پیش‌نویس:مهاجرت

مهاجرت؛ ترک خانه و دیار و اقامت در محلی دیگر به منظور کسب شرایط مطلوب.

مهاجرت، با علل و انواع گوناگونی چون خودخواسته و اجباری، خارجی و داخلی و پیامدهای مثبت و منفی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی برای مبدأ و مقصد است. در اسلام، هجرت به‌ویژه با انگیزه دینی، تکلیفی برای حفظ ایمان و مقابله با ظلم بوده و به دو نوع هجرت از گناهان و هجرت مکانی تقسیم می‌شود. مهاجرت به خارج از کشور، به‌خصوص در خانواده‌های ایرانی، می‌تواند منجر به فروپاشی ساختار سنتی خانواده، بحران هویتی فرزندان و تضاد فرهنگی شود

مفهوم‌شناسی

مهاجرت، به‌معنای کوچ‌کردن از دیار خود ترک دوستان و خویشاندان و اقامت در محلی است که بومی آن محل محسوب نمی‌شود. اصطلاح مهاجرت دربارهٔ انسان‌ها زمانی کاربرد دارد که موقتی و فصلی نباشد. از نظر جامعه‌شناسان، مهاجرت، یکی از عوامل اثرگذار در تحول جمعیت است. امروزه حدود ۳ درصد از جمعیت کرهٔ زمین، دور از زادگاه‌شان زندگی می‌کنند. مهاجرت که معمولاً با هدف دستیابی به شرایطی مطلوب‌تر برای آینده رخ می‌دهد، علل و انواع گوناگونی دارد و پیامدهای آن نیز متفاوت است.

انواع مهاجرت

مهاجرت از نظر ماهیت اراده، به دو دسته خودخواسته و اجباری تقسیم می‌شود. همچنین مهاجرت از حیث مکان به دو دسته خارجی و داخلی تقسیم می‌شود.

علل مهاجرت

علت مهاجرت برای افراد با ویژگی‌های مختلف متفاوت است. جنگ، ناامنی، بیماری، قحطی، نبودن امنیت، نداشتن مکان مناسب برای زندگی و تلاش برای حفظ دین و ایمان، از مهم‌ترین عللی است که در طول تاریخ، افراد را به سوی مهاجرت سوق داده است. در علت‌یابی مهاجرت از روستا به شهر نیز موارد زیر مورد توجه قرار گرفته است: شرایط نامناسب آموزشی، سطح بالای بیکاری، نامناسب جلوه‌دادن مشاغل سنتی؛ میل به افزایش تعاملات فرهنگی، مناقشات سیاسی و ناهمگونی نرخ افزایش طبیعی جمعیت.

پیامدهای مهاجرت

از نظر جامعه‌شناسان هر مقولهٔ اجتماعی که در یک جامعه رخ می‌دهد دارای پیامدهای مثبت و منفی است و مهاجرت نیز تأثیراتی در فرهنگ و اجتماع دارد. پیامدهای مهاجرت، بسته به متغیرهایی همچون تحصیلات، شغل، میزان درآمد، سن، مدت اقامت و فاصله محل سکونت نسبت به مقصد، کاملاً متفاوت است.

تغییر وضعیت اخلاقی و بینش، تغییرات ظاهری، پذیرفته نشدن در جامعه جدید، تبعیض‌ها در مناطق پذیرنده، ناهنجاری‌های اجتماعی، افت تحصیلی؛ از بین رفتن هویت فرهنگی و بومی، مشکلات اقتصادی، حاشیه نشینی، افزایش مشکلات و بیماری‌های روانی، اثرگذاری در باورها و عقاید دینی، فشارهای عاطفی، غربت و دوری از خانواده و دیار، از مهم‌ترین پیامدهای مهاجرت برای مهاجران است.

