اوقات فراغت زنان

اوقات فراغت زنان

پادکست مقاله | 🡇 noicon

اوقات فراغت زنان؛ فرصت‌های فراغت و تفریح زنان.

اوقات فراغت، بخش جدایی‌ناپذیر از زندگی انسان‌ها است؛ زمانی برای استراحت، تفریح، رشد فردی و دور شدن از فشارهای روزمره. در بسیاری از جوامع و فرهنگ‌ها، اوقات فراغت برای زنان، تفاوت‌های آشکاری با اوقات فراغت مردانه دارد. مطالعات جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که مفهوم فراغت برای زنان پیچیده‌تر از یک زمان آزاد ساده است؛ همچنین فراغت زنان هم از نظر کمی و هم از نظر کیفی با محدودیت‌ها و چالش‌هایی روبه‌رو است که ریشه در ساختارهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی دارد. این در حالی است که چگونگی بهره‌مندی زنان از اوقات فراغت، نقشی مستقیم در کیفیت زندگی آنان دارد. اوقات فراغت زنان، معیاری برای سنجش عدالت اجتماعی در یک جامعه است. فراغت زمانی است که زنان می‌توانند در آن به خود بازگردند، استعدادهای پنهان خود را کشف کنند و از بودن در کنار دیگران لذت ببرند. توجه به این نیاز، به توانمندتر شدن زنان کمک می‌کند و به پویایی و سلامت خانواده و جامعه نیز می‌انجامد.

پرونده:اوقات-فراغت-زنان1.jpg

تاسیس پارک‌های مخصوص بانوان حاکی از تحولات در اوقات فراغت است

عوامل مؤثر

اوقات فراغت زنان تحت‌تأثیر عوامل گوناگونی قرار دارد؛ ازجمله: تحصیلات، درآمد، شغل همسر، سن، سابقه کاری، تعداد فرزندان، تحصیلات همسر، نوع شغل زنان، نوع مالکیت مسکن، ساعت کاری، امکانات رفاهی و میزان کار خانگی. بر این اساس، زنان در جوامع شهری تمایل بیشتری به استفاده از فضاهای عمومی مانند پارک‌ها، کتابخانه‌ها و باشگاه‌های ورزشی دارند، در حالی که در مناطق روستایی، فراغت اغلب در فضای خانه یا محله و در قالب دورهمی‌های خانوادگی رخ می‌دهد. همچنین، زنان با تحصیلات عالی‌تر، معمولاً به فعالیت‌های فراغتی هدفمندتر مانند شرکت در کلاس‌های آموزشی، مطالعه یا گردشگری فرهنگی روی می‌آورند.

رویکردها

گئورگ زیمل، جامعه‌شناس آلمانی، نخستین نظریه‌پردازی بود که به ارتباط میان فراغت و مصرف توجه کرد. در ادامه، اندیشمندان فمینیست، بر این نکته تأکید ورزیدند که اوقات فراغت زنانه نادیده گرفته می‌شود و فراغت، ابزار بازتولید مردسالاری و تشدید سلطهٔ مردان بر زنان شده است. فمینیست‌های لیبرال کوشیدند که در سیاست‌گذاری فرهنگی و ورزشی، فرصت‌های برابر برای زن و مرد فراهم شود.

برخی اسلام‌پژوهان معتقدند که زنان و مردان می‌بایست بخشی از زندگی خود را به فعالیت‌های فراغتی اختصاص دهند. فراغت در این دیدگاه، پاسخی به نیاز فطری انسان یا ضرورتی برآمده از زیستِ اجتماعی است. در متون دینی، سیرهٔ پیشوایان دین و آرای بیشتر فقیهان، شواهد بسیاری بر اختصاص بخشی از زندگی روزمره انسان به فراغت و فعالیت‌های فراغتی، وجود دارد.

