پیش‌نویس:نهضت مشروطه

نهضت مشروطه؛ دوران گذار از استبداد مطلق به نظام قانون‌محور با حاکمیت ملی، تفکیک قوا و حضور نهادهای نوینی چون مجلس و مطبوعات.

مفهوم‌شناسی‌

نهضت در لغت به‌معنای قیام، خیزش و بیداری است و در اصطلاح به حرکت سازمان‌یافته و نسبتاً بادوامی اطلاق می‌شود که گروهی برای دستیابی به هدفی اجتماعی-سیاسی معین بر اساس نقشی مشخص شکل می‌دهند. مشروطه نیز در فرهنگ سیاسی ایران به نوعی از حکومت گفته می‌شود که در آن وضع قوانین بر عهده مجلس است و دولت به عنوان مجری قوانین عمل می‌کند که در مقابل حکومت استبدادی قرار دارد؛ از این رو مشروطه‌خواهی به معنای طرفداری از حکومت قانون و مخالفت با حکومت فردی و استبدادی است. نهضت مشروطه که در برخی منابع انقلاب مشروطه نیز نامیده شده، رویدادی بود که در اواخر دوره قاجار رخ داد و نظام حکومتی مبتنی بر سلطه فردی پادشاه را به ساختاری قانون‌محور تبدیل کرد. با این حال، مفهوم مشروطه در اندیشۀ جریان‌های مختلف عصر مشروطه تعریف واحد و مشخصی نداشت و طیفی از معانی از «دولت قانون‌مند مبتنی بر شرع» تا «دولت محدودشده به قانون اساسی عرفی» را در بر می‌گرفت؛ به‌گونه‌ای که علمای مشروطه‌خواه همچون آخوند خراسانی آن را چارچوبی برای تحدید قدرت استبدادی و اجرای احکام شریعت می‌دانستند، در مقابل شیخ فضل‌الله نوری بر مشروطه مشروعه و انطباق کامل قوانین با احکام الهی تأکید داشت و روشنفکرانی نظیر تقی‌زاده مشروطیت را نهادی وارداتی و تابع اصول پارلمانی غرب تلقی می‌کردند.

تاریخچه

بر اساس دیدگاه پژوشگران مشروطه و نظریۀ مشروطیت دستاورد قرن هجدهم میلادی است و نخستین تعبیرات از نظریه دولت مشروطه در آمریکا، فرانسه و انگلستان شکل گرفت، هرچند سابقۀ بسیاری از اجزای آن در قرون وسطا نیز وجود داشت. واژه مشروطه در نیمه‌های دوره سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار در ایران به‌کار گرفته شد و سید محمد طباطبایی دوازده سال پیش از امضای فرمان مشروطیت به دست مظفرالدین‌شاه، از مشروطیت و مجلس شورای ملی سخن گفت. این اصطلاح در برابر «دولت مستبده یا سلطنت مطلقه به کار رفت تا نظامی را توصیف کند که در آن قدرت شاه مشروط به قانون و نظارت مجلس است. روزنامه‌های مهم آن دوران مانند حبل‌المتین، صور اسرافیل و صبح صادق، با نقد نظام استبدادی قاجار، کوشیدند تا مفهوم دولت مشروطه را به‌عنوان دولتی مبتنی بر قانون، تفکیک قوا و مسئولیت وزراء در برابر مجلس، برای مردم تبیین کنند. دوره اجرایی این نهضت با صدور فرمان نظام‌نامۀ مجلس شورای ملی در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدین‌شاه قاجار آغاز شد و تا پایان سلطنت احمدشاه و انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت. در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدین‌شاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، محمدعلی‌شاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸ش)، با به‌توپ‌بستن مجلس و برقراری استبداد صغیر، کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما با فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان وادار به کناره‌گیری و تبعید شد. آخرین شاه قاجار، احمدشاه (۱۲۸۸-۱۳۰۴ش)، در شرایطی به سلطنت رسید که کشور با بحران‌هایی چون اشغال خارجی در جنگ جهانی اول و کودتای ۱۲۹۹ش مواجه بود و سرانجام با خلع قاجاریه و استقرار پهلوی، دوره مشروطه پایان یافت.در دوره مجلس اول (۱۳۲۴-۱۳۲۶ق)، اصطلاح رایج برای نظام جدید «دولت مشروطه» بود، اما در دورۀ مجلس دوم (۱۳۲۷-۱۳۲۹ق)، با تثبیت نسبی نظام، واژه «دولت ملی» یا «حکومت ملی» رواج یافت که بر حاکمیت ملت و برگزیدگان آن تأکید داشت.

