تجارت جنسی

تجارت جنسی؛ خرید و فروش خدمات یا فعالیت‌های جنسی در ازای پول یا منفعت اقتصادی.

تجارت جنسی به مبادله یا بهره‌کشی جنسی در ازای پول یا سایر منافع گفته می‌شود و یکی از ابعاد صنعت سکس است. این پدیده اشکال گوناگونی، از جمله روسپی‌گری، بردگی جنسی و پورنوگرافی را دربر می‌گیرد و از منظرهای حقوقی، اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی بررسی می‌شود. پژوهش‌ها، عواملی مانند سرمایه‌داری، فقر، نابرابری، قاچاق انسان، ضعف حمایت‌های اجتماعی و تقاضای بازار را از زمینه‌های گسترش آن دانسته‌اند.

ماهیت تجارت جنسی

تجارت جنسی به خرید، فروش، انتقال یا بهره‌برداری از اشخاص با هدف انجام فعالیت‌های جنسی گفته می‌شود و در بسیاری از موارد با قاچاق انسان، اجبار یا سایر اشکال جرائم سازمان‌یافته همراه است. این پدیده از سودآورترین فعالیت‌های غیرقانونی در جهان به‌شمار می‌رود. در پژوهش‌ها، افراد درگیر در تجارت جنسی بر اساس میزان اختیار و اجبار به دو گروه کلی تقسیم شده‌اند: افرادی که به‌صورت داوطلبانه وارد فعالیت‌های جنسی تجاری می‌شوند و افرادی که با زور، فریب، تهدید یا سوءاستفاده از موقعیت به این فعالیت‌ها کشانده می‌شوند. تجارت جنسی از زیرشاخه‌های صنعت سکس محسوب می‌شود. صنعت سکس مفهومی گسترده‌تر است و مجموعه‌ای از فعالیت‌های اقتصادی مرتبط با کالاها و خدمات جنسی، از جمله روسپی‌گری، تولید و توزیع پورنوگرافی و سایر فعالیت‌های درآمدزا در این حوزه را دربر می‌گیرد.

مؤلفه‌های تجارت جنسی

مؤلفه‌های تجارت جنسی عبارتند از:

• ارائه‌دهنده خدمت: ارائه‌دهندگان عمدتاً زن و در موارد نادر، مرد هستند.
• شکل عمل جنسی: خدمات همیشه شامل آمیزش کامل نیست و سایر کنش‌های جنسی را نیز در بر می‌گیرد.
• فقدان پیوند عاطفی: این روابط فاقد دلبستگی عاطفی است و عمل جنسی به‌صورت مکانیکی و تکرارپذیر انجام می‌شود.
• انگیزه مالی: هدف اصلی کسب درآمد است.

طبق گزارش گروه کارشناسان شورای اروپا، سودآوری تجارت زنان در دهه‌های اخیر به‌شدت افزایش یافته؛ به‌طوری‌که تنها در اروپای شرقی سالانه ۱۳ میلیارد دلار سود به همراه دارد. همچنین، کمیسیون مقام زن، سود سالانه تجارت جنسی زنان و کودکان را ۸ میلیارد دلار اعلام کرده است.

کارگزاران تجارت جنسی

تمام اشخاصی که از طریق تولید محتوای صوتی، تصویری یا متنی در زمینه پورنوگرافی فعالیت می‌کنند، بخشی از کارگزاران تجارت جنسی به‌شمار می‌روند. مهم‌ترین کارگزاران این عرصه عبارتند از:

• تولیدکنندگان، توزیع‌کنندگان و نگهدارندگان محتوای پورنوگرافیک.
• واسطه‌گران و دلالان برقراری روابط جنسی.
• مؤسسان و مدیران روسپی‌خانه‌ها و اماکن ارائه خدمات جنسی.

