رفعت حسن

رفعت حسن‌؛ فمنیست اسلامی و فعال حقوق بشر در ایالات متحده آمریکا.

رفعت حسن، فمینیست اسلامی و استاد مطالعات دینی، با ارائه الهیات فمینیستی در قرآن، استدلال می‌کند که متن قرآن ذاتاً با برابری جنسیتی در تضاد نیست بلکه این تفاسیر مردسالارانه و سنت‌های فرهنگی هستند که موجب تبعیض علیه زنان شده‌اند. او با نقد خوانش‌های سنتی از داستان آفرینش و تأکید بر حقوق انسانی در قرآن، خواستار احیای تفسیرهای عادلانه و مشارکت زنان در فرآیند تفسیر می‌شود. دیدگاه او با نقدهایی مواجه شده است؛ از جمله اینکه تساوی مطلق خواسته‌شده توسط فمینیسم با برخی تفاوت‌های حقوقی مصرح در قرآن ناسازگار است و رویکرد او از سوی برخی متخصصان، تفسیر به‌رأی و غفلت از مبانی اسلامی تلقی می‌شود.

زندگی‌نامه و فعالیت

رفعت حسن در لاهور پاکستان در یک خانوادۀ رده‌بالای سید مسلمان، متولد شد. او یکی از نه فرزند خانواده بود. پدرش، فردی محترم و با افکار سنتی، معتقد بود که دختران باید در شانزده‌سالگی با انتخاب والدین ازدواج کنند. در مقابل، مادرش که دختر شاعر و دانشمند برجسته، حکیم احمد شجاع بود، با این نگرش مخالفت می‌کرد. این اختلاف نظر باعث آشفتگی و انزوای رفعت در کودکی شد و او را به سمت کتاب‌خوانی و سرودن شعر سوق داد. او در مدرسۀ عالی کلیسای جامع، یک مدرسه مذهبی انگلیکان و بعد از آن کالج سنت مری در دانشگاه دوره‌ای انگلستان تحصیل کرد و در آنجا به تحصیل انگلیسی و فلسفه پرداخت. رفعت حسن مدرک دکترای خود را از دانشگاه دورهم در سال 1968م برای پایان‌نامه خود در مورد محمداقبال دریافت کرد.

رفعت حسن از 1966م تا 1967م در دانشگاه پنجاب لاهور تدریس کرد. در وزارت اطلاع‌رسانی و صدا و سیمای پاکستان از 1969م تا 1972م فعالیت کرد. وی در 1972م با دخترش به ایالات متحدۀ آمریکا مهاجرت و در دانشگاه‌هایی چون اوکلاهاما و هاروارد تدریس کرد و در سال‌اخیر مطالعات مذهبی را در دانشگاه لوییزویل تدریس می‌کرد. حسن جزء اولین کسانی بود که برچسب فمینیست اسلامی را پذیرفت و در حال‌حاضر استاد مطالعات دینی در دانشگاه لوئیزویل، کنتاکیا است.

دیدگاه‌های رفعت حسن

دیدگاه درباره حقوق بشر در قرآن

رفعت حسن با اتکا به متن قرآن، آن را سند بنیادین حقوق بشر می‌داند که غایتش رهایی انسان از هرگونه ستم و محدودیتِ نارو است. از نگاه او، حقوق مندرج در قرآن مانند حق حیات، کرامت، عدالت، آزادی و تحصیل علم، ذاتیِ انسان و ناشی از ارادهٔ الهی است؛ حقوقی تغییرناپذیر که هیچ قدرت بشری نمی‌تواند آن‌ها را سلب کند. او تأکید ویژه‌ای بر مفهوم عدالت قرآنی دارد که از «عدل» به‌مثابۀ برابری و انصاف و «احسان» به‌عنوان جبران کاستی‌ها و توجه ویژه به محرومان ترکیب شده است. حسن باورمند است که قرآن نه تنها برده‌داری را عملاً منسوخ کرده، بلکه آزادی‌های فردی، از جمله آزادی عقیده و بیان را به‌صورت مطلق تضمین می‌کند.

