پیش‌نویس:تغییر جنسیت

تغییر جنسیت؛ فرایند تبدیل، آشکارسازی و یا تعیین جنسیت فرد

تغییر جنسیت، پدیده ای چندبعدی و پیچیده است که از پزشکی و روان‌شناسی تا فقه، حقوق، جامعه و سیاست را دربرمی‌گیرد. پس از گذشت اندکی کمتر از یک سده از اولین تغییر جنسیت در جهان، هنوز معرکه آراء فراوانی است و در رابطه به امکان، چیستی و چگونگی، دیدگاه های متفاوت و بعضاً متناقضی را شامل می شود. تغییر در جنس فرد از این جهت نیز حائز اهمیت است که از زندگی خصوصی تا مناسبات و روابط اجتماعی همه جنبه های زندگی فرد را تحت تاثیر خود قرار می دهد.

جنس

جنس به تفاوت‌های زیست‌شناختی و کالبدشناختی میان زن و مرد اطلاق می‌شود. کاربرد این واژه در زبان عامیانه تاحدودی مبهم است زیر هم به گروهی از افراد (مردان) و برخی فعالیت‌هایی که هم مردان و هم زنان انجام می‌دهند گفته می‌شود. از این رو باید بین واژه جنس و جنسی نیز تفاوت قائل شویم.

جنسیت

جنسیت ویژگی‌های شخصی و روان‌شناختی است که جامعه نقش ویژه‌ای در تعیین آن دارد و با مرد یا زن بودن  و به‌اصطلاح، مردانگی و زنانگی همراه است. به‌عبارتی جنسیت به تفاوت‌های روان‌شناختی، اجتماعی و فرهنگی بین زنان و مردان اطلاق می‌شود.

ملاک‌های تعیین جنسیت

1. جنس ظاهری: آناتومی و اعضای ظاهری بدن معرف جنسیت است.
2. جنس ژنتیکی: ساده‌ترین راه تشخیص از راه آزمایش بزاق دهان است.
3. جنس هورمونال: نوع هورمونی که از غده‌ها ترشح می‌شود.
4. جنس روان‌شناسانه: روح، ویژگی‌ها و تمایلات شخصی.

دوجنسیتی‌ها (هرمافرودیت) یا افراد خنثی‌

دوجنسی‌ها هر دو آلت تناسلى مرد و زن را به صورت کامل یا ناقص دارند. برخی از حالت‌هایی که افراد تحت تاثیر دوجنسگی قرار می‌گیرند، شامل داشتن آلت تناسلی مردانه کوچک همراه با یک چوچوله بزرگتر از حد معمولی است، یا ممکن است فرد دارای کیسه بیضه‌ای باشد که به دو بخش تقسیم شده مانند لبهای فرج یا یک لب که فاقد سوراخ واژنی است. گاهی سوراخ ادرار در جای معمول خود قرار نگرفته یا به صورت طبیعی رشد نکرده و ممکن است بیضهها پایین نیامده باشند و به جای اینکه در داخل کیسه بیضه قرار بگیرند، در داخل بدن قرار گرفته باشند. حالت‌های روانی و رفتاری دوجنسی‌ها بین حالت مردانه و زنانه در نوسان است.

در احکام اسلامی به افراد دوجنسیتی، خنثى گفته می‌شود.خنثی‌ها به دو گروه تقسیم می‌شوند: خنثای مشکل و خنثای غیر مشکل.

خنثای مشکل (دو جنسی کامل): این گروه به دلیل دارا بودن هر دو آلت تناسلی مردانه و زنانه، جنسیت دوگانه دارند و زن بودن یا مرد بودن آنان آشکار نیست. اینها به رعایت احتیاط‌های شرعی ملزم هستند. برای مثال در فقه شیعه، پوشش کامل برای خنثای مشکل، واجب و پوشیدن طلا برای او حرام است همچنین ازدواج بر آنها حرام است.

خنثای غیر مشکل: این گروه با توجه به داشتن نشانه‌های شرعی به یکی از دوجنس مذکر یا مونث ملحق می‌شوند. تکلیف شرعی آنان از جهت مرد بودن یا زن بودن مشخص است، ولی دارای ابهام جنسی هستند و از بیماری جنسی رنج می‌برند.