در ایران با تأکید بر تفکیک جنسیتی، فضاهای ویژه گذران اوقات فراغت به سه دستهٔ مردانه-زنانه، منحصراً مردانه و منحصراً زنانه تقسیم شده است. زنان ایرانی، اوقات فراغت خود را در فضاهای گوناگونی، سپری می‌کنند، ازجمله: لژ خانوادگی در رستوران‌ها، پارک‌ها و فضای سبز مخصوص بانوان، رستوران‌ها و کافی‌شاپ‌ها، ورزشگاه‌ها و سالن‌های ورزشی، مکان‌های بازی در آموزشگاه‌ها، دانشگاه‌ها و مدارس، سالن‌های کنسرت، تئاتر، سینما، کتابخانه، فرهنگسرا، بازارها و مراکز خرید. شورای‌ عالی انقلاب فرهنگی در سال 1381ش، سیاست‌های بهبود وضع گذران اوقات فراغت زنان و دختران را تصویب کرد. هدف این مصوبه، عبارت است از: تجهیز و گسترش امکانات فرهنگی ورزشی و جهت‌دهی به فعالیت‌های زنان در راستای تامین سلامت جسمی و بهداشت روانی، کاهش اضطراب و خستگی، کسب نشاط و شادی، شناسایی و رشد استعدادها، تقویت تمایلات دینی و اخلاقی و هویت دینی و ملی زنان.

بهینه‌سازی فعالیت‌های فراغتی زنان

به باور کارشناسان، زنان متأهل به‌دلیل مسئولیت‌های بیشتر، با دشواری‌های بیشتری در گذران اوقات فراغت روبرو هستند. فعالیت‌های فشردۀ خانه‌داری و محدودیت‌های زمانی، مسائل اقتصادی، نبود امنیت اجتماعی، رسوم فرهنگی، کمبود مهارت و علاقه و نیز نگرانی‌های مربوط به سلامت و امنیت فردی، از موانع فعالیت‌های فراغتی زنان به‌ شمار می‌روند. آمارها نشان می‌دهد که اوقات فراغت زنان به‌مراتب کمتر از اوقات فراغت مردان است و با کمبود جدی امکانات تفریحی و ورزشی مواجه‌ هستند. ازاین‌رو، کارشناسان با هدف بهبود وضعیت اوقات فراغت زنان، موارد زیر را پیشنهاد کرده‌اند:

• افزایش امنیت اجتماعی برای ایجاد آرامش روانی و جسمی زنان و تسهیل حضور آنان در عرصه‌های اجتماعی؛
• آموزش مهارت‌های زندگی شامل تقویت نشاط، اعتمادبه‌نفس و خودشناسی (مهارت‌های روان‌شناختی) و نیز مدیریت زمان و منابع مالی (مهارت‌های کاربردی)؛
• بازنگری در قوانین مرتبط با اوقات فراغت زنان؛
• تولید محتوای فرهنگی فاخر و آموزش سواد رسانه‌ای برای استفادهٔ بهینه از فضای مجازی؛
• ایجاد حمل‌ونقل آسان، ایمن و ارزان متناسب با نیازهای مادران و زنان.
• احداث مجموعه‌های چندمنظوره مانند پارک‌ها و مراکز تفریحی-ورزشی که به زنان خانه‌دار و شاغل دارای فرزند خردسال، خدمات مناسبی ارائه دهند.

کارکردهای اجتماعی

شیوه‌های رایج گذران فراغت در میان زنان ایران

مهمانی‌رفتن از شیوه‌های رایج گذران اوقات فراغت در میان زنان ایرانی است. تماشای تلوزیون، مطالعه، رادیو، دیدن تلویزیون‌های ماهواره‌ای، و تماشای فیلم از دیگر شیوه‌های گذران اوقات فراغت است. براساس یک آمار مربوط به سال ۲۰۰۳ میلادی، ۱۱٫۵ میلیون زن ایرانی، نزدیک به ۵۰درصد کل کاربران کشور، از اینترنت استفاده می‌کردند که بالاترین نرخ در خاورمیانه محسوب می‌شود.