مهاجرت، همچنین پیامدهایی را برای سرزمین مبدأ دارد؛ از جمله: ارتقاء روابط فرهنگی؛ از دست رفتن نیروهای جوان؛ ایجاد تغییر در ساختار جمعیت؛ کم‌شدن میزان ازدواج؛ بالارفتن دستمزد کارهای کشاورزی به‌علت کم‌شدن نیروی فعال در روستاها. متقابلاً پیامدهای احتمالی در سرزمین مقصد بروز می‌کند؛ مانند: تأمین نیروی کار بدون صرف هزینه تربیت نیروی انسانی؛ استفاده از مهاجران برای کارهای سخت؛ افزایش جمعیت؛ کاهش دستمزد کارگران به علت رقابت؛ اشاعه بیماری‌های مهاجران.

مهاجرت در آموزه‌های اسلامی

مهاجرت معکوس طناز بحری از هلند به ایران

هجرت از مسائل اجتماعی است که در تشکیل حکومت اسلامی در صدر اسلام نقش اساسی داشته است. هجرت با انگیزه دینی، در اسلام به‌عنوان یک تکلیف دانسته شده و طبق آیه ۹۷ سورهٔ نساء هیچ عذری در آن پذیرفته نیست. افراد برای حفظ ایمان و مقابله با ظلم از خانه و زندگی کوچ می‌کنند؛ زیرا در آموزه‌های اسلامی توجه زیادی به رشد انسان شده و هجرت یکی از راه‌های پرورش انسان و پرورش نفس است. مفسران قرآن با تکیه بر آیه ۱۰۰ سوره نساء، هجرت دینی را یک حکم نسخ ناشدنی معرفی کرده‌اند.

تأثیر مهاجرت در خانواده‌های ایرانی

امروزه ایرانیان با انگیزه‌های متعددی، مهاجرت می‌کنند؛ از جمله کسب درآمد بالا، رفاه بیشتر و بهره‌مندی از محیطی کم‌تنش. تبلیغات گستردهٔ رسانه‌های خارجی نیز در ترغیب ایرانیان به مهاجرت، مؤثر بوده است. معمولاً ترکییی از چند عامل در تصمیم‌گیری افراد و خانواده‌های ایرانی برای مهاجرت، دخالت داشته است؛ طبق تحقیقات انجام شده در پی مهاجرت‌ها، خانواده‌های ایرانی به شدت در معرض فروپاشی قرار می‌گیرند و حتی میزان طلاق در بین ایرانیان ساکن آمریکا و اروپا، چندین برابر ایران است.

تغییر ساختار سنتی خانواده، تضعیف جایگاه پدری و مادری، بحران هویتی فزرندان، عدم تعامل با خانواده، فراموشی زبان فارسی در فرزندان، روی‌آوری به فساد و اعتیاد و تضاد فرهنگی بین والدین و فرزندان، از آثار مهاجرت خانواده‌های ایرانی به خارج از کشور دانسته شده است.

مهاجرت ایرانیان به خارج در دوران معاصر

ایران در چند دهه اخیر از جمله کشورهایی بوده که شمار قابل توجهی از اتباع آن راه مهاجرت را در پیش گرفته‌اند. بر پایه داده‌های سالنامه مهاجرتی ایران، کشورهای دارای بیشترین جمعیت متولد ایران به ترتیب عبارتند از: امارات متحده عربی، ایالات متحده آمریکا، کانادا، آلمان، انگلستان، ترکیه، سوئد، استرالیا، کویت، هلند، قطر، فرانسه، نروژ، اتریش، دانمارک، ایتالیا، عراق، سوئیس و بلژیک. تا پایان سال ۲۰۱۹ میلادی، شمار ایرانیان مهاجر به این کشورها بالغ بر یک میلیون و سیصد و یک هزار و نهصد و هفتاد و پنج نفر گزارش شده است. این رقم در مقایسه با آمار سال ۱۹۹۰ که ششصد و سی و یک هزار و سیصد و سی و نه نفر بود، رشد قابل ملاحظه‌ای را نشان می‌دهد. بر اساس آمار سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۰، در میان کشورهای اتحادیه اروپا، چهار کشور آلمان، سوئد، هلند و فرانسه میزبان شمار بیشتری از اتباع ایرانی بوده‌اند.