عوامل گسترش تجارت جنسی

گسترش تجارت جنسی در جوامع گوناگون، متأثر از عوامل مختلفی است؛ ازجمله:

• وضعیت حقوقی و اجتماعی: پژوهش‌ها نشان می‌دهد در کشورهایی که روسپی‌گری به‌صورت قانونی یا عرفی پذیرفته شده است، زمینه گسترش تجارت جنسی بیشتر است؛ هرچند این پدیده در جوامع مختلف تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی قرار دارد.
• عوامل خانوادگی: از هم‌گسیختگی خانواده، فقدان نظارت و حمایت عاطفی، تعارض‌های خانوادگی و ضعف کنترل بر روابط و سبک زندگی فرزندان، از عوامل اجتماعی مؤثر بر افزایش آسیب‌پذیری افراد در برابر تجارت جنسی دانسته شده است. همچنین برخی پژوهش‌ها، قرار گرفتن کودکان و نوجوانان در معرض محتوای جنسی یا رفتارهای نامناسب در محیط خانواده را از عوامل افزایش خطر انحرافات جنسی معرفی کرده‌اند.
• جهانی‌شدن اقتصاد: جهانی‌شدن اقتصاد، توسعه فناوری‌های ارتباطی و گسترش گردشگری بین‌المللی، زمینه شکل‌گیری بازارهای فراملی تجارت جنسی و رشد گردشگری جنسی را فراهم کرده است. برخی مطالعات، افزایش تقاضا در کشورهای ثروتمند و جذب زنان و کودکان از کشورهای کم‌درآمد را از پیامدهای این روند دانسته‌اند. بر پایه برخی دیدگاه‌های اقتصاد سیاسی، جهانی‌شدن سرمایه‌داری، به صنعتی‌شدن و فراملی‌شدن تجارت جنسی و کالایی‌شدن بدن انسان، به‌ویژه زنان و کودکان، انجامیده است. در همین چارچوب، فقر، بیکاری، نابرابری اقتصادی، مهاجرت، سودآوری بالای تجارت جنسی و زنانه‌شدن فقر از مهم‌ترین عوامل اقتصادی این پدیده به شمار می‌روند.
• عوامل فرهنگی و نهادی: ضعف جامعه‌پذیری، کاهش پای‌بندی به ارزش‌های دینی، شیوع انحرافات اخلاقی، ناکارآمدی نهادهای فرهنگی و آموزشی، دگرگونی ارزش‌های اجتماعی و همچنین فساد در دستگاه‌های اداری، قضایی و انتظامی، از عوامل مؤثر بر گسترش تجارت جنسی معرفی شده‌اند.
• جنگ و بحران‌ها: جنگ، درگیری‌های داخلی و بلایای طبیعی با افزایش فقر، آوارگی و بی‌ثباتی اجتماعی، زمینه سوءاستفاده از زنان و کودکان و گسترش تجارت جنسی را فراهم می‌کنند. در این زمینه، جنگ‌های منطقه‌ای و بحران‌های انسانی در برخی کشورهای آسیا و آفریقا از عوامل مؤثر بر افزایش قاچاق و بهره‌کشی جنسی گزارش شده‌اند.

پیامدهای تجارت جنسی

تجارت جنسی دارای پیامدهای اقتصادی و اجتماعی متعددی است. از نظر اقتصادی، این پدیده با ایجاد بازارهای غیررسمی و اقتصاد زیرزمینی، زمینه فعالیت شبکه‌های سازمان‌یافته و مجرمانه را فراهم می‌کند. همچنین مقابله با آن، ارائه خدمات حمایتی و بازتوانی افراد درگیر، هزینه‌هایی را برای نهادهای عمومی و خانواده‌ها به همراه دارد. از نظر اجتماعی نیز، با افزایش خشونت، تبعیض و تقویت نگاه ابزاری به زنان مرتبط دانسته شده است.

