پیادهروی اربعین؛ آیین مذهبی شیعیان برای بزرگداشت اربعین حسینی.
 پیادهروی اربعین در جاده نجف به کربلا |
پیادهروی اربعین، آیینی شیعی برای بزرگداشت اربعین حسینی و زیارت امام حسین است که هر سال در ماه صفر، بهویژه در مسیر نجف تا کربلا برگزار میشود. در این مراسم، زائرانی از کشورهای مختلف بهسوی کربلا حرکت میکنند. پیادهروی اربعین را بزرگترین گردهمایی مذهبی سالانه در جهان میدانند. این آیین علاوه بر جنبه زیارتی، دارای ابعاد فرهنگی، اجتماعی و مذهبی نیز دانسته شده است.
معرفی
پیادهروی اربعین از آیینهای رایج شیعیان در بزرگداشت اربعین حسینی است.[۱] زائران از کشورهای مختلف، در ماه صفر با هدف حضور در کربلا و زیارت امام حسین در ۲۰ صفر که مصادف با چهلمین روز شهادت امام حسین است، در این مراسم شرکت میکنند.[۲] بخش عمده این پیادهروی در مسیر نجف تا کربلا انجام میشود که حدود ۸۰ کیلومتر طول دارد و ۱۴۵۲ ستون (به عربی: عمود) در طول مسیر، با فاصله ۵۰ متری از یکدیگر، برای راهنمایی زائران نصب شده است.[۳]
تاریخچه
برخی پژوهشگران معتقدند پیادهروی اربعین سنت و رفتار مداومِ شیعیان از زمان ائمه بوده و در زمان بنیامیه و بنیعباس نیز برگزار شده است.[۴] در برخی از منابع کهن اسلامی به پیادهروی پیشوایان مذهب شیعه در روز اربعین بهسوی کربلا، اشاره شده است.[۵] گفته شده پساز دورۀ شیخ انصاری (۱۲۱۴–۱۲۸۱ق) این سنت فراموش شده بود تا اینکه میرزا حسین نوری (۱۲۵۴–۱۳۲۰ق) آن را احیا کرد.[۶] کتاب ادب الطف (۱۳۸۸ق)، گزارش کرده است که در مراسم اربعین در کربلا هیئتهای عزاداری به زبانهای ترکی، عربی، فارسی و اردو مرثیه میخواندند و جمعیت آنها بیش از یک میلیون نفر بوده است.[۷]
در سال ۱۳۹۷ق، حزب بعث عراق، برگزاری مراسمهای مذهبی و برپایی موکب و پیادهروی اربعین را ممنوع کرد؛[۸] اما مردم نجف در ۱۵ صفر آن سال آماده برگزاری مراسم پیادهروی اربعین شده[۹] و به سمت کربلا حرکت کردند. این حرکت با برخورد حکومت صدام حسین مواجه شد و تعدادی از مردم کشته و گروهی نیز زندانی شدند.[۱۰] سید محمدباقر حکیم (۱۳۱۸–۱۳۸۲ش) در این انتفاضه به حبس ابد محکوم شد[۱۱] و برای برخی علما همچون سید مرتضی عسکری (۱۲۹۳–۱۳۸۶ش)، سید محمدحسین فضلالله (۱۳۱۴–۱۳۸۹ش) که از عراق فرار کرده بودند، نیز حکم اعدام غیابی صادر شد.[۱۲] با سقوط حکومت حزب بعث عراق در سال ۲۰۰۳م، مراسم پیادهروی اربعین بار دیگر در عراق احیا شد[۱۳] و ابعاد جهانی یافت و به بستری برای مشارکت زائران و خادمان از کشورهای مختلف بدل شد. امروزه علاوه بر هزاران موکب عراقی که توسط عشایر و خانوادهها اداره میشوند، هیئتهای مذهبی از ۱۷ کشور جهان نیز در برپایی موکبها مشارکت دارند. در میان کشورهای خارجی، ایران بیشترین تعداد موکب را به خود اختصاص داده است و کشورهای دیگری همچون عربستان، لبنان، کویت، پاکستان، بحرین، ترکیه، انگلستان، هلند، سوئد، کانادا، بلژیک، سوریه، عمان، هند و یمن نیز با برپایی موکبهای خدماتی، در میزبانی از زائران مشارکت میکنند.[۱۴]
اهمیت