زمینه‌های نهضت مشروطه

پس از سقوط صفویه و افشاریه و زندیه، سلسله قاجاریه در اواخر سدۀ دوازدهم هجری بر ایران مسلط شد. برخلاف صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعف‌های ساختاری متعددی مواجه بودند. قدرت شاه در این دوره نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمی‌ساخت و ماهیت استبدادی سلطنت، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود. در حوزه روابط خارجی، ایران به عرصه رقابتی دو قدرت استعماری روسیه و انگلیس تبدیل شد و با عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای، بخش‌هایی از قفقاز را از دست داد. وام‌های خارجی با گروگذاشتن گمرک‌های شمالی و جنوبی همراه بود و بیشتر صرف هزینه‌های سفرهای شاهان و خوشگذرانی درباریان می‌شد. با نفوذ غرب در عرصه تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی، قراردادها و امتیازات ناعادلانه‌ای مانند امتیاز رویتر و تنباکو به شرکت‌های خارجی واگذار شد که صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار سنتی را در تنگنا قرار داد. حکام ولایات با پرداخت پیشکش به مقامات مرکزی، حکومت شهرها را به دست می‌آوردند و درباریان وظیفه‌ای در قبال مردم برای خود قائل نبودند. از دیدگاه تحلیلگران، این عوامل زمینه‌های شکل‌گیری جنبش مشروطه را فراهم آورد.

در کنار این ریشه‌های بنیادین، مجموعه‌ای از عوامل محرک نیز روند شکل‌گیری نهضت را تسریع بخشید. برای مثال افزایش ارتباط با کشورهای دارای حکومت مبتنی بر قانون، تأسیس دارالفنون، گسترش صنعت چاپ و انتشار روزنامه‌ها، و نقش علما در بیداری اذهان عمومی از جمله این عوامل بودند. در اوایل دهه ۱۲۸۰ش، وقایعی همچون انتشار تصویر رئیس بلژیکی گمرک در لباس روحانیت، به‌چوب‌بستن تجار توسط حاکم تهران، و کشتهشدن یک طلبه، جامعه را به آشوب کشاند و بست‌نشینی‌های گسترده‌ای در مسجد شاه، حرم عبدالعظیم، قم و سفارت انگلیس در پی داشت. همچنین انقلاب ۱۹۰۵م روسیه و ورود انقلابیون قفقاز به ایران، در اشاعه تفکر انقلابی و تقویت انگیزه مردم مؤثر بود. سرانجام، بحران اقتصادی و رفتار عین‌الدوله با بازاریان و علما، به تحصن مشروطه‌خواهان در سفارت انگلیس و مهاجرت علمای برجسته به قم انجامید و با برکناری عین‌الدوله و صدور فرمان مشروطیت، زمینه برای تأسیس مجلس شورای ملی فراهم شد.

نیروهای اجتماعی فعال نهضت مشروطه

در ایران دوره مشروطه، نیروهای اجتماعی متعددی با انگیزه‌ها و نقش‌های متفاوت وارد عرصه شدند. روحانیون با وجود تهدید جایگاه خود توسط نهادهای آموزشی و حقوقی جدید و رقابت روشنفکران، همچنان از نفوذ معنوی و پایگاه مردمی برخوردار بودند و نقش محوری در بسیج توده‌ها ایفا کردند. روشنفکران متأثر از پیشرفت‌های غرب، به ویژه در آذربایجان، به نشر مفاهیم مشروطه‌خواهی و قانون‌طلبی پرداختند. بازرگانان که از سیاست‌های اقتصادی دولت و رقابت خارجی زیان دیده بودند، با حمایت مالی از بست‌نشینی‌ها و مجلس نقش مهمی داشتند، اما بعداً به‌دلیل نگرانی از بی‌ثباتی، حمایت خود را پس گرفتند. پیشه‌وران و اصناف به عنوان پشتوانه توده‌ای نهضت، از بست‌نشینی تهران تا مقاومت تبریز پیشگام مبارزات بودند. زنان با سخنرانی، تأسیس انجمن‌های مخفی و حتی حضور در نبردها با پوشش مردانه، حضوری فعال داشتند و نهضت حقوق زنان ریشه در همین دوره دارد. در مقابل، دربار، شاهزادگان، زمینداران و اعیان که منافعشان در خطر بود، به صف مخالفان مشروطه پیوستند و برخی بعدها رهبری آن را نیز به دست گرفتند. کارگران و دهقانان به دلیل محدودیت تعداد، پراکندگی و فقدان سازماندهی، نتوانستند نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کنند.

