موزه ملی ایران

موزۀ ملی ایران؛ مرجع اصلی نگهداری و نمایش آثار باستان‌شناسی و تاریخی ایران.

موزۀ ملی ایران بزرگ‌ترین و مهم‌ترین موزۀ باستان‌شناسی و تاریخی کشور بوده که در مرکز شهر تهران و در مجاورت مجموعۀ تاریخی باغ ملی قرار دارد. این موزه به‌عنوان مرجع اصلی نگهداری و نمایش آثار باستان‌شناسی ایران شناخته شده و در ادبیات موزه‌داری کشور با عنوان «موزۀ مادر» از آن یاد می‌شود. موزۀ ملی ایران نهادی دولتی است که زیر نظر وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی فعالیت می‌کند. بخش قابل توجهی از آثار این موزه حاصل کاوش‌های باستان‌شناسی علمی در ایران بوده و دارای مستندات، خاستگاه و تاریخ‌گذاری مشخص است.

پیشینۀ موزۀ ملی ایران

پیشینۀ نگهداری آثار و شکل‌گیری اندیشۀ موزه در ایران

شواهد تاریخی نشان می‌دهد که نگهداری اشیای تاریخی در ایران پیش از تأسیس موزه‌های رسمی رواج داشته است. گزارش‌هایی از نگهداری اشیای عتیقه در کاخ گلستان در دورۀ ناصرالدین‌شاه قاجار در دست است. نخستین اقدام رسمی برای نگهداری سازمان‌یافتۀ آثار تاریخی با اختصاص فضایی در مدرسۀ دارالفنون انجام شد و این مجموعه بعدها به عمارت مسعودیه منتقل شد.

تأسیس موزۀ ملی و ادارۀ عتیقات

در جمادی‌الاول ۱۳۳۵ق برابر با ۱۲۹۵ش، به‌همت مرتضی‌قلی‌خان ممتازالملک مجموعه‌ای از اشیای عتیقه گردآوری و با عنوان «موزۀ ملی» نگهداری شد. این مجموعه زیر نظر وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه فعالیت می‌کرد. در سال ۱۲۹۷ش، تشکیلاتی با عنوان «ادارۀ عتیقات» شکل گرفت و ایرج میرزا به ریاست آن منصوب شد. با تصویب قانون عتیقات در سال ۱۳۰۹ش و آیین‌نامۀ اجرایی آن در سال ۱۳۱۱ش، فعالیت‌های باستان‌شناسی و موزه‌ای کشور چارچوب قانونی یافت.

ساخت موزۀ ایران باستان

در سال ۱۳۰۸ش، ساخت بنایی مستقل برای نمایش آثار باستان‌شناسی در دستور کار قرار گرفت و طراحی آن به آندره گدار، معمار و باستان‌شناس فرانسوی، واگذار شد. طراحی موزه با الهام از معماری دورۀ ساسانی و طاق کسری انجام گرفت. این بنا با همکاری ماکسیم سیرو و اجرای عباسعلی معمارباشی و مراد تبریزی ساخته و در سال ۱۳۱۶ش گشایش یافت. ماکت ساختمان موزه نیز به‌دستور علی‌اصغر حکمت در سال ۱۳۱۴ش ساخته شد که امروزه در موزۀ ایران باستان نگهداری می‌شود.

شکل‌گیری مجموعۀ موزۀ ملی ایران

در سال ۱۳۷۵ش، هم‌زمان با افتتاح ساختمان موزۀ باستان‌شناسی و هنر دوران اسلامی، عنوان «موزۀ ملی ایران» برای این مجموعه رسمیت یافت.

ساختار و بخش‌های موزۀ ملی ایران

این مجموعه از دو بخش اصلی، موزۀ ایران باستان و موزۀ باستان‌شناسی و هنر دوران اسلامی ایران، تشکیل شده است:

موزۀ ایران باستان

این موزه، به نمایش آثار دوران پیش از تاریخ تا پایان دورۀ ساسانی اختصاص دارد. طبقۀ فوقانی این موزه شامل آثار پارینه‌سنگی تا اواخر هزارۀ چهارم پیش از میلاد بوده و طبقۀ همکف به دوره‌های تاریخی از عیلامی تا ساسانی می‌پردازد. مسیر بازدید بر پایۀ توالی زمانی سامان یافته است.

موزۀ باستان‌شناسی و هنر دوران اسلامی ایران

این موزه در سال ۱۳۷۵ش افتتاح شد. بنای این موزه با الگوبرداری از معماری ساسانی و با نقشه‌ای چلیپایی در سه طبقه ساخته شده است. آثار این موزه از سده‌های نخست اسلامی تا پایان دورۀ قاجار را در بر گرفته و شامل تالارهای صدر اسلام، سلجوقی، ایلخانی، تیموری، صفوی و قاجار است. تالار قرآن در مرکز طبقۀ اول قرار داشته و قرآن بایسنقری از آثار شاخص آن به‌شمار می‌آید.

حفاظت و مرمت آثارِ موزۀ ملی ایران

در سال‌های نخست تأسیس موزه، مرمت آثار توسط هنرمندان و مرمتگران فعال در مجموعه‌های خصوصی انجام می‌شد. با ورود هیئت‌های باستان‌شناسی خارجی، روش‌های نوین حفاظت به‌تدریج معرفی شد. محسن پیرامون از چهره‌های شاخص این حوزه بود که از حدود سال ۱۳۰۰ش در زمینۀ مرمت فعالیت داشته و گزارش‌هایی از فعالیت‌های او در مجلۀ «هنر و مردم» منتشر شده است. در سال ۱۳۵۱ش آزمایشگاه مرکزی باستان‌شناسی نیز تأسیس شد. در نهایت، در بهمن ماه ۱۳۶۳ش، بخش حفاظت و مرمت موزۀ ملی ایران به‌صورت مستقل شکل گرفت.