روایات شیعه برای پیادهروی زیارتی بهویژه زیارت امام حسین، ارزش معنوی بالایی ذکر کردهاند.[۱۵] ابنقولویه در کتاب کاملالزیارات با استناد به بیشاز ده روایت معتبر، ثوابهای فراوانی برای این عمل ذکر کرده است که از جملۀ آنها آمرزش تمامی گناهان، پاکسازی روح در هر قدم، تبدیل سیئات به حسنات، دفع بلاهای دنیوی و اخروی، برآورده شدن حاجات و مصونیت از عذاب جهنم است.[۱۶]
فراوانی شرکتکنندگان
پس از سقوط حکومت صدام حسین در عراق و احیای مجدد آیین پیادهروی اربعین، جمعیت شرکتکنندگان افزایش یافت؛ در سالهای اول، دو تا سه میلیون نفر در آن حضور داشتند. در سالهای بعد تعداد زائران شرکتکننده در این پیادهروی به بیش از ده میلیون نفر رسید، تا جایی که آن را از بزرگترین پیادهرویهای مذهبی جهان دانستهاند.[۱۷] دربارهٔ تعداد زائران، آمارهای متعدد دیگری نیز در وبسایتها و رسانههای خبری منتشر شده است؛ برخی گزارشها از مشارکت ۱۵ میلیون زائر شیعه در این پیادهروی خبر دادهاند.[۱۸] گاهی این تعداد، ۲۰ میلیون نیز گزارش شده است.[۱۹] افراد در همه گروههای سنی و از اقشار مختلف اجتماعی با پیشینههای فرهنگی و اقتصادی گوناگون بهطور فعال در این مراسم شرکت میکنند.[۲۰]
بر اساس گزارش مرکز «کربلاء للدراسات و البحوث»، در سالهای اخیر زائران اربعین از بیش از ۲۰ کشور جهان در این مراسم حضور داشتهاند. در میان کشورهایی که در این گزارش نام برده شدهاند، میتوان به ایران، کویت، سوریه، عمان، عربستان سعودی، لبنان، بحرین، آمریکا، بریتانیا، پاکستان، سوئد، آلمان، دانمارک، افغانستان، آذربایجان، ترکیه، امارات متحده عربی، تانزانیا و نروژ اشاره کرد. بر پایه آمار منتشرشده در این گزارش، در میان زایران غیر عراقی، ایران بیشترین شمار زائران ثبتشده را داشته است. در میان زائران غیرایرانی نیز، افغانستان، بحرین، کویت، لبنان و الجزایر از جمله کشورهایی هستند که شمار بالاتری برای آنها ثبت شده است. [۲۱] علاوه بر شیعیان، گروههایی از اهلسنت، مسیحیان و پیروان دیگر ادیان و مذاهب نیز در این پیادهروی شرکت میکنند.[۲۲]
حضور زنان
در پیادهروی اربعین حضور همزمان زنان و مردان حضور دارند[۲۳] و حضور زنان در این مناسک جمعی، چشمگیر است.[۲۴] پژوهشگران از جنبههای اخلاقی، فرهنگی، تبلیغی و دینی[۲۵] حضور آنان را در گسترش فرهنگ اسلامیشیعی، مؤثر دانستهاند.[۲۶] البته برخی فقها این حضور را بهدلیل عواملی مانند احتمال اختلاط با نامحرم و رعایت حقوق همسر[۲۷] جایز نمیدانند.[۲۸] در مقابل، گروهی از فقها حضور زنان در این مراسم را با رعایت موازین شرعی مجاز دانسته[۲۹] و بر جواز اصل حضور زنان در اجتماعات دینی تأکید کردهاند[۳۰][۳۱] هرچند در این دیدگاه نیز شرایط خاص بر حکم حضور تأثیرگذار است.[۳۲]
حضور زنان در پیادهروی اربعین با برخی چالشها روبرو است. در حوزه زیرساختی، محدودیت دسترسی به برخی اماکن مقدس، نبود مسیرهای مناسب برای تردد بانوان و کمبود امکانات رفاهی و درمانی متناسب با نیازهای آنان از جمله مسائل مطرحشده است.[۳۳] در حوزه مدیریتی ضعف در برگزاری برخی برنامههای عبادی ویژه زنان در مواکب و ایستگاههای بینراهی از چالشهای این حضور بهشمار میرود.[۳۴] در بُعد فرهنگی، نگرانیها و مخالفتهای خانوادگی یا سنتی و نبود برنامههای کافی برای تبیین نقش و جایگاه زنان در این مراسم، از موانع مشارکت برخی بانوان دانسته شده است.[۳۵]
آیین و رسوم