در پژوهش‌های مربوط به پیشگیری و مقابله با تجارت جنسی، راهکارهایی مانند تقویت و اجرای قوانین، حمایت حقوقی و اجتماعی از افراد درگیر، افزایش آگاهی عمومی، توانمندسازی اقتصادی زنان و دختران، گسترش فرصت‌های اشتغال و کاهش عوامل زمینه‌ساز ورود به تجارت جنسی پیشنهاد شده است. همچنین برخی مطالعات، افزایش مشارکت زنان در فرایندهای تصمیم‌گیری و تقویت دسترسی آنان به حقوق اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، مدنی و سیاسی را از راهبردهای کاهش زمینه‌های گسترش تجارت جنسی معرفی کرده‌اند.

منابع

• آشوری، محمد و وروایی، اکبر، «خانواده و روسپیان خیابانی»، فصلنامه حقوق، دوره ۴۰، شماره ۱، بهار ۱۳۸۹ش.
• اشتری، بهناز، قاچاق زنان: بردگی معاصر، تهران، میزان، ۱۳۸۵ش.
• السان، مصطفی، «قاچاق زنان و کودکان برای بهره‌کشی جنسی»، فصلنامه علمی پژوهشی رفاه اجتماعی، سال چهارم، شماره ۱۶، ۱۳۸۴ش.
• بهرامی، طاهره، «تحلیل جزایی جرائم مربوط به فساد و فحشا»، فصلنامه الکترونیکی پژوهش‌های حقوقی قانون‌یار، دوره دوم، شماره پنجم، بهار ۱۳۹۸ش.
• پولین، ریچارد، «جهانی شدن تجارت سکس»، وب‌سایت نگرش، تاریخ درج مطلب: ۲۹ می ۲۰۰۴م.
• رمضان‌نرگسی، رضا، بررسی پدیده قاچاق زنان، قم، مرکزپژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۳ش.
• زراعت، عباس، قانون مجازات اسلامی در نظم کنونی، تهران، ققنوس، ۱۳۸۰ش.
• طاهری‌پور، زهرا، «واکاوی آیه اشاعه فحشا و شمول آن نسبت به مصادیق نوپدید»، پژوهش دینی، شماره ۳۹، ۱۳۹۸ش.
• قنبری، حسین و دیگران، «نگاه به ابعاد اجتماعی و ناهنجاری‌های ناشی از فحشاء در نظام کیفری ایران»، پژوهش‌های اخلاق، سال دوازدهم، شماره ۳، بهار ۱۴۰۱ش.
• کریمی، عباس و دیگران، «از فقر تا فحشاء؛ از ثروت تا قدرت: تحلیل گفتمان انتقادی داستان مارتا البانیه نوشته جبران خلیل جبران»، پژوهش‌نامه ادب غنایی، سال هجدهم، شماره ۳۵، پاییز و زمستان۱۳۹۹ش.
• کولایی، الهه وهاشمی، طاهره سادات، «قاچاق زنان: برده‌داری مدرن»، آیین، شماره ۱۹ و ۲۰، بهمن و اسفند ۱۳۸۷ش.
• معتمدی، هادی و مستوفی‌فر، فرزانه، قاچاق انسان: چالش‌ها و راهکارهای پیشگیری، تهران، مجمع تشخیص مصلحت نظام: مرکز تحقیقات استراتژیک، ۱۳۸۸ش.
• مک‌کیب، کیمبرلی و مانیان، سابینا، نگاهی جامعه‌شناسانه قاچاق بین‌المللی زنان و کودکان، مترجمان سمانه سادات سدیدپور و فروغ شجاع‌نوری، تهران، پارس کتاب، ۱۳۹۷ش.
• مکنون، ثریا و عطایی آشتیانی، زهره، «فمینیسم و روسپی‌گری»، مطالعات راهبردی زنان، شماره ۲۸، سال ۱۳۸۴ش.
• - مهرآراد، علی‌اکبر، زمینه روان‌شناسی اجتماعی، تهران، مهرداد، ۱۳۷۳ش.