دیدگاه درباره فمینیسم اسلامی

رفعت حسن، با تأثیرپذیری از جریان الهیات فمینیستی در مسیحیت، رویکردی موسوم به الهیات فمینیستی در قرآن را ارائه می‌دهد. هستۀ مرکزی دیدگاه او این ادعا است که قرآن ذاتاً با اصول فمینیستی در تعارض نیست، بلکه متنی است که در پی رهایی انسان از قیود ناعادلانه از جمله تبعیض جنسیتی است. او قرآن را منشور کبیر حقوق بشر می‌خواند که حقوقی چون زندگی، احترام، عدالت، آزادی و دانش را برای همه انسان‌ها، فارغ از جنسیت، تضمین می‌کند.

حسن باورمند است که نابرابری‌های کنونی علیه زنان در جوامع مسلمان، ریشه در فرهنگ‌ها و تفاسیر مردسالارانه دارد، نه در متن اصیل قرآن. به عقیدۀ او، غیبت تاریخی زنان از فرآیند تفسیر و علوم دینی، منجر به حاکمیت خوانش‌های یک‌سویه و تبعیض‌آمیز شده است. راه‌حل او، توانمندسازی زنان از طریق آموزش، مشارکت اجتماعی و ورود به عرصه تفسیر قرآن است تا بتوانند با آگاهی از حقوق خویش، در برابر تفاسیر جانب‌دارانه بایستند و قرائت‌های اصیل مساوات‌طلبانه قرآن را احیا کنند.

او سه انگاره الهیاتی را که به باور وی مبنای نگرش فرودست‌انگاری زنان شده، به چالش می‌کشد: تابعیت زن در آفرینش، مسئولیتد حوا در هبوط آدم و آفرینش زن برای مرد. حسن با نقد این انگاره‌ها، استدلال می‌کند که قرآن هیچ برتری ذاتی برای مردان قائل نیست.

نقد دیدگاه‌های رفعت حسن

دیدگاه‌های رفعت حسن از سوی برخی محققین نقد شده است:

• چالش در تحقق برابری مطلق: مهم‌ترین نقد پژوهشگران این است که مبانی فکری حسن، تساوی کامل حقوقی و شرعی زن و مرد را نتیجه می‌گیرد، در حالی که قرآن در برخی احکام مانند ارث، شهادت یا قضاوت تفاوت‌هایی را میان آنان مقرر داشته است. بنابراین، هدف نهایی فمینیسم (برابری مطلق در همه شئون) با متن صریح برخی آیات قرآن قابل جمع نیست.
• مبانی محدود تفسیری: نقد دیگر به منابع تفسیری او بازمی‌گردد. استدلال‌های حسن به‌طور عمده متکی بر سنت تفسیری اهل سنت است و از نقدهای درون‌مذهبی شیعه نسبت به برخی از همان احادیث، یا از احادیث اکرام‌آمیز شیعه دربارۀ زنان، غفلت کرده است. این امر، دیدگاه او را تا حدی ناقص و یک‌سویه جلوه می‌دهد.
• تفسیر به رأی: منتقدان سنتی‌تر، رویکرد حسن و دیگر فمینیست‌های اسلامی را مصداق تفسیر به‌رأی و تحمیل پیش‌فرض‌های مدرن بر متن دینی می‌دانند. از نگاه آنان، فهم صحیح قرآن نیازمند تخصص در علوم اسلامی است و نمی‌توان صرفاً با انگیزه برابری‌خواهانه، مفاهیم جدیدی را به قرآن نسبت داد. آنان همچنین اشاره می‌کنند که حتی مفسران زن نیز گاه برداشت‌هایی متفاوت از فمینیست‌ها داشته‌اند و برخی تفاوت‌های حقوقی در قرآن را نه ناشی از مردسالاری، بلکه مبتنی بر حکمت‌ها و تفاوت‌های طبیعی بین زن و مرد دانسته‌اند.

منابع

• امین، سیده نصرت، تفسير مخزن العرفان در علوم قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان، 1361ش.
• حسن‌نیا و دیگران، نقد نظریه الهیات فمینیستی در قرآن از دیدگاه قرآن و روایات، مجلۀ فلسفه دین، شماره 4، 1398ش.
• «حقوق بشر در قرآن»، وب‌سایت مجتمع دینی بستک، تاریخ درج مطلب: 5 آذر 1396ش.

• Cahill, Susan N. (1996). Wise Women: Over Two Thousand Years of Spiritual Writing by Women. W.W. Norton and Company. riffat hassan
• "Riffat Hassan — The College of Arts and Sciences". louisville.edu. Retrieved 16 November 2015.
• "Tariqas - Dr. Riffat Hassan". 16 May 2001. Archived from the original on 19 July 2011. Retrieved 4 March 2008.