سارا راديک

سارا راديک؛ فمینیست، نویسنده تفکر مادری؛ به سوی سیاست صلح.

سارا رادیک، در کتاب "انديشيدن مادرانه" اين نظريه را مطرح مي‌کند که ارزش‌ها، تجربيات و دانش ناشي از توانايي مادري زنان مي‌تواند بديلي اخلاقي در برابر پرخاش‌گري و تهاجم مردان بيافريند. انديشه مادري که بر پايه ارزش‌هايي چون سازگاري، صلح‌طلبي، سهل‌گيري، هم‌دلي، احترام، توجه، مراقبت، توجه هم‌زمان به‌ وسيله و هدف و امتناع از جدا دانستن اين دو استوار است، تنها مختص مادران نيست، بلکه مي‌تواند به‌ عنوان يک الگو براي دست‌يابي به دنيايي بهتر مورد استفاده قرار گيرد.

راديک از همگان دعوت مي‌کند که مادرانه به پديده جنگ بنگرند. نه چون مادر هستند و نه چون حتي يک زن‌اند، بلکه به‌عنوان يک انسان از دريچه چشم يک مادر به انسان و حيات او بنگرند.

زندگی‌نامه

سارا راديک (سارا الیزابت لوپ) در 17 فوریه 1935 به دنیا آمد و در 20 مارس 2011 درگذشت. سارا رادیك به واسطه آگاهی از خطرهای تأیید بردگی یا تجلیل از زجر، نظریه «تفكر مادرانه» را مطرح می‌‏سازد و در مورد الحاق آن به حوزه روابط بین‏‌المللی به بحث می‏‌پردازد. تفكر مادرانه سارا رادیك، تجسم بخش آرمان‌هایی چون «عشق دلسوزانه» است (به تبعیت از سیمون ویل و آیریش ماردوچ) كه از نظر او در سه وظیفه‌ای كه در مجموع مادری زن به عنوان یك عمل تعیین می‌‏كنند، آشكارند. این وظایف حفظ زندگی كودكان، بزرگ كردن آنها و مقبول ساختن آنها برای جامعه‏‌ای است كه بزرگ‏تر از خانواده اصلی آنهاست.

دیدگاه‌

سارا رودیک در نظریه «تفکر مادرانه»، مادرانگی را نه صرفاً یک نقش زیستی یا اجتماعیِ زنانه، بلکه به‌عنوان یک شیوۀ متمایز شناخت و عمل اخلاقی معرفی می‌کند که ریشه در کار مراقبتی روزمره از کودک دارد. این نگرش، یک موضع معرفت‌شناختی برتر قلمداد می‌شود که از تجربۀ مستقیم پاسخگویی به نیازهای آسیب‌پذیر و وابستۀ کودک شکل می‌گیرد.

کلید این دیدگاه آن است که پاسخ به سه خواست بنیادی کودک (بقا، رشد و پذیرش اجتماعی) فعالیت مادرانه را به یک عمل هدفمند و نظم‌یافته تبدیل می‌کند. این عمل، صرفاً غریزی یا احساسی محض نیست، بلکه ترکیبی از عاطفه، تأمل و عقلانیت عملی است. رودیک تأکید می‌کند که این ظرفیت‌ها مختص زنان یا مادران زیستی نیست و هر انسانی می‌تواند با تمرین این منش فکری-اخلاقی، «مادرانه» عمل کند. هدف غایی او ارائه یک الگوی اخلاقی جایگزین است که ارزش‌های مراقبت، همدلی و حفظ زندگی را در مقابل ارزش‌های مسلط پرخاشگری، سلطه و انتزاعی‌نگر قرار می‌دهد. از این رو، به نظر سارا تفکر مادرانه ظرفیت آن را دارد که تنها یک راهبرد تربیتی نباشد، بلکه چارچوبی برای نقد اجتماعی و سیاست‌ گذاری‌های صلح‌آمیز در عرصه عمومی باشد. به نظر رودیک ویژگی‌های کلیدی تفکر مادرانه عبارتند از:

• عشق محافظتی: این عشق، مراقبت توأم با احساس را شامل می‌شود و از طریق تجربه و تعامل برای ایجاد محیطی امن و بدون خطر برای کودک به دست می‌آید.
• عشق توجه: این فضیلت به‌معنای حضور کامل و شناخت ذهنیت دیگری است؛ نوعی توجه عاشقانه و همدلانه که اساس ارتباط مراقبتی را شکل می‌دهد.
• عشق موشکافانه: اشاره به نگاهی تأملی، دقیق و واقع‌بینانه دارد که پیش از اقدام، خطرات احتمالی را می‌سنجد و با آگاهی همراه است.
• فروتنی: به‌معنای پذیرش محدودیت‌ها، عوامل غیرقابل کنترل و رفتارهای پیش‌بینینشده کودک است؛ فضیلتی که جلوی تلاش برای کنترل مطلق را می‌گیرد.
• کنترل متعادل (میانه‌روی): به‌معنای یافتن اعتدال میان غفلت و مراقبت افراطی است تا نیازهای واقعی کودک به درستی دیده و پاسخ داده شود.