پیامدهای نهضت مشروطه

به نظر محققان نهضت مشروطه دارای پیامدهای بود. از جمله: تبدیل نظریۀ شاه‌محوری به قانون‌محوری، تأسیس مجلس شورای ملی به‌عنوان نخستین نهاد قانون‌گذاری منتخب مردم، تدوین نخستین قانون اساسی کشور و متمم آن، رسمیت‌یافتن تفکیک قوا، و ورود مفاهیمی چون آزادی، عدالت، برابری و انتخابات به گفتمان عمومی. همچنین در ایران این دوره، مطبوعات و روزنامه‌ها از جمله حبل‌المتین، قانون و صور اسرافیل نقش مهمی در آگاهی‌بخشی عمومی ایفا کردند، احزاب و انجمن‌های سیاسی نخستین گام‌های خود را برداشتند و زنان با تشکیل انجمن‌های مخفی و حضور در عرصه عمومی مانند بی‌بی‌مریم بختیاری در فتح تهران، پایه‌های نهضت حقوق زنان را بنا نهادند. متمم قانون اساسی (مصوب ۱۲۸۶ش) مؤلفه‌های هویتی تازه‌ای را در این دوره تعریف کرد: اعلام دین اسلام به‌عنوان دین رسمی و تشیع به‌عنوان مذهب رسمی کشور، نظارت مجتهدان بر قوانین مجلس، تعیین تهران به‌عنوان پایتخت، معرفی پرچم سه‌رنگ شیر و خورشید، حاکمیت ملت، برابری در برابر قانون، آزادی اجتماعات، آزادی تحصیل، مصونیت مالکیت و استقلال قضات. پژوهشگران معتقدند دست‌آوردهای ایران در نهضت مشورطه، اگرچه در استبداد پهلوی تضعیف شد، اما به نقطۀ عطفی در تاریخ سیاسی کشور تبدیل شد که مفاهیم و نهادهای آن بعدها در انقلاب اسلامی ایران نیز بازتاب یافت.

چالش‌های ایران در دوره نهضت مشروطه

برخی پژوهشگران در مقابل دست‌آوردهای نسبی نهضت مشروطه، به چالش‌های اشاره کرده‌اند که ایران در این دوره و پس از آن با آنها مواجه شد:

• نفوذ اندیشه‌های غربی: از دیدگاه این تحلیلگران، تسلط روشنفکران غرب‌زده بر مجلس و تهی‌شدن تدریجی نظام سیاسی از مبانی مورد نظر نیروهای مذهبی، زمینه‌ساز کناره‌گیری بخشی از مردم از ادامه همراهی با نهضت مشروطه شد.
• نفوذ افکار استبدادی: مستبدان پیشین با تظاهر به مشروطه‌خواهی، به تدریج قدرت را در دست گرفتند و استبداد را به نام حکومت مشروطه ادامه دادند.
• تضعیف روند اسلامی: ترور و حذف روحانیانی که بر اسلامی‌بودن نهضت مشروطه تأکید داشتند و همچنین عدم حمایت کافی علمای دین از مشروعه‌خواهانی از عوامل انحراف مشروطه از اهداف اولیه آن ارزیابی شده است.
• بروز تفرقه میان رهبران: اختلاف میان روحانیان و روشنفکران و نیز در میان خود علما، آسیب‌پذیری حرکت را افزایش داد و فرقه‌گرایی و ایجاد احزاب گوناگون، زمینه را برای نفوذ قدرت‌های خارجی فراهم آورد.
• دخالت بیگانگان: روسیه و انگلستان با تأثیرگذاری بر تدوین قانون اساسی (از جمله اقتباس از مجموعه حقوق بلژیک) و کاستن از جایگاه احکام اسلامی در نظام سیاسی نوپا، در شکل‌گیری گرفتاری‌های بعدی ایران نقش داشتند.
• قانون اساسی در خدمت سلطنت: قانون اساسی مشروطه اگرچه گامی در جهت محدودیت استبداد بود، اما در متن اولیۀ آن خاستگاه قدرت همچنان شاه معرفی شده و مشروطه به‌عنوان هدیۀ پادشاه به مردم تلقی می‌شد. در دوره پهلوی، اصلاحات قانون اساسی (۱۳۰۴ش، ۱۳۲۸ش و ۱۳۴۶ش) به‌طور عمده در جهت افزایش اختیارات شاه و تحکیم سلطنت انجام گرفت.
• انتخابات تشریفاتی: در دورۀ رضاشاه، مجالس ششم تا دوازدهم به‌طور کامل تشریفاتی و در جهت تأیید اوامر پادشاه عمل می‌کردند. در دورۀ محمدرضا پهلوی نیز از ۱۳۳۲ش، نمایندگان مجلس توسط کمیسیونی منتخب دربار انتخاب می‌شدند و مشارکت عمومی به ابزاری برای تأمین خواست‌های ملوکانه تبدیل شد.