گستره و تنوع مجموعه‌ها در موزۀ ملی ایران

بر اساس گزارش‌های رسمی، موزۀ ملی ایران بیش از سه میلیون اثر فرهنگی و تاریخی را در اختیار دارد. حدود سه هزار و ۲۰۰ اثر در سالن‌های نمایش دائمی ارائه شده و سایر آثار در مخازن تخصصی نگهداری می‌شوند.

شیوه‌های نمایش و عناصر آموزشی در موزۀ ملی ایران

آثار موزۀ ملی ایران به دو شیوۀ کلی نمایش آزاد و نمایش در ویترین ارائه می‌شوند؛ در نمایش آزاد، آثار بدون قرارگیری در محفظه و به‌صورت استقرار بر روی پایه، نصب بر دیوار یا کف و یا در قالب عناصر معماری و تزیینی به نمایش درآمده و این شیوه بیشتر برای آثار شاخص، حجیم یا دارای ماهیت معماری به‌کار رفته است؛ در حالی‌که نمایش در ویترین با استفاده از ویترین‌های تخت، ایستاده و دیواری انجام می‌شود که متناسب با ابعاد، ماهیت و شرایط حفاظتی هر اثر انتخاب شده و در سال‌های اخیر با هدف بهبود معرفی آثار و ارتقای حفاظت، به‌روزرسانی شده‌اند.

همچنین، تمامی اشیاء دارای شناسنامه‌های اطلاعاتی هستند. در بخش ایران باستان، نقشه‌ها، جدول‌های زمانی و تابلوهای توضیحی بزرگ، تصویری کلی از روند تاریخی ارائه می‌دهند. در بخش اسلامی، ابزارهای آموزشی محدودتر بوده و بیشتر به شناسنامه‌ها و چند نمایشگر دیجیتال اختصاص دارد. تالار قرآن با تمرکز بر یک برگ از قرآن بایسنقری در فضای مرکزی گنبدخانه، نمونه‌ای از تلاش برای ایجاد پیوند مفهومی و معنایی میان فضا و محتوا به‌شمار می‌رود.

الگوهای چیدمان در موزۀ ملی ایران

در چیدمان آثار موزه ملی ایران، سه الگوی اصلی مشاهده می‌شود:

چیدمان گاه‌شمارانه و جغرافیایی

الگوی غالب، چینش خطی از قدیم به جدید بوده که در دوره‌های پیش از تاریخ بر پایۀ جغرافیا و در دوره‌های تاریخی براساس سلسله‌های حاکم تنظیم شده است. این الگو در هر دو بخش ایران باستان و اسلامی دیده می‌شود.

چیدمان موضوعی

در برخی تالارها و ویترین‌ها، اشیاء بر اساس موضوع مشترک در کنار هم قرار گرفته‌اند؛ مانند نمایش مجموعه‌ای از ریتون‌ها یا آثار مرتبط با یک کارکرد مشخص.

فعالیت‌های پژوهشی و نمایشگاهی موزۀ ملی ایران

موزۀ ملی ایران در برگزاری نمایشگاه‌های موقت داخلی و بین‌المللی فعال بوده و تاکنون بارها با موزه‌های معتبر جهان همکاری داشته است. وبگاه رسمی موزه امکان دسترسی به نمایشگاه‌های مجازی و معرفی آثار شاخص را فراهم کرده است.

جایگاه موزۀ ملی ایران

موزۀ ملی ایران جایگاهی مرجع در گردآوری، نگهداری و معرفی آثار باستان‌شناسی کشور داشته و یکی از مهم‌ترین نهادهای فرهنگی ایران به‌شمار می‌آید.

منابع

• «بزرگترین موزۀ آثار دوران اسلامی ایران»، وب‌سایت لست سکند، تاریخ بارگذاری: 13 مرداد 1400ش.
• پیرامون، محسن، «مصاحبه با یکی از متخصصین ترمیم آثار باستانی»، مجلۀ هنر و مردم، دورۀ 7، شمارۀ 77 و 78، 1347ش.
• روحی عزیزی، مژده و دیگران، «بررسی و تحلیل بر نمایش تاریخ و باستان‌شناسی در موزۀ ملی ایران»، فصلنامۀ علمی اثر، دورۀ 45، شمارۀ 106، 1403ش.
• «معرفی موزۀ ملی»، وب‌سایت موزۀ ملی ایران، تاریخ بازدید: 17 بهمن 1404ش.
• مصطفوی، سید محمدتقی، «تلاش در راه خدمت به آثار ملی و امید به آینده»، گزارش‌های باستان‌شناسی، ج3، ادارۀ کل باستان‌شناسی، تهران، 1334ش.
• ملک شهمیرزادی، صادیق، ایران در پیش از تاریخ، ناشر معاونت پژوهشی سازمان میراث فرهنگی کشور، 1382ش.
• «موزۀ ملی ایران»، وب‌سایت طاها گشت، تاریخ بازدید: 18 بهمن 1404ش.
• نیاکان، لیلی و سلطانی، پروانه، «پیشینۀ بخش حفاظت و مرمت موزۀ ملی ایران، نخستین گام‌ها»، مجلۀ موزۀ ملی ایران، دورۀ 2، شمارۀ 2، پیاپی 3، 1400ش.
• «وجود سه میلیون اثر تاریخی ارزشمند در شهر تهران»، خبرگزاری آریا، تاریخ بارگذاری: 2 تیر 1401ش.