برآوردهای جمعیتی و روند تغییرات

سالنامه مهاجرتی ایران در سال ۱۴۰۰، جمعیت مهاجران ایرانی در جهان را بر پایه آخرین آمار معتبر بین‌المللی (سال ۲۰۲۰ میلادی) حدود ۱.۸ میلیون نفر اعلام کرده است. لازم به ذکر است برآورد دبیرخانه شورای عالی ایرانیان از این جمعیت، عدد ۴.۰۴ میلیون نفر است که به دلیل چالش‌های راستی‌آزمایی بر مبنای منابع بین‌المللی، تفاوت فاحشی دارد. بر اساس تحلیل این سالنامه، جمعیت مهاجران ایرانی از ۸۲۰ هزار نفر در سال ۱۹۹۰ میلادی به رقم مذکور در سال ۲۰۲۰ رسیده که بیانگر رشد ۲.۲ برابری در طول سه دهه است.

ویژگی‌های جمعیتی و تحصیلی مهاجران

آمارهای جهانی حاکی از آن است که بخش عمده‌ای از جامعه مهاجر ایران را افراد تحصیل‌کرده و متخصص تشکیل می‌دهند. در میان ایرانیان شاغل در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، گروه شغلی «متخصصان» در رتبه نخست قرار دارد. سهم این قشر از نیروی کار ایرانی در این کشورها روندی صعودی داشته و از ۲۵درصد در سال ۲۰۰۰ به حدود ۳۰درصد در سال ۲۰۱۵ افزایش یافته است. گروه‌های شغلی «کارکنان خدمات و فروش» و «کارکنان ماهر کشاورزی» به ترتیب در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

مقاصد اصلی

• ایالات متحده آمریکا: این کشور همچنان به عنوان یکی از مقاصد نخست مهاجران ایرانی شناخته می‌شود. بر پایه معیار «محل تولد»، جمعیت ایرانیان ساکن آمریکا در سال ۲۰۱۷ حدود ۳۹۵ هزار نفر بوده و با احتساب معیار «اصالت ایرانی»، این رقم به ۴۷۷ هزار نفر می‌رسد. سطح تحصیلات در این جامعه بالا است؛ به گونه‌ای که حدود ۷۴ درصد دارای تحصیلات فراتر از دیپلم و ۲۹ درصد از افراد بالای ۲۵ سال، دارای مدارک تحصیلات تکمیلی هستند. از نظر شغلی، بیش از نیمی از شاغلان ایرانی در حوزه‌های مدیریتی، کسب‌وکار و هنر فعالیت می‌کنند. روند دریافت اقامت دائم یا ویزاهای موقت برای ایرانیان از سال ۲۰۱۵ کاهشی بوده است.
• کانادا: این کشور نیز همواره در زمره سه مقصد اصلی مهاجرت ایرانیان قرار داشته است. شمار مهاجران ایرانی در کانادا از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۹ رشدی پیوسته داشته است. بیشترین نوع ویزای موقت اعطاشده به ایرانیان، ویزای تحصیلی بوده و در سال‌های اخیر، مجوزهای کار با رویکرد بشردوستانه افزایش یافته است.
• اروپا:قاره اروپا میزبان شمار قابل توجهی از ایرانیان مهاجر است. بر پایه آمار سازمان ملل، کشورهای آلمان، انگلیس، سوئد، هلند و فرانسه مقاصد اصلی در این قاره هستند. به عنوان نمونه، در آلمان بیش از ۷۳ هزار ایرانی زندگی می‌کنند و ایران در میان ده کشور غیراروپایی اول از نظر دریافت اقامت دائم شغلی در این کشور قرار دارد. تعداد ایرانیان دارنده اقامت بلندمدت در اروپا از سال ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۸ حدود بیست برابر شده است.
• ترکیه: این کشور در سال‌های اخیر به یکی از مقاصد مهم مهاجرتی ایرانیان تبدیل شده است. آمارها نشان از افزایش ناگهانی ورود ایرانیان به ترکیه در سال ۲۰۱۸ دارد. این روند در تمایل به خرید مسکن نیز مشهود است؛ به طوری که ایرانیان در سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ به دومین خریداران خارجی مسکن در ترکیه تبدیل شدند و در سه ماهه نخست سال ۲۰۲۰ در رتبه اول قرار گرفتند.
• سایر مقاصد: در قاره آسیا، کشورهای امارات متحده عربی، کویت، قطر و عراق بیشترین جمعیت ایرانی را در خود جای داده‌اند. استرالیا نیز با رشد بیش از ۱۰۰ درصدی شمار ایرانیان از سال ۲۰۱۰، مقصدی روبه‌صعود محسوب می‌شود.

