قاجاریه

قاجاریه؛ سلسهٔ پادشاهی ایرانی در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری.

قاجاریه، نام سلسلۀ پادشاهی است که به دست آغامحمدخان قاجار بنیان نهاده شد و بر ایران حکومت کرد. این سلسله که ریشه در ایل قاجار داشت، با یکپارچه‌سازی مجدد سرزمین ایران و ایجاد ثبات نسبی پس از دورۀ هرج و مرج، توانست مرزهای پایداری را تثبیت کند. از مهم‌ترین رویدادهای دورۀ قاجار می‌توان به جنگ‌های ایران و روس، واگذاری امتیازات به بیگانگان، اصلاحات امیرکبیر و صدور فرمان مشروطیت اشاره کرد. با وجود دستاوردهایی چون گسترش مناسبات با غرب و آشنایی با علوم نوین، کاستی‌هایی نظیر نفوذ بیگانگان، ناکارآمدی دولت و نارضایتی عمومی، زمینه‌ساز تزلزل این سلسله گردید. سرانجام قاجاریه در ۱۳۰۴ش با رأی مجلس شورای ملی به انقراض انجامید و قدرت به دودمان پهلوی منتقل شد.

معرفی

قاجاریه سلسله‌ای حکومتی بود که از ۱۲۱۰ق (۱۷۹۶م) با به‌قدرت‌رسیدن آقامحمدخان قاجار آغاز شد و تا ۱۳۴۴ق (۱۹۲۵م) با انقراض این سلسله در زمان احمدشاه و روی‌کار‌آمدن رضاخان پهلوی به پایان رسید. شش پادشاه دیگر از این دودمان بر ایران حکومت کردند: فتحعلی‌شاه، محمدشاه، ناصرالدین‌شاه، مظفرالدین‌شاه، محمدعلی‌شاه و احمدشاه (آخرین شاه). ایران در دوران قاجاریه که حدود ۱۳۰ سال طول کشید با رویدادهای مهمی مواجه شد که بر ساختار سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران مؤثر بود.

بنیانگذار

بنیانگذار سلسله قاجاریه، آغامحمدخان قاجار (ح ۱۱۵۵-۱۲۱۱ق)، فرزند محمدحسن‌خان قوانلو، در استرآباد به دنیا آمد. وی پس از کشته‌شدن پدرش در ۱۱۷۲ق، رئیس تیرۀ قوانلو شد‌‌ و نزدیک به ۱۶ سال در دربار کریم‌خان زند، با رفتاری محترمانه، روزگار گذراند و از اوضاع سیاسی آگاهی یافت. با آگاهی از بیماری و مرگ قریب‌الوقوع کریم‌خان، در ۱۱۹۳ق از شیراز گریخت و به شمال ایران رفت‌ و با بهره‌گیری از اختلافات داخلی زندیان، بر گیلان، مازندران و زنجان تسلط یافت. وی با یکپارچه‌سازی تیره‌های مختلف قاجار و سرکوب رقیبان ایلی، از جمله برادرش مرتضی‌قلی‌خان، توانست بر بیشتر ایالات ایران چیره شود و تهران را به‌عنوان مرکز حکومت خود برگزیند. وی سرانجام با شکست لطف‌علی‌خان زند در ۱۲۰۹ق، به قدرت برتر کشور تبدیل شد و در ۱۲۱۰ق در تهران به‌عنوان پادشاه ایران تاج‌گذاری کرد و سلسلۀ قاجاریه را بنیان نهاد.‌

