فیلترینگ

فیلترینگ؛

۱. مفهوم‌شناسی

پالایش یا فیلترینگ اینترنت به معنای ایجاد محدودیت در دسترسی کاربران به محتوا یا وب‌سایت‌هایی است که بر اساس قوانین، مقررات یا معیارهای اخلاقی و سیاسی، نامناسب تشخیص داده می‌شوند [۱]. این فرایند از نظر حقوقی نوعی «پیشگیری وضعی از جرم» محسوب می‌شود که با سلب ابزار و فرصت از مجرمان بالقوه، از وقوع جرایم در فضای مجازی جلوگیری می‌کند [۲]. فیلترینگ به روش‌های مختلفی از جمله دستکاری در سیستم نام دامنه (DNS)، مسدود‌سازی آدرس‌های IP و بازرسی عمیق بسته‌ها (DPI) انجام می‌گیرد [۳]. در سال‌های اخیر، مفهوم «فیلترینگ هوشمند» نیز مطرح شده است که به جای مسدود کردن کامل یک دامنه یا پلتفرم، تنها بخش‌های حاوی محتوای مجرمانه را از دسترس خارج کرده و اجازه دسترسی به سایر بخش‌های مفید را به کاربران می‌دهد [۴].

۲. وضعیت ایران و جهان

ایران در کنار کشورهایی مانند چین و کره شمالی، از جمله کشورهایی است که بالاترین سطح از محدودیت‌های اینترنتی و فیلترینگ را اعمال می‌کند [۵]. در ایران، این فرایند از اوایل دهه ۱۳۸۰ با مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی آغاز شد و با تصویب قانون جرایم رایانه‌ای در سال ۱۳۸۸، ساختاری قانونی یافت [۶]. پلتفرم‌های پرمخاطبی نظیر تلگرام، اینستاگرام و واتس‌اپ در دوره‌های مختلف به دلایل امنیتی و سیاسی مسدود شده‌اند [۷]. در سطح جهانی، رویکردها متفاوت است؛ در اروپا فیلترینگ عمدتاً بر مقابله با پورنوگرافی کودکان، تروریسم و نقض کپی‌رایت متمرکز است و اغلب به صورت «خودکنترلی داوطلبانه» توسط شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات انجام می‌شود [۸]. کشورهایی نظیر ترکیه و روسیه نیز محدودیت‌های گسترده‌ای را برای حفظ ثبات سیاسی و هویت ملی اعمال می‌کنند [۹].

۳. تبعات و چالش‌ها

اعمال سیاست‌های فیلترینگ تبعات اقتصادی سنگینی بر کسب‌وکارهای اینترنتی داشته است، به طوری که برآوردها حاکی از خسارت‌های روزانه چندین میلیون دلاری به اقتصاد دیجیتال کشور است [۱۰]. با توجه به اینکه بخش بزرگی از تجارت اجتماعی در ایران بر بستر پلتفرم‌هایی نظیر اینستاگرام شکل گرفته، مسدود‌سازی این شبکه موجب افت شدید فروش و معیشت بسیاری از خانوارها شده است [۱۱]. از سوی دیگر، چالش رواج گسترده فیلترشکن‌ها (VPN) مطرح است که علاوه بر کاهش امنیت کاربران و افزایش خطر سرقت اطلاعات، هزینه‌های اضافی به سبد خانوار تحمیل کرده و اثربخشی کلی سیستم پالایش را زیر سؤال برده است [۱۲]. همچنین، بحث‌هایی پیرامون «اینترنت طبقاتی» و ایجاد شکاف در دسترسی آزاد به اطلاعات بر اساس جایگاه اجتماعی یا شغلی افراد مطرح شده که چالش‌های حقوقی و اخلاقی جدی به همراه دارد [۱۳].

پانویس‌ها

[۱] پدرام صنعتی، فیلترینگ یا پالایش اینترنتی، ۳ شهریور ۱۴۰۲، یادداشت علمی

[۲] محمدصادق نصرالهی، ماهیت و مسائل حقوقی پالایش فضای مجازی، پاییز و زمستان ۱۴۰۳، دوفصلنامه مطالعات فقه و حقوق رسانه، ص ۱۸ [۳] اکبر احمدی، اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی کشور، تابستان ۱۴۰۳، مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، ص ۵۷ [۴] مهدی احمدی دستجردی، تحلیل فقهی-حقوقی فیلترینگ، ۱۳۹۹، انتشارات ارسطو، ص ۲۸ [۵] اکبر احمدی، اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی کشور، تابستان ۱۴۰۳، مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، ص ۷۰ [۶] محمدصادق نصراللهی، تحلیل تاریخی-حقوقی تنظیم مقررات فیلترینگ فضای مجازی در ایران، بهار و تابستان ۱۴۰۲، مطالعات فقه و حقوق رسانه، ص ۸۰ [۷] اکبر احمدی، اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی کشور، تابستان ۱۴۰۳، مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، ص ۸۲ [۸] حامد بابازاده مقدم و عمار اسلامخواه، پالایش (فیلترینگ) اینترنت در اروپا، بهار ۱۳۹۵، علوم خبری، شماره ۱۷، ص ۱ [۹] حامد بابازاده مقدم و عمار اسلامخواه، پالایش (فیلترینگ) اینترنت در اروپا، بهار ۱۳۹۵، علوم خبری، شماره ۱۷، ص ۱۴ [۱۰] اکبر احمدی، اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی کشور، تابستان ۱۴۰۳، مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، ص ۲۱۴ [۱۱] زهرا فکرانه، مرکز پژوهش‌های مجلس تایید کرد: اینستاگرام پربازدیدترین رسانه اجتماعی در ایران است، ۳۰ آذر ۱۴۰۴، پیوست [۱۲] پدرام صنعتی، فیلترینگ یا پالایش اینترنتی، ۳ شهریور ۱۴۰۲، یادداشت علمی [۱۳] اکبر احمدی، اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی کشور، تابستان ۱۴۰۳، مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، ص ۸۶

منابع

• احمدی، اکبر، «اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی کشور»، مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، تابستان ۱۴۰۳.

• احمدی دستجردی، مهدی، «تحلیل فقهی-حقوقی فیلترینگ»، انتشارات ارسطو، ۱۳۹۹.

• بابازاده مقدم، حامد و اسلامخواه، عمار، «پالایش (فیلترینگ) اینترنت در اروپا»، مجله علوم خبری، شماره ۱۷، بهار ۱۳۹۵.

• صنعتی، پدرام، «فیلترینگ یا پالایش اینترنتی»، یادداشت علمی، ۳ شهریور ۱۴۰۲.

• فکرانه، زهرا، «مرکز پژوهش‌های مجلس تایید کرد: اینستاگرام پربازدیدترین رسانه اجتماعی در ایران است»، ماهنامه پیوست، ۳۰ آذر ۱۴۰۴.

• نصراللهی، محمدصادق، «تحلیل تاریخی-حقوقی تنظیم مقررات فیلترینگ فضای مجازی در ایران»، دوفصلنامه مطالعات فقه و حقوق رسانه، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۴۰۲.

• نصرالهی، محمدصادق، «ماهیت و مسائل حقوقی پالایش فضای مجازی»، دوفصلنامه مطالعات فقه و حقوق رسانه، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۳.