مهاجرت آموزشی و انگیزه‌های پایه

تعداد دانشجویان ایرانی در خارج از کشور از حدود ۱۹ هزار نفر در سال ۲۰۰۳ به حدود ۵۳ هزار نفر در سال ۲۰۱۷ افزایش یافته است. با این وجود، سهم ایران از کل بازار جهانی دانشجویان بین‌المللی روندی کاهشی داشته است. پنج مقصد اصلی دانشجویان ایرانی به ترتیب آمریکا، ترکیه، آلمان، ایتالیا و کانادا هستند. بر اساس پیمایش رصدخانه مهاجرت ایران، مهم‌ترین عوامل ایجاد میل به مهاجرت در میان دانشجویان و فارغ‌التحصیلان، مسائل اقتصادی نظیر سطح درآمد و امکان پیشرفت شغلی، و همچنین معیارهایی مانند نظم اجتماعی، شایسته‌سالاری و میل به تجربه زندگی در خارج ذکر شده است. این پژوهش همچنین نشان می‌دهد تنها ۱۶درصد از داوطلبان مهاجرت، قصد قطعی برای بازگشت به ایران دارند و حدود ۴۰ درصد نیز بدون آگاهی کامل از شرایط کشور مقصد، اقدام به مهاجرت می‌کنند.

مهاجرت داخلی ایرانیان

مهاجرت داخلی در ایران به جابجایی جمعیت، عمدتاً از مناطق کمترتوسعه‌یافته به سوی کانون‌های شهری و استان‌های توسعه‌یافته اطلاق می‌شود. این پدیده که شکل غالب آن امروزه «شهر به شهر» است، با محوریت جوانان و به انگیزه‌های اقتصادی، تحصیلی و بهبود کیفیت زندگی صورت می‌پذیرد. چنین حرکتی ضمن ایجاد چالش‌هایی چون افزایش بار جمعیتی کلان‌شهرها و تخلیه نیروی جوان از مناطق مبدأ، بازتاب نابرابری‌های منطقه‌ای و نیاز به مدیریت جمعیتی یکپارچه در سطح ملی است.

ویژگی‌های کلان مهاجرت داخلی

1. حجم و روند: به‌طور میانگین سالانه حدود یک میلیون نفر در دهه‌های اخیر در داخل کشور جابه‌جایی داشته‌اند. با این حال، شدت مهاجرت در سال‌های اخیر رو به کاهش نهاده است.
2. الگوی مسلط: شکل غالب مهاجرت در کشور، از نوع شهری و به‌طور عمده از شهر به شهر است. همچنین اگرچه مهاجرت‌های درون‌استانی همواره سهم بیشتری داشته‌اند، اما بر وزن مهاجرت‌های بین‌استانی به‌طور محسوسی افزوده شده که نشان از کمرنگ‌شدن نقش عامل فاصله در تصمیم به مهاجرت دارد.
3. جهت‌گیری فضایی: جریان اصلی مهاجرت، از استان‌های کمترتوسعه‌یافته به سمت استان‌های توسعه‌یافته‌تر است. استان‌هایی مانند تهران، البرز، اصفهان و یزد به‌طور پیوسته تراز مهاجرتی مثبت داشته‌اند، درحالی‌که استان‌هایی نظیر کرمانشاه، خوزستان و ایلام با تراز مهاجرتی منفی بالا مواجه بوده‌اند. این روند به تشدید نابرابری‌های منطقه‌ای می‌انجامد.

جمعیت‌شناسی مهاجران داخلی

ساختار سنی: مهاجرت پدیده‌ای عمدتاً جوان‌محور است که در گروه سنی ۳۴-۱۵ سال به اوج خود می‌رسد و با افزایش سن کاهش می‌یابد. تمرکز مهاجرت در سنین فعالیت اقتصادی و باروری، تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم عمیقی بر حجم و ساختار جمعیت مبدأ و مقصد برجای می‌گذارد.