زمینه‌های تسلط و پیروزی

محققان عوامل متعددی را برشمرده‌اند که زمینه‌های تسلط و پیروزی قاجارها را فراهم آورد. از جمله پیشینهٔ طولانی حضور آنان در مناصب نظامی و اداری دوران صفوی و افشاری، تجربهٔ حکومت‌داری و سازمان‌دهی نیروهای رزمی را برایشان به ارمغان آورده بود و ساختار ایلی منسجم و توان بالای سواره‌نظام، آنان را در مقایسه با رقیبان پراکنده، از برتری رزمی قابل‌توجهی برخوردار می‌ساخت. همچنین بهره‌گیری ماهرانه از خلأ قدرت پس از سقوط صفویه و هرج‌ومرج دورهٔ افشاریه و زندیه، همراه با موقعیت جغرافیایی استرآباد به‌عنوان پایگاه اولیه که دوری نسبی از مراکز قدرت رقیب و دسترسی به منابع انسانی مناطق ترکمن‌نشین را فراهم می‌آورد، به تقویت بنیهٔ نظامی و استقلال عمل آنان کمک کرد. در نهایت، رهبری آغامحمدخان با سرکوب مدعیان محلی و شکست حکومت زندیه و نیز نبود رقیبی یکپارچه و قدرتمند در اواخر دورهٔ زندیه که با مرگ کریم‌خان و جانشینی ناتوان، خلأ سیاسی چشمگیری پدید آورده بود، مسیر را برای سلطهٔ قاجار بر ایران هموار ساخت.

مشروعیت و اقتدار سیاسی

مشروعیت و اقتدار سیاسی سلسلۀ قاجاریه بر سه دسته مبانی اصلی استوار بود: نخستین مبنای مشروعیت، قدرت نظامی و غلبه بود؛ چنان‌که قاجارها منحصراً با ضرب شمشیر به قدرت رسیدند و نفس تسخیر حاکمیت را به‌عنوان دلیل حقانیت خود تلقی می‌کردند. مبانی سنتی ریشه در فرهنگ پاتریمونیالیستی ایران داشت و بر مؤلفه‌هایی چون ساخت عمودی قدرت، نظریۀ ظل‌اللهی، وراثتی‌بودن قدرت، اطاعت مطلق از فرمان‌های شاه و نگرش تقدیرگرایانه به پدیده حکومت استوار بود. مبانی دینی نیز بر آموزه‌های فقه سیاسی شیعه‌ و تلاش علمای شیعه برای تبیین همکاری با حکومت‌های موجود در عصر غیبت استوار بود. در اوایل قاجار، شاهان با تأکید بر شعائر مذهبی و احترام به علما، درصدد جلب حمایت آنان برآمدند و علما نیز با صدور فتاوای جهاد در جنگ‌های ایران و روس، به حمایت از دولت پرداختند. با این حال، جوهره آموزه‌های شیعی مبنی بر نامشروع‌بودن حکومت‌های غیرمعصوم، همچنان در ذهنیت علما باقی ماند و با روی کارآمدن محمدشاه و به‌ویژه با گرایش‌های صوفیانۀ صدراعظم او و سپس غرب‌گرایی ناصرالدین‌شاه، شکاف میان علما و حکومت روزافزون شد و پشتوانۀ مذهبی و سنتی سلطنت قاجار به تدریج تضعیف گردید.

ساختار قدرت

ساختار قدرت در دورۀ قاجار بر دو پایه اصلی استوار بود: تمرکز قدرت در شخص شاه و دیوان‌سالاری سنتی که با شبکه‌ای از مناصب و نهادهای موازی، اداره امور را در دست داشت. شاه به‌عنوان عالی‌ترین مقام، در رأس هرم قدرت قرار داشتصدراعظم و مستوفی‌الممالک از مناصب کلیدی بودند از دورهٔ ناصرالدین‌شاه، وزارتخانه‌های جدید (خارجه، داخله، مالیه، علوم و فوائد عامه) شکل گرفت و نظام اداری به‌تدریج دستخوش تغییراتی شد. با نهضت مشروطه، ساختار سیاسی به‌سمت تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس مجلس شورای ملی پیش رفت. این مجلس با تدوین نظامنامه و متمم قانون اساسی، زمینه‌های حکومت قانون‌محور و نظارت بر قدرت را فراهم کرد، اما مجالس این دوره به‌دلیل مداخلات خارجی، اختلافات داخلی و کودتا، نتوانستند ثبات سیاسی و استقلال واقعی را برای کشور به ارمغان آورند. از نمادهای این ساختار، پرچم ایران بود که در دورۀ قاجار از شکل سه‌گوش به چهارگوش تغییر یافت و نشان شیر و خورشید با شمشیر در دست شیر تثبیت شد؛ در دوران نخست‌وزیری امیرکبیر، پرچم مستطیلی با زمینه سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین و نشان شیر و خورشید در میانه به‌عنوان الگوی اصلی تعیین شد و پس از پیروزی مشروطه، این ترکیب سه‌رنگ در اصل پنجم متمم قانون اساسی به‌عنوان پرچم رسمیت یافت.