مادری و نقش‌های جنسیتی

رادیک مادر را نه بر اساس جنسیت، بلکه بر اساس انجام «کار مادری» تعریف می‌کند. اگرچه بخشی از این کار (مانند بارداری و شیردهی) مختص زنان است، اما بخش اعظم آن را مردان نیز می‌توانند بر عهده بگیرند. در مقابل، پدر بودن بیشتر بر اساس اقتضائات فرهنگی (نان‌آوری و حفاظت) تعیین می‌شود که گاه با اقتدار مادرانه در تعارض است. هدف اخلاق مادرانه، گذر از جنسیت‌زدایی نقش‌هاست تا مردان و زنان به یکسان بتوانند «مادری» کنند.

ابعاد عمل مادرانه و پیامدهای اجتماعی آن

رادیک سه بعد برای عمل مادرانه برمی‌شمارد: حفظ زندگی کودک، پرورش کودک برای رسیدن به کمال انسانی، و آموزش برای شهروندی اجتماعی. مادران گاه در تقابل میان ارزش‌های فردگرایانه جامعه و ارزش‌های مراقبتی خود قرار می‌گیرند. رادیک خواستار نفوذ این فضایل در عرصه عمومی است؛ کسانی که مانند مادران می‌اندیشند، بهتر می‌توانند واقعیت ویرانگر جنگ را که جان کودکان را می‌ستاند، درک کنند.

نقد دیدگاه‌های سارا رادیک

یک‌جانبه‌بودن اخلاق مراقبت

رادیک و هواداران اخلاق مراقبت معتقدند ارزش‌های مراقبتی می‌تواند در سطوح ملی و بین‌المللی برای ایجاد صلح الهام‌بخش باشد. اما منتقدان استدلال می‌کنند که این رهیافت می‌تواند زن‌مدار و یک‌جانبه باشد در حالی که فضایل اخلاقی مانند عدالت و مراقبت عام و مشترک‌اند. برخی مانند لارنس بلوم می‌کوشند با تلفیق اصول کلی و عواطف نوع‌دوستانه، آن را به نظریه‌ای جامع برای همه جنسیت‌ها تبدیل کنند.

محدودیت‌ها و خطرات احتمالی اخلاق مراقبت

نقد اصلی آن است که تأکید انحصاری بر مراقبت و احساسات، ممکن است اصول کلی اخلاقی مانند عدالت را تضعیف کند و به حذف اخلاق بینجامد. از منظر فمینیستی نیز، مرتبط کردن زنان با فضیلت مراقبت می‌تواند به تحمیل دوباره نقش‌های سنتی و بهره‌کشی از زنان بیانجامد. پیچیدگی انسان‌ها را نمی‌توان به دو الگوی زنانه/مردانه تقلیل داد و توجه به تنوع کنشگران اجتماعی ضروری است.

جوایز

سارا رادیک در سال 2002م جایزه زن برجسته فیلسوف سال را توسط انجمن زنان در فلسفه دریافت کرد. میز گردی برای تجلیل از کار او در نشست انجمن فلسفی آمریکا در سن دیگو در سال 2012 برگزار شد.

آثار

• تفکر مادرانه، مترجم: سیاوش ظفراسماعیلی، نشر: نارون دانش، سال 1401

منابع

• اسلامی، سید حسن، «ج نسيت و اخلاق مراقبت»، فصـلنامـۀ مطالعـات راهبـردي زنان، شمارۀ 11 ،1387ش.
• تانگ، رزمري، اخلاق فمنيسيت فمنيسم و دانش‌هـای فمنيسـيت، ترجمـۀ عبـاس يزداني، قم، دفتر مطالعات زنان، 1382ش.
• غفارزاده، مریم و دیگران، «ررسی رویکرد اخلاقی تفکر مادرانه با تأکید بر دیدگاه رودیک و استنتاج دلالت‌های تربیتی آن»، مجلۀ علوم تربیتی دانشگاه شهید چمران اهواز، شمارۀ شمارۀ 29، 1401ش.
• Robinson,Fiona(1997). Globalizing Care,Ethics, Feminist Theory,and International Relations, in:Alternatives:Global, Local, Political,Vol.22, No.1, published by: Sage Publications, Inc. .
• Sara Ruddick, Maternal Thinking: Toward a Politics of Peace (New York: Ballantine Books, 1986),