ورزش و فعالیت‌های بدنی

فعالیت‌های ورزشیِ تفریحی، به‌دلیل تأثیر مثبت بر سلامت جسمانی و روانی، از مؤثرترین گونه‌های فراغت به‌شمار می‌روند. در ایران، پرداختن زنان به این نوع فعالیت‌ها، افزون‌بر جنبهٔ سلامت و نشاط، از منظر دینی نیز مورد تأکید قرار گرفته است. فواید فعالیت بدنی برای زنان شامل کاهش مرگ زودرس، کاهش بیماری‌های قلبی-عروقی، سکتهٔ مغزی، سرطان، دیابت و پوکی استخوان و نیز بهبود سلامت روان است. اوقات فراغتِ ورزشی به زنان کمک می‌کند تا عملکرد بهتری در نقش‌های مادری و شهروندی خود داشته باشند. بااین‌حال، دفتر امور زنان وزارت بهداشت ایران از کم‌تحرکی زنان خبر داده و اعلام کرده است که بیش از ۶۰درصد زنان ایرانی، اوقات فراغت ورزشی ندارند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که عواملی همچون نهادینه‌سازی فعالیت‌ها، آموزش و فرهنگ‌سازی، ترویج فعالیت‌های جسمانی، ارج نهادن به کرامت زنان، عدالت در اجرا، حمایت رسانه‌ای، توانمندسازی فردی و جمعی و افزایش مشارکت‌پذیری، در توسعهٔ اوقات فراغت مبتنی بر ورزش زنان مؤثر هستند.

اوقات فراغت زنان روستایی

در جوامع روستایی، مرز مشخصی میان کار و فراغت وجود ندارد و فراغت معمولاً حول وظایف ضروری روزمره تحقق می‌یابد. زنان روستایی افزون‌بر کارهای خانه و کشاورزی، فرصت چندانی برای تفنن ندارند و حتی اوقات فراغت آن‌ها نیز غالباً صرف فعالیت‌های تولیدی مانند بافندگی پارچه، چادرشب، حوله، ملحفه، گلیم و خورجین می‌شود. برخی دیگر نیز اوقات خود را به‌صورت خانوادگی به زیارت، شب‌نشینی، گردهمایی در کوچه‌ها یا کنار تنور، شرکت در مراسم مذهبی در مسجد یا خانه‌های همسایگان می‌گذرانند.

اوقات فراغت زنان در کلان‌شهرها

کارشناسان، شیوهٔ گذران اوقات فراغت زنان در کلان‌شهرهای ایران را متأثر از ریشه‌های فرهنگی گوناگون و گاهی کژتابی مفهومی دانسته و به چهار محور اصلی توجه کرده‌اند:

1. ضرورت سیاست‌گذاری ویژه: زنان باید از حاشیه به متن سیاست‌گذاری‌ها وارد شوند و اسناد بالادستی با مشارکت آنان تدوین شود. اختصاص بودجه و توجه کافی به فراغت زنان، ضمن کاهش بی‌تفاوتی اجتماعی، امکان بهره‌مندی واقعی جامعه از توان مدیریتی و اجرایی آنان را فراهم می‌آورد.
2. غلبهٔ مصرف تظاهری: امروزه بسیاری از زنان در کلان‌شهرها، آزادی و حق انتخاب خود را در قالب شیوهٔ مصرف بروز می‌دهند. این الگو که معمولاً از طبقات بالا به پایین تسری می‌یابد، پاساژگردی و مدلینگ را به شیوه‌ای رایج در گذران فراغت تبدیل کرده است.
3. محدودیت خودانگارانه و عذاب وجدان: پایبندی برخی زنان به نقش‌های سنتی مانند مراقبت تمام‌وقت از خانواده، انجام کارهای خانه و تک‌مسئولیتی در نگهداری از فرزندان، موجب می‌شود که برای خود حق فراغتی قائل نباشند و در صورت پرداختن به سرگرمی، دچار عذاب وجدان شوند.
4. انباشت فراغت و افراط‌گرایی: در مقابل، برخی دیگر با افراط در فراغت مانند توجه بیش‌ازحد به زیبایی و نمایش بدن، صرف وقت زیاد برای خرید، و زیاده‌روی در فراغت مجازی مواجه‌ هستند. گاهی این موضوع چنان پیش می‌رود که فرد به‌جای توجه به ارزش‌های واقعی و معنوی، تنها به فکر زیبایی ظاهری و جلب تحسین دیگران می‌افتد و این کار را تا حد زیاده‌روی و افراط ادامه می‌دهد.