شیوۀ حکومت‌داری

شیوۀ کشورداری قاجارها بر پایۀ نظام خاندان‌سالاری و بهره‌گیری از پیوندهای خویشاوندی متکی بود. شاهزادگان قاجار که جمعیت کثیری را تشکیل می‌دادند، به‌عنوان قشر مسلط، اداره ایالات و ولایات را در دست داشتند و این نظام، ضمن ایجاد ظرفیت سیاسی، به رقابت‌های درونی، هزینه‌های سنگین و بحران‌های مالی انجامید. انتخاب ولیعهد بر اساس دکترین سیاسی آقامحمدخان و با تأکید بر اصالت مادری از طایفۀ قاجار صورت می‌گرفت تا سلطنت در خاندان قوانلو تداوم یابد، اما این قاعده، به دلیل نبود قانون روشن، با مخالفت شاهزادگان مدعی مواجه می‌شد و بحران جانشینی را به چالشی ساختاری تبدیل کرد. در این میان، دولت‌های خارجی به‌ویژه روسیه و انگلستان با گنجاندن حمایت از ولیعهد در عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای، به‌تدریج در امور داخلی دخالت کردند و مشروعیت جانشینی را به پشتوانه خارجی پیوند زدند. ابزار اعمال قدرت نظامی نیز بر پایهٔ ساختار ایلی استوار بود و رهبران ایلات با اتکا به سواره‌نظام و تفنگداران قبیله‌ای، قدرت نظامی خود را سامان می‌دادند؛ این نیروها فاقد سازماندهی منظم، لباس متحدالشکل، آموزش نظامی استاندارد و سلاح‌های کارآمد بودند.

رویدادهای مهم

دوره	رویدادهای مهم
آقامحمدشاه	یکپارچگی مجدد سرزمین ایران پس از چنددستگی دوره افشاریه و زندیه، انتقال پایتخت به تهران
فتحعلی‌شاه	جنگ‌های ایران و روس (دو دوره)، عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای و از دست رفتن سرزمین‌های قفقاز، عهدنامه فین‌کن‌اشتاین با فرانسه، عهدنامه ارزروم اول با عثمانی، برقراری مناسبات سیاسی با کشورهای اروپایی
محمدشاه	لشکرکشی به هرات و مخالفت انگلستان، عهدنامه ارزروم دوم، آغاز جنبش بابیه، اعتراضات روحانیون شیعه در اصفهان
ناصرالدین‌شاه	واگذاری امتیاز رویتر، امتیاز تنباکو و نهضت تحریم تنباکو، امتیاز بانک استقراضی، عهدنامه آخال و از دست رفتن سرزمین‌های شرق خزر، قتل امیرکبیر، شورش بابیان، سه سفر به اروپا و افزایش وابستگی به بیگانگان
مظفرالدین‌شاه	صدور فرمان مشروطیت و تأسیس مجلس شورای ملی، تدوین نظامنامه و متمم قانون اساسی، تحصن‌های مشروطه‌خواهان (مهاجرت صغری و کبری)، وام‌های خارجی برای سفرهای اروپایی، واگذاری امتیازات گسترده به روس و انگلیس (نفت، راه‌آهن، بانک)
محمدعلی‌شاه	به توپ بستن مجلس شورای ملی و استبداد صغیر، امضای متمم قانون اساسی، خلع از سلطنت و پناهندگی به سفارت روسیه
احمدشاه	اشغال ایران در جنگ جهانی اول، قرارداد ۱۹۱۹م و الغای آن، کودتای ۱۲۹۹ش و به قدرت رسیدن رضاخان، انقراض سلسله قاجار و واگذاری سلطنت به رضاخان پهلوی