منابع

• آذرتاش، آذرنوش (۱۳۸۱). فرهنگ معاصر عربی-فارسی. تهران: نی.
• امام‌خمینی، سید روح‌الله (۱۳۸۹). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
• امام‌خمینی، سید روح‌الله (۱۳۸۸). ولایت فقیه، حکومت اسلامی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
• اندرو، وینسنت (۱۳۷۶). نظریه‌های دولت. ترجمهٔ حسین بشیریه. تهران: نی.
• «انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران». خبرگزاری مهر. ۱۴ مرداد ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۵ تیر ۱۴۰۵.
• خوشحال، امیر؛ شایسته، فریدون (۱۳۹۳). «تشریح دلایل وقوع نهضت مشروطه، اهداف آن و دلایل ناکامی آن در دهه های بعد از آن». تغییرات اجتماعی - فرهنگی. یازدهم (۴۳): ۶۸-۸۴.
• رضایی، علی (۱۴ مرداد ۱۴۰۰). «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه». ب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. دریافت‌شده در ۷ خرداد ۱۴۰۵.
• «سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس». وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی. ۱۵ آبان ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۷ خرداد ۱۴۰۵.
• شمیم، علی‌اصغر (۱۳۸۷). ایران در دوره سلطنت قاجار. تهران: بهزاد.
• شیرمحمدی، محمدمهدی (۱۳۸۵). «درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آن در تکوین تمدن اسلامی». مجله حوزه. ۲۳ (۱۳۷): ۱۷۰-۱۷۹.
• طلوع فکور، هانیه (۱۳۹۸). «توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای». تاریخ پژوهی (۷۷): ۷۳-۹۴.
• صفری، سهیلا (۱۳۸۸). «ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران». تاریخ پژوهان (۱۹): ۸۹-۱۱۷.
• «عناصر اجتماعی و سیاسی دوران مشروطه و پهلوی». وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به سولات دینی. ۱۴ بهمن ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۷ خرداد ۱۴۰۵.
• فردوست، حسین؛ شهبازی، عبدالله (۱۳۸۷). ظهور و سقوط سلطنت پهلوی. ج. ۱. تهران: اطلاعات.
• «فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران». وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. ۱۳ مرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ خرداد ۱۴۰۵.
• فیروز، راد؛ شیخی، جواد (۱۳۹۳). «تحلیل جامعه شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهای جنبش مشروطیت در ایران». مطالعات ایرانی. یازدهم (۴۰): ۷۸-۹۱.
• کاتوزیان، محمدعلی (۱۳۹۳). تضاد دولت و ملت ایران. ترجمهٔ علی‌رضا طیب. تهران: نی.
• کسروی، احمد (۱۳۸۳). تاریخ مشروطه ایران. تهران: امیر کبیر.
• کلیفورد ادموند، باسورث (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ايران.
• «متمم قانون اساسی مشروطه». ب‌سایت مرکز پژوهش‌های سیاسی مجلس شورای اسلامی. دریافت‌شده در ۷ خرداد ۱۴۰۵.
• «مشروطه». واژه‌یاب. دریافت‌شده در ۳ خرداد ۱۴۰۵.
• مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۵). انقلاب اسلامی و ريشه‌های آن. به کوشش قاشم شبان‌نیان. قم: موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني.
• «معنا و مفهوم‌ مشروطه‌ از نگاه‌ علما و مشروطه‌خواهان‌». وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. ۱۳ مرداد ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۳ خرداد ۱۴۰۵.
• مهدی‌قلی‌خان، هدایت (۱۳۶۳). طلوع مشروطیت. تهران: پیام.
• «نهضت مشروطه». وب‌سایت وب‌سایت پژوهه. ۲۴ آبان ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۳ خرداد ۱۴۰۵.
• «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران». وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی. دریافت‌شده در ۵ خرداد ۱۴۰۵.
• همراهی، نعمت الله؛ جلال‌پور، شیوا؛ محقق‌نیا، حامد؛ اکبرزاده، فریدون (۱۴۰۰). «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران». جامعه شناسی سیاسی ایران از 266 تا 281 ). چهارم (۱۴): ۲۶۶-۲۸۱.