پیادهروی اربعین در عراق، با رسوم و آیینهایی همراه است؛ در مسیر راهپیمایی، مکانها یا چادرهایی بزرگ با نام موکب یا مضیف، جهت استراحت زائرین برپا میشود که خدمات رایگان به زائران میهند. این موکبها بهشکل مردمی و مستقل از دولت، مدیریت میشوند.[۳۶]
برخی طوایف و قبایل جنوب عراق بهمناسبت اربعین، هوسهخوانی میکنند. اشعار هوسه، برای برانگیختن اراده مردان جهت انجام کارهای سخت و بزرگ استفاده میشود.[۳۷] با ورود کاروان شبیهخوانی و تعزیهگردانان، آیین عزاداری شروع میشود، حرکت کاروان پنج روز مانده به اربعین است. پس از آن دستههای سینهزنی و زنجیرزنی وارد میشوند. مراسم اصلی در روز اربعین دو ساعت گذشته از ظهر، آغاز میشود. زائران، در نزدیکی حرم امام حسین ایستاده و همراه سینهزنی، مرثیه میخوانند. در پایان سینهزنی دستها را به نشانه سلام و تحیت بالا میبرند.[۳۸]
کارکردها
کارکردهای سیاسی
برخی اندیشمندان موارد زیر را بهعنوان کارکردهای سیاسی پیادهروی اربعین ذکر کردهاند:
- اقتدارآفرینی در سایه وحدت؛
- نمایش امنیت عراق؛
- وحدتبخشی به جهان اسلام؛
- تقویت مناسبات میان ایران و عراق؛
- پاسداشت یاد امام حسین و بازخوانی حادثه عاشورا؛
- تقویت هویت شیعی؛
- جریانساز بودن اربعین؛
- ظرفیتسازی؛
- نمادسازی.[۳۹]
کارکردهای فرهنگی
موارد زیر بهعنوان کارکردهای فرهنگی پیادهروی اربعین بیان شده است:
- پیوند فرهنگی ملتها؛
- تبلور آموزههای مذهبی و دینی؛
- آشنایی با ظرفیتهای گردشگری مذهبی؛
- حیاتبخشی به جامعهٔ شیعیان.[۴۰]
کارکردهای اجتماعی
موارد زیر بهعنوان کارکردهای اجتماعی پیادهروی اربعین بیان شده است:
- همبستگی اجتماعی (تقویت روح جمعگرایی)؛
- تألیف قلوب و تقویت روح اخوت؛
- تقویت ارتباطات و مناسبات انسانی؛
- الگوسازی؛
- تربیت اخلاقی؛
- جهاناندیشی؛
- تعالیجویی و فضیلتطلبی؛
- کنترل غیر مستقیم انسانها.[۴۱]
پیادهروی جاماندگان اربعین
در چند سال اخیر، ایرانیانی که نتوانستهاند در پیادهروی اربعین شرکت کنند، در مسیرهای مشخص و معمولاً با مقصد قرار دادن یک مکان مذهبی (همچون بقعه یکی از امامزادگان) در شهرهای خود اقدام به پیادهروی میکنند. پیادهروی جاماندگان اربعین، مراسمی عمومی از جنس راهپیمایی است. مسیر اصلی پیادهروی جاماندگان اربعین در شهر تهران حدفاصل میدان امام حسین تا حرم عبدالعظیم در شهر ری است.[۴۲]
پانویس
- ↑ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۷۸۷-788.
- ↑ شبر، ادب الطف او شعراء الحسین (ع)، ج1، ۱۳۸۸ق، ص41-42. فرهنگ عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۴۶۳.
- ↑ «چرا پیادهروی اربعین ثواب دارد»، سایت ایسنا.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق دربارهٔ اول اربعین سیدالشهدا، ۱۳۶۸ش، ص۲.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق دربارهٔ اول اربعین حضرت سیدالشهداء (ع)، ۱۳۸۳ش، ص۱-2.
- ↑ «زندگینامه میرزا حسین نوری»، وبسایت بلاغ.
- ↑ شبر، ادب الطف و شعراء الحسین، 1412ق، ج۱، ص۴۱.
- ↑ مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ ش، ص ۱۰۲؛ المؤمن، سنوات الجمر، ۲۰۰۴م، ص۱۶۵.
- ↑ الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۱۰۱.
- ↑ ویلی، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ۱۳۷۳ش، ص۸۱.