دستاوردها و چالش‌ها

برخی از محققان یکپارچگی مجدد سرزمین ایران را پس از چنددستگی‌های‌ بعد از سقوط صفویه، از مهم‌ترین دستاوردهای این دوره می‌دانند. در ماقبل قاجار، ایران در کشمکش‌های داخلی و جنگ‌های پراکنده فرو رفته بود و ثبات و مرزهای منسجمی نداشت؛ اما حکومت قاجار توانست ثبات نسبی را به کشور بازگرداند و مرزهای پایداری ایجاد کند که بسیاری از ایرانیان با آن احساس هویت می‌کردند. قدرت مرکزی در این دوره، در نتیجه عواملی چون همگرایی اقتصادی، اصلاحات حکومتی، ایجاد خطوط تلگراف و رشد پایتخت جدید (تهران)، تا حدی افزایش یافت. همچنین سیاست خارجی قاجاریه به آشنایی با علوم، فناوری و آموزش جدید انجامید.

در مقابل، محققان کاستی‌های دوره قاجار را نیز چشمگیر ارزیابی کرده‌اند. قدرت‌های غربی، به‌ویژه روسیه و انگلستان، خواست خود را بر ایران تحمیل کردند و با پیروزی در جنگ‌ها و انعقاد عهدنامه‌های تحمیلی، مرزهای کشور را محدود ساختند؛ از جمله از دست رفتن سرزمین‌های قفقاز که در ماقبل قاجار بخشی از ایران بود. با وجود چندین تلاش اصلاحگرانه، اصلاحات عمده از سوی دولت سلطنتی صورت نگرفت. ایلات و روسای محلی قدرت مستقل خود را تا حد زیادی حفظ کردند و زیرساخت‌های جدیدی احداث نشد. همچنین واردات فرآورده‌های صنعتی از غرب، به صنایع دستی ایران، به جز فرش، آسیب وارد کرد و اقتصاد سنتی ایران را با چالش مواجه ساخت.

افزون بر این، در اواخر دورۀ قاجار روند غرب‌گرایی با وجود مخالفت‌های داخلی، رشد قابل‌توجهی یافت. نخستین نشانه‌های این تحول از اندرون حکومت قاجار آغاز شد؛ عباس‌میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه، پس از شکست‌های نظامی از روسیه، بهضرورت ایجاد قوای نظامی به سبک غربی و اعزام دانشجو به اروپا تأکید کرد. از نیمه دوم قرن نوزدهم، روشنفکران و تجددخواهانی که بیشتر تحصیل‌کردۀ غرب بودند، با طرح اندیشه‌های لیبرالیسم و ناسیونالیسم به نقد سنت پرداختند و از طریق انتشار روزنامه، تأسیس انجمن‌ها و نگارش رساله‌های انتقادی، به ترویج افکار غربی در ایران مشغول شدند.