ترنس

ترنس یا خنثای روانی که با اصطلاحات ترنسجندر، تراجنسیتی یا ترنسکشوال هم نامیده می‌شوند افرادی هستند که از نظر زیستی ویژگی‌های یک جنس خاص را دارند اما از نظر روحی و روانی خود را متعلق به آن گروه نمی‌دانند و افکار، احساسات و رفتارهایی مشابه جنس مخالف خود دارند. ترنس‌ها به دو دسته ترنس‌های مرد و ترنس‌های زن تقسیم می‌شوند. ترنس زن آن دسته از زنانی هستند که از لحاظ جنسیت ظاهری زن محسوب می‌شوند اما از لحاظ شخصیت و روان خود را مرد می‌دانند و ترنس مرد به مردانی گفته می‌شود که از لحاظ جنسیت ظاهری، مرد هستند اما از لحاظ روان و شخصیت، خود را زن می‌دانند.

همجنسگرایی

تمایل و کشش جنسی، عاطفی و رمانتیک شخص به همجنس خود را همجنسگرایی می‌گویند. مواجهه با این گرایش در جوامع مختلف در پیوستاری از میل طبیعی تا اختلال روانشناختی و رفتار مجرمانه قرار دارد. برخی ترجیح می‌دهند به جای عبارت همجنسگرا که یک اصطلاح پزشکی است و معنای پاتولوژیک و سبب‌شناسانه دارد از دو اصطلاح لزبین برای زنان همجنسگرا و گِی برای مردان همجنسگرا استفاده کنند. انجمن روان پزشکی آمریکا تا سال 1973 میلادی از همجنسگرایی به عنوان یک طبقه تشخیصی برای اختلالات جنسی استفاده می‌کرد اما در سال 1980 م، همجنسگرایی به صورت کلی از دی اس ام (راهنمای تشخیصی آماری اختلالات روانی) حذف شد و از آن به عنوان یک گرایش طبیعی نام برده شد. این درحالی است که مخالفان زیادی با مستندات علمی آن را به چالش کشیده‌اند.

تعریف تغییر جنسیت

تغییر، هرگونه تبدیل و دگرگونی است که ممکن است وضعیت یا حالت یک شئ را عوض کند به گونه ای که وضعیت جدید با وضعیت سابق از یک جهت یا جهات متعدد دارای تفاوت و گوناگونی باشد. تغییر جنسیت در اصطلاح پزشکی، تبدیل یا اصلاح آلت تناسلی است به گونه‌ای که جنس زن به مرد و یا برعکس تبدیل گردد، و نیز تبدیل خنثی و یا دوجنسی (هرمافرودیت) به یکی از دو جنس مرد یا زن، به معنای تغییر جنسیت است. به عبارتی تغییر جنسیت مجموعه‌ای از فعالیت‌های پزشکی است که یک فرد برای انطباق اندام مناسب با هویت جنسیتی‌اش انجام می‌دهد. این اصطلاح شامل هرگونه فعالیت‌هایی است که بدن مردانه را به بدنی زنانه یا بالعکس تغییر می‌دهد.

امروزه در تغییرجنسیت آنچه در واقع اتفاق می افتد، تغییر آلت تناسلی است، به گونه‌ای که جنس زن به مرد و جنس مرد به زن تبدیل گردد. تغییر جنسیت از مرد به زن به این صورت است که آلت تناسلی مردانه با عملیات جراحی برداشته و به جای آن مَهبِل قرار داده شده و به وسیله جراحی و هورمون تراپی پستان‌ها نیز بزرگ می‌شود. در تغییر جنسیت از زن به مرد نیز عضوهایی مانند رحم، تخمدان و سینه ها برداشته و به‌جای آن دستگاه تناسلی مردانه گذاشته می‌شود. این جراحی‌ها در چند مرحله انجام می‌شود و همراه آن هورمون‌درمانی و روان‌درمانی نیز صورت می‌گیرد.

انواع تغییر جنسیت

تغییر جنسیت در سه نوع قابل دسته بندی است.

نوع اول تبدیل‌شدن از یک جنس به جنس دیگر مثلا از زن به مرد یا از مرد به زن که دو گروه را شامل می شود.

گروه اول افرادی که هیچ نقص، ابهام و یا اختلالی از نظر جسمی و روحی ندارند ولی درصدد تغییر جنسیت برمی‌آیند. گروه دوم ترنس‌ها هستند که لحاظ جسمی، هیچ‌گونه نقص یا ابهامی نسبت به جنسیت خود ندارند ولی از نظر روانی خود را در گروه جنس مخالف دسته‌بندی می‌کنند.

نوع دوم تغییر جنسیت، تعیین و یا رفع ابهام از جنسیت هست که افراد دو جنسی در این نوع قرار دارند و نوع سوم آشکارسازی جنسیت پنهان نام دارد که شامل افراد تک جنسیتی است که از جنسیت واحد واقعی اما پنهان برخوردارند و با عمل جراحی تنها جنسیت پنهان و پوشیده خود را آشکار می‌سازند.