- ↑ الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۱۰۳.
- ↑ ویلی، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ۱۳۷۳ش، ص۸۲
- ↑ «اربعین، شکوه بیعتی مجدد با امام حسین»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «کدام کشورها در عراق میزبان زائران اربعین هستند؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران.
- ↑ ذهنی تهرانی، ترجمه کامل الزیارات، ۱۳۸۹ش، ص۴۳۹؛ ابنبابویه، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۳؛ ابنطاووس، فرحه الغری، ۱۳۹۲ش، ص۷۵.
- ↑ ابن قولویه، کامل الزیارات، ۱۳۷۵ش، ص۱۴۵–۱۴۲.
- ↑ «اربعین، شکوه بیعتی مجدد با امام حسین»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «۱۵ میلیون شیعه در حال رسیدن به کربلا»، سایت خبری مشرق نیوز.
- ↑ «اجتماع ۲۰ میلیونی اربعین حسینی دنیا را متحول خواهد کرد»، خبرگزاری ایلنا.
- ↑ مظاهری، پیادهروی اربعین: تأملات جامعهشناختی (مجموعه مقالات)، ۱۳۹۷ش، ص۵۵.
- ↑ «زائران اربعین از کدام کشورها هستند؟ / جلوۀ همدلی داوطلبانۀ ملتها و اقوام مختلف از سراسر جهان»، وبسایت خیر ایران.
- ↑ «آمار و ارقام حیرتانگیز از مراسم پیادهروی اربعین حسینی»، مشرق نیوز.
- ↑ مظاهری، پیادهروی اربعین: تأملات جامعهشناختی (مجموعه مقالات)، ۱۳۹۷ش، ص۵۴.
- ↑ کرمی قهی، «فهم تجربۀ پیادهروی زنان ایرانی در اربعین»، ۱۳۹۹ش، ص۳.
- ↑ فرخی و انگوتی، «دلایل حضور و مشارکت زنان ایرانی در پیادهروی اربعین»، ۱۳۹۸ش، ص44-47.
- ↑ فرخی و انگوتی، «دلایل حضور و مشارکت زنان ایرانی در پیادهروی اربعین»، ۱۳۹۸ش، ص47-52.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۳۶۳ش، ج۷۸، ص۳۴۵.
- ↑ ثمنی و شهریاری، «بررسی فقهی حضور بانوان در راهپیمایی اربعین»، ۱۳۹۹ش، ص۷۹–۷۸.
- ↑ حمیری، قرب الاسناد، ۱۴۱۳ق، ص۱۰۰.
- ↑ حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۴، ص۴۷۸.
- ↑ منتظری نجفآبادی، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۳۶.
- ↑ ثمنی و شهریاری، «بررسی فقهی حضور بانوان در راهپیمایی اربعین»، ۱۳۹۹ش، ص۷۱.
- ↑ شهریاری و همکاران، «چالشها و راهکارهای حضور زنان در راهپیمایی اربعین»، ۱۳۹۹ش، ص۱۹-۱۸.
- ↑ شهریاری و همکاران، «چالشها و راهکارهای حضور زنان در راهپیمایی اربعین»، ۱۳۹۹ش، ص۲۰.
- ↑ شهریاری و همکاران، «چالشها و راهکارهای حضور زنان در راهپیمایی اربعین»، ۱۳۹۹ش، ص۲۱-۲۰.
- ↑ محدثی، فرهنگ زیارت، ص ۱۶۳؛ اباذری، «پیادهروی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان»، ص۱63؛ مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ ش، ص ۱۰۰.
- ↑ محدثی، فرهنگ زیارت، ص۱۴۶؛ اباذری، پیادهروی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان، ص۱۴۶.
- ↑ محدثی، فرهنگ زیارت، ص۱۴7. اباذری، پیادهروی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان، ص۱۴7.
- ↑ سامانی، «کارکردهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی اربعین حسینی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ سامانی، «کارکردهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی اربعین حسینی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ سامانی، «کارکردهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی اربعین حسینی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «حضور بیش از ۱ میلیون تهرانی در راهپیمایی جاماندگان اربعین حسینی»، خبرگزاری تسنیم.
منابع
- «آمار و ارقام حیرتانگیز از مراسم پیادهروی اربعین حسینی»، مشرق نیوز، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
- اباذری، عبدالرحیم، «پیادهروی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان»، مجله فرهنگ زیارت، دیماه سال ۱۳۹۲ شماره ۱۹ و ۲۰.
- ابنبابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، مصحح علیاکبر غفاری، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
- ابنطاووس، غیاثالدین بن عبدالکریم، فرحة الغری، قم، شریف رضی، ۱۳۹۲ش.
- ابنقولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، تهران، صدوق، ۱۳۷۵ش.
- «اجتماع ۲۰ میلیونی اربعین حسینی دنیا را متحول خواهد کرد»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «اربعین، شکوه بیعتی مجدد با امام حسین»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
- الأسدی، مختار، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، مرکز الشهیدین الصدرین للدراسات و البحوث، قم، ۲۰۰۱م.
- المؤمن، علی، سنوات الجمر مسیرة الحرکة الإسلامیة فی العراق ۱۹۵۷–۱۹۸۶، المرکز الإسلامی المعاصر، بیروت، ۲۰۰۴م.
- «چرا پیادهروی اربعین ثواب دارد»، سایت ایسنا، تاریخ انتشار: ۱۷ آذر ۱۳۹۳ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعه، قم، مؤسسهٔ آلالبیت، ۱۴۰۹ق.
- «حضور بیش از ۱ میلیون تهرانی در راهپیمایی جاماندگان اربعین حسینی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ انتشار: ۲۵ آبان ۱۳۹۵.
- حمیری، محمد بن حسن، قرب الاسناد، قم، مؤسسهٔ آلالبیت، ۱۴۱۳ق.
- ذهنی تهرانی، سیّدمحمدجواد، ترجمهٔ کامل الزیارات، تهران، پیام حق، ۱۳۸۹ش.
- «زائران اربعین از کدام کشورها هستند؟ / جلوۀ همدلی داوطلبانۀ ملتها و اقوام مختلف از سراسر جهان»، وبسایت خیر ایران، تاریخ انتشار: ۱۲ مرداد ۱۴۰۴ش.
- «زندگینامه میرزا حسین نوری»، سایت بلاغ، تاریخ انتشار: ۸ فروردین ۱۳۹۵ش.
- سامانی، سید محمود، «کارکردهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی اربعین حسینی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
- شبر، سید جواد، ادب الطف و شعراء الحسین، بیروت، دار المرتضی، ۱۴۱۲ق.
- طوسی، محمدبنحسن، مصباح المجتهد، بیروت، مؤسسهٔ فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق.
- غرسبان، مرتضی، «راهپیمایی اربعین ظرفیتها و آسیبها»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ انتشار: ۱ آبان ۱۳۹۷ش.
- فرخی، میثم؛ انگوتی، زینب، «دلایل حضور و مشارکت زنان ایرانی در پیادهروی اربعین»، مطالعات راهبردی بسیج، سال۲۲، شمارهٔ ۸۵، ۱۳۹۸ش.
- قاضی طباطبایی، سید محمدعلی، تحقیق دربارهٔ اول اربعین سید الشهدا، قم، بنیاد علمی و فرهنگی شیهد آیتالله قاضی طباطبایی، ۱۳۶۸ش.
- «کدام کشورها در عراق میزبان زائران اربعین هستند؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ اننتشار: ۱۱ آذر ۱۳۹۴ش.
- کرمی قهی، محمدتقی، «فهم تجربهٔ پیادهروی زنان ایرانی در اربعین»، فصلنامهٔ علوم اجتماعی، سال ۲۷، شمارهٔ ۹۱، ۱۳۹۹ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، قم، دارالکتب الإسلامیهٔ، ۱۳۶۳ش.
- محدثی، جواد، فرهنگ زیارت، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش.
- مظاهری، محسنحسام، پیادهروی اربعین: تأملات جامعهشناختی (مجموعه مقالات)، اصفهان، آرما، ۱۳۹۷ش.
- مظاهری، محسنحسام، فرهنگ سوگ شیعی، تهران، خیمه، ۱۳۹۵ش.
- منتظری نجفآبادی، حسینعلی، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ترجمهٔ محمود صلواتی، قم، کیهان، ۱۴۰۹ق.
- موسوی گرمارودی، محمدصادق و دیگران، فرهنگ عاشورا، تهران، طبع و نشر، ۱۳۸۴ش.
- ویلی، جویس ان، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ترجمه مهوش غلامی، تهران، مؤسسه اطلاعات، ۱۳۷۳ش.
- «۱۵ میلیون شیعه در حال رسیدن به کربلا»، سایت خبری مشرق نیوز، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ش.