انقراض قاجاریه

سلسله قاجار با کودتای نظامی اسفند ۱۲۹۹ش به رهبری رضاخان با حمایت انگلستان در عمل قدرت را از دست داد. رضاخان که پیش از آن با مسئولیت‌هایی چون فرمانده قوای قزاق و سردار سپه، به تدریج با زور قدرت را در دست گرفته بود، در سوم آبان ۱۳۰۲ش به مقام نخست‌وزیری رسید و احمدشاه را ناچار به ترک ایران و سفر به اروپا کرد. وی در غیاب شاه، با سرکوب شورش‌های داخلی از جمله قیام شیخ خزعل در خوزستان و شورش کردها و ترکمن‌ها، تحکیم موقعیت خود و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او فراهم ساخت. در نهم آبان ۱۳۰۴ش، مجلس پنجم شورای ملی با تصویب ماده‌واحده‌ای، احمدشاه را خلع و حکومت موقت را به رضاخان سپرد. سرانجام در ۲۲ آذر ۱۳۰۴ش، مجلس مؤسسان با تغییر اصول متمم قانون اساسی، سلطنت را به رضاخان و خانواده‌اش واگذار کرد و مراسم تاجگذاری وی در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ش برگزار شد. محققان عوامل متعددی را در انقراض این سلسله مؤثر دانسته‌اند. از جمله ناکارآمدی و بحران مشروعیت شاهان پایانی قاجار، به‌ویژه مظفرالدین‌شاه و احمدشاه، همراه با ظلم و تعدی کارگزاران حکومتی، رشوه‌خواری و هتک ناموس، موجبات نارضایتی گسترده مردم را فراهم آورد.‌‌‌‌‌‌ ناامنی اجتماعی، فقر اقتصادی، قحطی و بیماری‌های فراگیر در دهه‌های پایانی قاجار، به‌ویژه در دوره جنگ جهانی اول که ایران به صحنه درگیری نیروهای بیگانه تبدیل شد، بر شدت این نارضایتی افزود. از سوی دیگر، قهر روشنفکران و مشروطه‌خواهان با حاکمیت و ناتوانی قاجارها در پاسخ‌گویی به مطالبات عمومی، به‌تدریج اعتبار سیاسی این سلسله را از میان برد. در این میان، رضاخان با بهره‌گیری از خلأ قدرت و حمایت انگلیس، ضمن سرکوب شورش‌های داخلی (مانند قیام شیخ خزعل و شورش کردها و ترکمن‌ها)، با ترفندهای سیاسی و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او و انقراض قاجاریه فراهم ساخت.