ساختار جنسی: اگرچه نسبت مردان در میان مهاجران همواره بالاتر از جامعه مبدأ و مقصد بوده است، روند افزایش مشارکت زنان در مهاجرت به‌گونه‌ای است که از عبارت «زنانه شدن مهاجرت» در ادبیات تخصصی یاد می‌شود. عواملی مانند ارتقای سطح تحصیلات و مشارکت اقتصادی زنان در این تغییر نقش دارد.

پیامدهای گزینش‌گری: گزینش‌گری مهاجرت بر پایه سن و جنس، پیامدهای دوگانه‌ای ایجاد می‌کند. خروج نیروی کار جوان از مبدأ، به پیری جمعیت و تشدید «مضیقه ازدواج» به‌ویژه برای زنان منجر می‌شود. از طرف دیگر، تراکم نیروی کار در مقصد می‌تواند باعث افزایش نرخ بیکاری و گسترش مشاغل غیررسمی گردد.

تحول الگوهای مهاجرت داخلی و پیامدهای آن

بررسی سه دهه اخیر حاکی از تحولات معنادار در الگوهای مهاجرت داخلی است:

تغییر کانون جابجایی: الگوی مسلط از «روستا به شهر» به «شهر به شهر» تبدیل شده و جابه‌جایی بین نقاط شهری افزایش یافته است. این جریان به‌طور عمده متوجه شهرهای بزرگ و کلان‌شهرها است.

پیامدهای کلان‌شهری: این الگوی مهاجرتی، پیامدهایی چون رشد بی‌رویه جمعیت کلان‌شهرها، افزایش آلودگی‌های محیطی، گسترش حاشیه‌نشینی و افزایش قیمت مسکن و زمین را به دنبال داشته است.

تأثیر بر باروری کلان: با توجه به پایین‌تر بودن سطح باروری در استان‌های توسعه‌یافته‌تر (مقاصد مهاجرت)، مهاجران با انطباق با الگوی باروری ساکنان مقصد، ممکن است نرخ باروری خود را کاهش دهند که در درازمدت می‌تواند بر نرخ موالید کل کشور تأثیر گذارد.

مهاجرت از شهر به روستا

مهاجرت از شهر به روستا در ایران، پدیده‌ای با حجم کمتر در مقایسه با جریان معکوس است که بر پایه داده‌های آمارگیری نیروی کار مورد تحلیل قرار می‌گیرد. این جریان تا سال ۱۳۹۸ روندی افزایشی ملایم داشت، اما با شیوع همه‌گیری کووید-۱۹ و کاهش کلی تحرکات جمعیتی، با کاهش ملموسی مواجه شد. عمده‌ترین دلایل این نوع مهاجرت در دوره مورد بررسی، «پیروی از خانوار» و «پایان خدمت وظیفه» بوده است. از حیث ویژگی‌های جمعیتی، سهم مردان مهاجر بیشتر است و این گروه عمدتاً در سنین جوانی و میانی و با انگیزه‌های شغلی یا پایان خدمت سربازی حرکت می‌کنند، در حالی که زنان بیشتر به دلیل پیروی از خانوار مهاجرت می‌نمایند. همچنین، افراد دارای تحصیلات متوسطه و شاغلین، سهم قابل‌توجهی از این مهاجران را تشکیل می‌دهند. این الگوها نشان می‌دهد مهاجرت شهر به روستا لزوماً بازتاب توسعه روستایی نبوده، بلکه بیش‌تر تابع تصمیمات خانوادگی، الزامات اداری-نظامی و جست‌وجوی فرصت‌های شغلی خاص است.