تغییر جنسیت در یهودیت

یهودیت اصلاح‌گرا با پذیرش افراد ترنس، حتی اجازه انتصاب خاخام‌های ترنس را هم می‌دهد. در متون عرفانی یهودیت که با نام کابالا شناخته می‌شود، گذار از یک جنسیت به جنسیت دیگر امکان‌پذیر است. اما موضع یهودیت ارتدوکس در این باره متفاوت است. یهودیت ارتدوکس با پذیرش اینکه افرادی وجود دارند که عمیقاً در مورد هویت جنسی خود دچار تعارض هستند و نیاز به همدلی و شفقت دارند اما قوانین دینی یهود اجازه تغییر و دستکاری در جنسیت را نمی‌دهد. یهودیت ارتدوکس بر این باور است که هر جنسیتی نقش خاص خود را دارد و بدن‌هایی که خداوند به ما داده، نشان دهنده این است ما چگونه باید زندگی کنیم، تولد در بدن مردانه مستلزم زندگی مردانه است، و زن به دنیا آمدن مستلزم زندگی زنانه.

تغییر جنسیت در مسیحیت

تغییر جنسیت در میان مسیحیان کاتولیک حرام و به‌عنوان گناه شمرده می‌شود. آنها طرح خداوند را ایجاد دو جنس متمایز و مکمل می‌دانند مسیحیان کاتولیک باور دارند که خداوند هر کس را با جنس خاص خود خلق کرده و تغییر آن به‌عنوان تخطّی از قانون الهی و تغییر در آفرینش خداوند محسوب می‌شود. با این حال بسیاری از فرقه‌های اصلی پروتستان از عضویت یا به مقام رسیدن ترنس‌ها استقبال می‌کنند.

تغییر جنسیت در اسلام

تغییر جنسیت در اسلام در سه دیدگاه کلی قابل دسته‌بندی است: دیدگاه ممنوعیت مطلق، دیدگاه مشروعیت مطلق و نظریه مشروعیت مشروط. در این میان دیدگاه سوم با توجه به احکام اسلامی و واقعیت‌های پزشکی تناسب بیشتری دارد. دیدگاه مشروعیت مشروط غالباً با محوریت افراد خنثی موضوعیت پیدا می‌کند. تاکید بر جنسیت دوگانه از مسائل مشترک بین ادیان ابراهیمی است و تغییر جنسیت تنها به منظور الحاق به جنسیت غالب یا خروج از ابهام جنسیتی است. طبق نظر مشهور فقها، در صورتی که از لحاظ پزشکی ضروری تشخیص داده شود، مجاز می‌باشد. در واقع اگر کسی دوجنسی باشد یا جنس واقعی خود را نشناسد، مجاز است با عمل جراحی جنس خود را آشکار کند یا به نفع جنسیت غالب تغییر دهد. لذا تغییر جنسیت در این صورت، نه تغییر ماهوی است بلکه آشکار کردن واقعیت پوشیده است.

تغییر جنسیت در هندوئیسم و بودیسم

در جامعه هندو افراد با بیان جنسیتی غیر دوتایی برای هزاران سال شناخته شده‌اند و نقش‌های مهمی در متون مقدس ایفا می‌کنند. افراد جنسیت سوم مورد احترام بوده‌ و بسیاری از آنها در زمان حاکمان هندو و مسلمان به موقعیتهای مهم قدرت رسیده‌اند. یک نظرسنجی در سال ۲۰۱۴ تخمین زد که حدود ۳ میلیون نفر از جنسیت سوم در هند زندگی می‌کنند. سانسکریت، زبان باستانی متون مقدس هندو، واژگانی برای توصیف سه جنسیت مذکر، مؤنث و جنسیت خنثی دارد. در آیین بودیسم به طور سنتی به نقش‌های جنسیتی دوتایی پایبند بوده‌ است، به‌ویژه در سنت‌های رهبانی خود که در آن مردان و زنان از هم جدا می‌شوند و نقش های خاصی به آنها اختصاص می‌یابد. با این وجود بسیاری از فرقه های بودایی، به ویژه در غرب، عمداً افراد تراجنسیتی را در گردهمایی های خود می‌پذیرند.

آثار و پیامدهای تغییر جنسیت

تغییر جنسیت در کسانی که ازدواج کرده‌اند سبب بطلان ازدواج سابق شده و عناوین خانوادگی، مانند برادر، خواهر، عمو، عمه، دایی و خاله را متحول می سازد و نیز سهم الارث فرد تغییر جنسیت یافته، بر اساس جنسیت جدید تغییر می کند.