فهرست شاهان‌ قاجار‌

نام	تولد و والدین	حکومت	صدراعظم‌ها	تاریخ و علت مرگ	مدفن
آقامحمدشاه	۲۷ خرداد ۱۱۲۱ش در استرآباد محمدحسن‌خان و جیران خانم	۱۴ سال مدعی پادشاهی و ۱ سال سلطنت رسمی ۱۱۹۳- ۱۲۱۰ق (۱ فروردین ۱۱۶۱ - ۱ فروردین ۱۱۷۵ش) رمضان ۱۲۱۰-۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱ق (۱ فروردین ۱۱۷۵ - ۲۸ خرداد ۱۱۷۶ش) (رسمی)	حاج ابراهیم اعتمادالدوله	۲۸ خرداد ۱۱۷۶ش در شوشی توسط خدمتکارانش کشته شد.	حرم علی بن ابی‌طالب، نجف
فتحعلی‌شاه	۴ بهمن ۱۱۵۰ش در دامغان حسینقلی‌خان جهانسوز و آسیه خانم	۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱ - ۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ق (۲۸ خرداد ماه ۱۱۷۶ - ۱ آبان ۱۲۱۳ش)	حاج ابراهیم اعتمادالدوله میرزا شفیع مازندرانی محمدحسین‌خان صدر اصفهانی عبدالله خان امین‌الدوله الله‌یار خان آصف‌الدوله عبدالله خان امین‌الدوله	۱ آبان ۱۲۱۳ در اصفهان مرگ طبیعی	حرم فاطمه معصومه، قم
محمدشاه	۱۴ دی ۱۱۸۶ش در تبریز عباس میرزا و گلبین خانم	۱۴ سال ۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ق - ۶ شوال ۱۲۶۴ق (۱ آبان ۱۲۱۳ - ۲۲ شهریور ۱۲۲۷ش)	قائم‌مقام فراهانی حاجی میرزا آقاسی	۲۲ شهریور ۱۲۲۷ش در تجریش نقرس	حرم فاطمه معصومه، قم
ناصرالدین‌شاه	۲۵ تیر ۱۲۱۰ش در تبریز محمدشاه و ملک‌جهان خانم	۴۸ سال ۶ شوال ۱۲۶۴ - ۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳ق (۲۲ شهریور ۱۲۲۷ - ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ش)	امیرکبیر میرزا آقاخان نوری میرزا محمدخان سپهسالار میرزا یوسف مستوفی‌الممالک میرزا حسین‌خان سپهسالار میرزا یوسف مستوفی‌الممالک امین‌السلطان	۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ش در ری به دست میرزا رضا کرمانی ترور شد.	حرم عبدالعظیم حسنی، ری
مظفرالدین‌شاه	۳ فروردین ۱۲۳۲ش در تبریز ناصرالدین‌شاه و شکوه‏‌السلطنه	۱۰ سال ۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳ - ۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴ق (۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ - ۱۲ دی ۱۲۸۵ش)	امین‌السلطان امین‌الدوله محسن مشیرالدوله امین‌السلطان عین‌الدوله	۱۲ دی ۱۲۸۵ش در تهران حمله قلبی	حرم امام حسین، کربلا
محمدعلی‌شاه	۱ تیر ۱۲۵۱ش در تبریز مظفرالدین‌شاه و تاج‌الملوک	۲ سال و ۷ ماه ۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴ - ۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ق (۱۲ دی ۱۲۸۵ - ۲۵ تیر ۱۲۸۸ش)	نصرالله مشیرالدوله افخم امین‌السلطان احمد مشیرالسلطنه ناصرالملک نظام‌السلطنه احمد مشیرالسلطنه کامران میرزا سعدالدوله	۱۶ فروردین ۱۳۰۴ش در سانرمو، ایتالیا مرگ طبیعی	حرم امام حسین، کربلا
احمدشاه	۱۲ بهمن ۱۲۷۵ش در تبریز محمدعلی‌شاه و ملکه جهان	۱۶ سال ۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ - ۱۳ ربیع‌الثانی ۱۳۴۴ق (۲۵ تیر ۱۲۸۸ - ۹ آبان ۱۳۰۴ش)	فهرست رئیس‌الوزراهای ایران در عهد احمدشاه	۸ اسفند ۱۳۰۸ش در پاریس، فرانسه ورم کلیه	حرم امام حسین، کربلا