مهاجرت از منظر جامعه‌شناسان

در بررسی پدیده‌ی مهاجرت به‌عنوان یک روند مهم اجتماعی، چارچوب‌های نظری گوناگونی شکل گرفته‌اند که هر کدام بخشی از این پدیده‌ی پیچیده را روشن می‌سازند. کارکرد اصلی این چارچوب‌ها، سازمان‌دهی و طبقه‌بندی رخدادها در یک منظومۀ فکری منسجم، تبیین علل گذشته و پیش‌بینی احتمالی روندهای آینده و ایجاد حسی از درک برای چرایی وقوع این پدیده‌ها است. به‌دلیل ماهیت بین‌رشته‌ای مهاجرت، دیدگاه‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مختلفی به آن پرداخته‌اند و هر کدام بر جنبه‌ای خاص تأکید دارند.

مدل‌های ادغام و سازگاری

از منظر برخی تحلیل‌های اقتصادی، مهاجرت انتخابی فردی برای دستیابی به درآمد بیشتر و بهبود شرایط مادی در نظر گرفته می‌شود، که به‌طور عمده ناشی از اختلاف دستمزد و فرصت‌های شغلی بین مناطق مختلف است. در مقابل، برخی دیگر از تحلیل‌های اقتصادی، تصمیم مهاجرت را نه تنها یک انتخاب فردی، بلکه راهبردی خانوادگی برای کاهش خطرات اقتصادی و تنوع بخشیدن به منابع درآمد می‌دانند. در سطحی کلان‌تر، نگاه‌های ساختاری، مهاجرت را پیامد ضروری و طبیعی عملکرد نظام اقتصادی جهانی، تقسیم کار بین مناطق پیشرفته و کمتر توسعه‌یافته، و گسترش ارتباطات در دنیای امروز می‌دانند. این نگاه معتقد است تا زمانی که شکاف توسعه بین مناطق جهان وجود دارد، جریان‌های مهاجرتی نیز ادامه خواهد داشت.

با این حال، در کنار بررسی علل و عوامل خروج افراد از مبدأ، مطالعۀ وضعیت و تجربه‌ی زندگی آنان در مقصد نیز از اهمیت بنیادینی برخوردار است. این بعد از موضوع بر فرآیندهای تعامل، سازگاری و نحوه‌ی زندگی تازه‌واردان در بافت اجتماعی جدید متمرکز است. پرسش محوری این است که افراد و گروه‌های مهاجر چگونه با جامعۀ میزبان ارتباط برقرار می‌کنند، این ارتباط چه اشکالی به خود می‌گیرد و چه پیامدهایی برای فرد و جامعه دارد.

برای توصیف این فرآیند تعامل، الگوهای کلانی مطرح شده‌اند. اولین الگو، همانندسازی است، که در آن انتظار می‌رود تازه‌واردان ویژگی‌های متمایز فرهنگی، زبانی و هویتی خود را کنار گذاشته و به‌طور کامل در الگوها و هنجارهای جامعه‌ی غالب حل شوند. دومین الگو، آمیزش یا کورۀ ذوب است، که در آن نه فرهنگ مهاجران نادیده گرفته می‌شود و نه فرهنگ میزبان به‌طور انحصاری حاکم است، بلکه تعامل بین آنها منجر به شکل‌گیری ترکیبات فرهنگی تازه و پویایی می‌شود. سومین الگو، کثرت‌گرایی یا چندفرهنگی است، که در آن بر حفظ هویت‌های متمایز در کنار یکدیگر، با به رسمیت شناخته‌شدن حقوق برابر و مشارکت عادلانه در عرصه‌ی اجتماعی تأکید می‌شود. تجربه‌ی جوامع مهاجرپذیر نشان می‌دهد که هیچ‌یک از این الگوها به ‌صورت خالص تحقق نمی‌یابد و همواره کشمکشی بین گرایش به یکسانی و حفظ تنوع وجود دارد.