ارث: اگر یکی از والدین تغییر جنسیت داده باشد و فرزند فوت نماید، توارث والدین براساس تلبس به مبدأ در حین انعقاد نطفه ملاک عمل خواهد بود، لذا پدر دو ثلث و مادر یک ثلث سهم خواهند داشت.

ولایت بر فرزند: اگر زن تغییر جنسیت دهد ولایت نخواهد داشت. زیرا پدری ناشی از وجود فرزندان از نطفه مرد است. اما اگر مرد تغییرجنسیت دهد، ولایت او از فرزندان ساقط می‌گردد.

مهریه: اگر مرد تغییر جنسیت دهد باید مهریه را بپردازد چون، با توجه به آرای فقهاء که حکم به تأیید مهریه دارند، به محض وقوع عقد، زن مالک مهریه خواهد شد.

نفقه: در صورت تغییر جنسیت ازدواج باطل می‌شود و با از بین رفتن ازدواج، نفقه هم از بین می‌رود. از نظر فقهای شیعه، تغییرجنسیت پدر تأثیری در وجوب نفقه فرزندان ندارد و او همچنان وظیفه دارد نفقه غرزندان خویش را بدهد؛ چون تغییرجنسیت پدر، از نظر عرف وی را از عنوان پدر بودن خارج نمی‌سازد. تغییر جنسیت مادر تأثیری در نفقه فرزندان ندارد؛ زیرا این وظیفه از ابتدا به عهده مادر نبوده است. در نبود مادر وظیفه جد پدری است. فقط در صورت نبود جدّ پدری و با توان مالی مادر نفقه فرزندان به عهده او می‌شود. این حکم همچنان به عهده او خواهد بود.

«انواع تغییر جنسیت»، وبسایت ویکی فقه، ذیل مدخل تغییر جنسیت، تاریخ بازدید: 18 دی 1404ش.

«موضع ادیان درباره افراد ترنس و هویت جنسیتی آنها»، وب‌سایت دین‌آنلاین، تاریخ بازدید: 18 دی 1404ش.

«موضع ادیان درباره افراد ترنس و هویت جنسیتی آنها»، وبسایت دین‌آنلاین، تاریخ بازدید: 18 دی 1404ش.

«نگاه ادیان درباره ترنس ها و دگرباش‌های جنسی»، وبسایت‌ مبلغ، تاریخ درج مطلب: 14 اسفند 1400ش.

اصغری آقمشهدی، فخرالدین و عبدی، یاسر، «وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، فقه و حقوق اسلامی، س1، ش2، 1390ش.

بابالو، وحیده، «بررسی تغییر جنسیت در ایران»، ارائه شده در چهارمین کنفرانس پژوهش در علوم و تکنولوژی، مرداد 1395ش.

باریکلو، علیرضا، «وضعیت تغییر جنسیت»، حقوق خصوصی، س1، ش5، 1382ش.

باستانی، سوسن، جنسیت، فرهنگ، ارزش ها و نگرش ها، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، 1386ش.

جبلی، سیدجلیل، «همجنسگرایی، تربیت یا طبیعت؟مروری بر زمینه های نظری»، رویش روانشناسی، س9، ش3، 1399ش.

جواهری، فاطمه، حسین زاده، مرتضی، «پیامدهای اجتماعی اختلال هویت جنسی در تغییرجنس خواهان ایران»، مطالعات اجتماعی ایران، س5، ش3، 1390ش.

دیانی، عبدالرسول، «حقوق اخلاق پزشکی (بیواتیک) و اصلاح جنسیت»، ماهنامه دادرسی، شماره 29، آذر و دی 1380ش.

روشن، محمد، حقوق خانواده، تهران، جنگل، جاودانه، چاپ دوم، 1396ش.

صدر، سید محمد، ماوراء الفقه، چاپ اول، لبنان – بیروت، دارالاضواء، 1996م.

فرهمند، مهناز و دانافر، فاطمه، «تحلیل مشکلات فردی اجتماعی تراجنسی ها، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران»، س6، ش4، 1396ش.

کریمی‌نیا، محمد مهدی، «بررسی پدیده نو ظهور تغییر جنسیت از دیدگاه قرآن کریم و بیان احکام و آثار فقهی آن»، همایش پژوهش‌های میان رشته‌ای قرآن و انگاره‌های علوم زیستی، دوره 2، مهر 1400ش.

کریمی‌نیا، محمد مهدی، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، چاپ اول، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(علیهم السلام)، 1389ش.

مؤمن قمی، محمد، کلمات سدیده فی مسائل جدیدة، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1420ق.