منابع

• آوری، ‌پیتر، تاریخ معاصر ایران، تهران، چاپخانه حیدری، 1369ش.
• اسماعیلی خوشمردان، مرتضی، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، کنفرانس بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران مجموعه مقالات
• اعتمادالسّلطنه، محمد حسن، منتظم ناصری، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۳ش.
• افشاری، پرویز، صدراعظم‌های سلسله قاجاریه، تهران، موسسه‌ چاپ و انتشارات وزارت‌خارجه، 1376ش.
• بیستمین همایش بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۳۹۴ش.
• امیری، مهراب، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»، مجلۀ گوهر، شمارۀ ۲۲، ۱۳۵۳ش.
• امین‌الدوله، میرزا علی‌خان، خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین الدوله، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، دانشگاه تهران، 1341ش.
• «انحلال سلسه قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.
• باسورث، کلیفورد ادموند، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۱ش.
• «پاره پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی‌ شاه قاجار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید؛ ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش.
• پریزاد، رضا و هادی منش، امیر، «جریان شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، مجلۀ مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه شناسی، شمارۀ ۲۷، 1402ش.
• پورقنبر، محمدحسن، «برخی زمینه‌های سقوطِ سلسله قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.
• پاکروان، امینه، آغامحمدخان قاجار، تهران، زوار، ۱۳۴۸ش
• پیرنیا، حسن، تاریخ ایران، تهران، انتشارات خیام، 1375ش،
• پیرنیا، حسن و عباس، اقبال‌آشتیانی، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، کتابفروشی خیام، چاپ نهم، ۱۳۸۰ش.
• «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
• دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تحت نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۶۹ش.
• «دستاوردها و کاستی‌‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۴۰۱ش.
• رئوفت، رحیم، «مبانى اقتدار در فرهنگ سیاسى ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصرى)»، مجلۀ علوم سیاسی، شماره ۴، ۱۳۸۰ش.
• رضوان قهرخی، مریم، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، پژوهش هنر، شماره ۵، بهار ۱۳۹۳ش.
• «روزگار قاجار و مساله مدرنیته»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
• «ریشه‌‌یابی انراض قاجاریه»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۴۰۱ش.
• «زندگی و زمانه مظفرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: 14 مرداد 1400ش.
• ساسانی، احمد، سیاستگران دوره قاجار، بی‌جا، ۱۳۳۸ش.
• سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، تهران، اسلامیه، ۱۳۵۳ش.
• سرجان ملكم، تاریخ ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران، سعدی، بی‌تا.
• سینایی،‌ وحید، دولت‌ مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)، تهران، نشر کویر، 1384ش.
• شریعت‌جو، منیره، «مجلس شورای ملی»، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
• شعبانی، رضا و صنعتی، فریبا، «میرزا آقاخان نوری و مرده ریگ اصلاحات امیر کبیر»، مجلۀ تحقیقات تاریخ اجتماعی، شمارۀ ۱، 1395ش.
• شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، تهران، بهزاد، ۱۳۸۷ش.
• فرهمند، علی، «گذری بر امتیازات پی در پی انگلیس در عهد ناصری، مجله مطالعات تاریخی»، شماره ۲۲، ۱۳۸۷ش.
• «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۴ش.
• قدیمی قیداری، عباس، «بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)»، مجلۀ پژوهش‌های تاریخی، شمارۀ ۱، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۳-۱۰۴
• «قوای نظامی در دوره قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۹ش.
• كاتوزیان، محمدعلی، تضاد دولت و ملت، نظریۀ تاریخ و سیاست در ایران، ترجمۀ علیرضا طیب، تهران، نشر نی، 1380ش.
• «کدام پادشاهان و رجال ایرانی در کربلا دفن شده اند؟»، وب‌سایت روزنامۀ انتخاب، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۳۹۱ش.
• کرمانی، ناظم الاسلام، «زندگی نامه ی تنی چند از شاهان قاجار»، مجلۀ اطلاعات سیاسی - اقتصادی، شماره 275 و 276، 1389ش.
• «گذری بر مبانی چهار گانه مشروعیت سلسله قاجار»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۳۹۴ش.
• «مرگ آخرین شاه قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۳۹۶ش.
• «مرگ محمدشاه به دلیل بیماری»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب؛ ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.
• مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، تهران، زوار، چاپ پنجم، ۱۳۸۴ش.
• معزی، فاطمه، «مظفرالدین شاه قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۳۹۳ش.
• معزی، فاطمه، «محمدعلی شاه قاجار (نخستین سال سلطنت)»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۳۹۳ش.
• موسوی خرد، سیده اعظم، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، پژوهش در هنر و علوم انسانی، سال ششم، شماره ۳۷، آبان ۱۴۰۰ش.
• «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۳ش.
• واعظ، نفیسه، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوى (مقاله پژوهشی حوزه)»، مجلۀ علوم سیاسى 1382 شماره 24، ۱۳۸۲ش.
• همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران». مجله جامعه شناسی سیاسی ایران از 266 تا 281 )، شماره 14، 1400ش.