فرهنگ‌پذیری مهاجران

در سطح خُردتر، فرآیند سازگاری افراد با محیط جدید، که می‌توان آن را نوعی یادگیری اجتماعی دوباره دانست، موضوع مطالعه است. افراد در مواجهه با جامعۀ جدید، راهبردهای مختلفی را در پیش می‌گیرند. برخی تلاش می‌کنند پیوند خود را با فرهنگ و هویت پیشین حفظ کرده و همزمان با جامعه‌ی جدید نیز ارتباط فعالانه برقرار کنند (راهبرد تلفیق). برخی تنها به جذب کامل در فرهنگ میزبان گرایش پیدا می‌کنند (همانندسازی). گروهی دیگر ترجیح می‌دهند در انزوا نسبی و با حفظ هویت خود به سر برند (جدایی). و دسته‌ای نیز ممکن است احساس کنند به هیچ یک از دو جامعه تعلق ندارند و در حاشیه بمانند (حاشیه‌نشینی). موفقیت در این فرآیند پیچیده، به عواملی مانند ویژگی‌های شخصیتی، سطح حمایت‌های اجتماعی، نگرش و سیاست‌های جامعه‌ی میزبان، و نیز زمینه‌های اقتصادی و موقعیت ساختاری فرد بستگی دارد.

برخی از نظریه‌پردازان فرآیند سازگاری را خطی و ثابت نمی‌دانند بلکه از دید آنها سازگاری تحت تأثیر شدید فرصت‌ها و محدودیت‌های عینی قرار می‌گیرد. برای مثال، دسترسی نابرابر به آموزش، اشتغال مناسب و موقعیت‌های اجتماعی، می‌تواند مسیرهای متفاوتی را برای نسل دوم مهاجران رقم بزند. برخی از این مسیرها به تحرک صعودی و ادغام موفق منجر می‌شوند، در حالی که برخی دیگر به دلیل مواجهه با تبعیض، مشاغل کمدستمزد و محرومیت از شبکه‌های حمایتی، ممکن است به حاشیه‌رانی یا حتی گرایش به رفتارهای انحرافی بینجامد. نظریه‌ای مانند همانندسازی قطاعی تأکید می‌کند که پیامد مهاجرت برای نسل دوم، لزوماً یکسان نیست و به سرمایه‌های اولیه‌ای مانند تحصیلات خانواده، شبکه‌های اجتماعی قومی و نحوه‌ی پذیرش جامعه‌ی میزبان بستگی دارد. این نظریه نشان می‌دهد چگونه برخی ممکن است مسیر پیشرفت سریع را طی کنند، حال آنکه برخی دیگر، با وجود پذیرش ظاهری فرهنگ میزبان، به‌دلیل فقدان فرصت‌های ساختاری، در موقعیت‌های فرودست باقی بمانند.

منابع

• «بررسی دلیل مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور»، در سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۹ش.
• «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 14 فروردین 1401ش.
• برومندزاده، محمدرضا و نوبخت، رضا، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، فصلنامۀ جمعیت، شمارۀ 9، 1390ش.
• «پیامدهای مهاجرت»، در مجلهٔ خبری ویستا، تاریخ بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۱ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
• شلیله، محمد، «تصمیم‌گیری دربارهٔ مهاجرت و فرایند سازگاری با جامعهٔ میزبان»، مجلهٔ رفاه اجتماعی، شمارهٔ ۳، ۱۳۸۱ش.
• عیسی‌زاده، سعید، مهران‌فر، جهانبخش، «مهاجرت ببن اللمللی و اثرات اقتصادی آن در بازار کار»، فصلنامۀ جمعیت، شمارۀ 89-90، 1393ش.
• کلهری ندرآبادی، لیدا و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیروی‌کار»، مجلۀ نامۀ انجمن جمعیت‌شناسی ایران، دوره 18، شماره 36، 1402ش.
• محرابی شاتوری، محمدرضا، «مهاجرت و پیامدهای آن»، در سایت احیا سپاهان، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
• مطهری، مرتضی، آزادی معنوی، در مجموعه آثار شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۷۸ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
• «مهاجرت»، در سایت مگ ایرانز، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
• «مهاجرت یا کوچ»، در سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
• میرزاد، «مهاجرت؛ علل و انواع آن»، در سایت مور، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
• محبی میمندی، مهیار، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، مجلۀ مطالعات اجتماعی، شمارۀ 3 (دوره 31)، 1402ش.
• «نگاهی به مهاجرت و تأثیرات آن در بین خانواده‌ها و زنان ایرانی»، در مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۱ش.
• «هجرت»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
• «هجرت»، در دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.