اوقات فراغت زنان در فضای مجازی

امروزه بسیاری از زنان، فضای مجازی را برای گذران اوقات فراغت خود ترجیح می‌دهند. کارشناسان، دلایل اصلی این گرایش را ارتباط آسان و مداوم با دوستان، دسترسی به داده‌ها و اخبار، امکان حضور هم‌زمان در گروه‌های گوناگون (آشپزی، موسیقی، خیاطی)، به‌روز بودن، بهره‌مندی از گروه‌های تربیتی در زمینهٔ فرزندپروری، آشنایی با دیدگاه‌های دیگران، گسترش دایرهٔ تعاملات و هزینهٔ پایین آن برشمرده‌اند.

اوقات فراغت زنان در ایران

پیشینه

در دوران گذشته، به‌ویژه زمانی که بیشتر جمعیت ایران کشاورز بودند، زنان تنها در مناسبت‌هایی همچون نوروز، اعیاد دینی، عزاداری‌های محرم یا رویدادهای خانوادگی مانند عروسی، تولد نوزاد و مرگ فرصت می‌یافتند تا دست از کار روزمره بردارند. در این دوره، رفتن به زیارت، عزاداری، روضه، تعزیه و قبرستان، از شکل‌های رایج و پسندیدهٔ اجتماعی برای گذران اوقات فراغت زنان بود که متأثر از دین و مذهب شکل می‌گرفت. در ساعت‌های استراحت روزانه نیز فراوان‌ترین شکل گذران اوقات فراغت، یک‌جا نشستن و گپ‌زدن با خانواده و دوستان بود. اما امروزه اوقات فراغت زنان در ایران، دستخوش تحولات چشم‌گیری شده است و بخش مهمی از آن به فعالیت‌های بدنی برای تناسب اندام و نیز سرگرمی با محتوای اینترنت و گوشی‌های هوشمند اختصاص پیدا کرده است.

تحولات تاریخی

در دوران صفویه و قاجاریه، الگوی گذران اوقات فراغت زنان براساس طبقهٔ اجتماعی تفاوت می‌یافت. زنان طبقهٔ بالا که وظیفهٔ خانه‌داری و بچه‌داری را بر عهده نداشتند، به هنرهایی چون نقاشی، موسیقی و خطاطی مشغول می‌شدند و زنان طبقات متوسط نیز بیشتر به مهمانی‌های زنانه سرگرم می‌شدند. در این دوره، فضاهای تفریحی زنان عمدتاً به حضور در بازار، جشن‌ها و عزاداری‌های عمومی، اماکن زیارتی و مذهبی، مجالس روضه‌خوانی یا قرائت قرآن، و حضور در طبیعت به‌ویژه در روزهایی مثل سیزده‌به‌در محدود می‌شد. پس‌از انقلاب مشروطه، با ایجاد کارخانجات و ادارات مختلف، مرز بین کار و فراغت پررنگ‌تر شد و در شهرهای بزرگ، رفتن به رستوران، سینما و تئاتر در اوقات فراغت رایج شد. بااین‌حال، بسیاری از زنان ایرانی همچنان با مشکل کمبود فرصت برای فراغت مواجه‌ هستند و بیشترین وقت خود را صرف نگهداری و مراقبت از دیگران و کار خانگی، هم‌زمان با استفاده از رسانه‌های جمعی، می‌کنند.

