بی بی سی در ایکس، تاریخ بازدید: 31 خرداد 1405ش.
• «گسترش حمایت جهانی از توافق ایران و آمریکا؛ ۲۵ کشور به بیانیه اروپا پیوستند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 26 خرداد 1405ش.
• «متن یادداشت تفاهم اسلام‌آباد بین جمهوری اسلامی ایران و آمریکا»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 27 خرداد 1405ش.
• «واکنش پزشکیان به امضای تفاهم اسلام آباد: این یک سند تاریخی و پیامی از ایران مقتدر است»، خبرگزاری شهر آرا، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.
• «واکنش روحانی به امضای تفاهم نامه ایران و آمریکا/ تمجید از صلابت، درایت و حکمت رهبر معظم انقلاب»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.
• «واکنش‌ها در ایران به تفاهم‌نامه ایران و آمریکا؛ از حمایت دو رئیس جمهور سابق تا «سکوت آن یک نفر»»، وب‌سایت بی بی سی فارسی، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.
• «واکنش‌های جهانی به یادداشت تفاهم اسلام‌آباد»، خبرگزرای فارس، تاریخ درج مطلب: 19 ژوئن 2026م.

• «یادداشت تفاهم اسلام‌آباد؛ پلی میان توقف درگیری و توافق نهایی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 30 خرداد 1405ش.
• «747 مصدوم و 201 شهید تاکنون/ 24 استان مورد اصابت»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.

• "US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran", Al Jazeera, Date posted: 14 January 2026.
• "The Diverging U.S. and Israeli Goals in Iran Are Making the Endgame Even Murkier'", Carnegie Endowment, Date posted: 20 march 2026.