منابع

• «بیشترین زمان مردان و زنان ایرانی صرف چه کارهایی می‌شود؟»، وب‌سایت اقتصادنیوز، تاریخ درج مطلب: 12 مرداد 1400ش.
• پوراحمد، احمد و سالاروندیان، فاطمه، «روند تحولات تاریخی فضاهای گذران اوقات فراغت زنان از قاجاریه تا کنون در شهر تهران»، زن در توسعه و سیاست، دوره 10، شماره 3، پاییز 1391ش.
• «پیامدهای غفلت از اوقات فراغت زنان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: 30 فروردین 1396ش.
• جعفری هفت‌خوانی، نادر و دیگران، «فراغت زنان در کلان شهرها؛ تبیین مسائل اوقات فراغت زنان متأهل شهر تهران»، مطالعات جامعه‌شناختی شهری، دوره 10، شماره 34، 1399ش.
• حبیب‌پور گتابی، کرم و دیگران، «مقایسۀ مصرف فراغت دربین زنان شاغل و خانه دار در شهر ساری»، مطالعات راهبردی زنان، دوره 15، شماره 58، 1391ش.
• ذکایی، محمدسعید، فراغت، مصرف و جامعه، تهران، تیسا، 1391ش.
• روجک، کریس، نظریۀ فراغت: اصول و تجربه‌ها، به‌ترجمۀ عباس مخبر، تهران، تیسا، 1395ش.
• «سیاست‌های بهبود وضع گذران اوقات فراغت زنان و دختران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 15 خرداد 1403ش.
• شرف‌الدین، حسین، سبک اهل‌بیت در تفریحات و اوقات فراغت، مطالعات اسلام و روان‌شناسی، دوره 9، شماره 16، 1394ش.
• «شیوه‌های گذران اوقات فراغت زنان از دیروز تا امروز»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ بارگذاری: ۲۳ آبان ۱۳۹۶ش.*علمدار، فاطمه و دیگران، «فرآیند خلق بی‌تفاوتی اجتماعی در بافت تعاملی ایرانیان»، بررسی مسائل اجتماعی ایران (نامۀ علوم اجتماعی)»، دوره 9، شماره 1، 1397ش.
• عنایت، حلیمه و نره‌ای، نرجس، «بررسی عوامل اجتماعی و اقتصادی مرتبط با میزان نحوه گذران اوقات فراغت زنان، مطالعه موردی زنان متاهل شاغل شهر نورآباد ممسنی»، فصلنامه جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، دوره اول، شماره 4، پاییز 1393ش.
• فرضی‌زاده، زهرا و بابایی، محبوبه، «بررسی وضعیت اوقات فراغت زنان درجامعۀ روستایی»، نشریۀ زن در توسعه وسیاست، دوره 15، شماره 1، 1396ش.
• کفاشی، مجید و پیرجلیلی، زهرا، «گذران اوقات فراغت زنان در فضای مجازی»، فصلنامۀ زن و جامعه، دوره 7، 1395ش.
• مستحفظیان، مینا و دیگران، «کیفی‌سازی اوقات فراغت زنان و دختران در خانواده با رویکرد مبتنی بر فعالیت‌های جسمانی در استان اصفهان»، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، دوره 2، شماره 6، 1400ش.
• موسوی‌راد، طاهره و دیگران، «اولویت‌بندی موانع مدیریت زنان در ورزش به روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP)»، پژوهش‌های کاربردی در مدیریت ورزش، دوره 5، شماره 17، 1395ش.

• Arai, S. M., & Pedlar, A. M, “Building communities through leisure: Citizen Participation in a healthy communities initiative”, Journal of leisure Research, 1997.
• Madani, B., & Azani, M, “Evaluation of woman’s recreation centers in 5th and 6th Isfahan regions using the SWOT models and strategic factors”, Spatial Planning, 2017.