سیمین بهبهانی

سیمین بهبهانی؛ نویسنده و غزل‌سرای معاصر ایرانی.

سیمین بهبهانی شاعر، نویسنده و غزل‌سرای برجستۀ معاصر ایرانی و از اعضای کانون نویسندگان ایران بود. وی که به نیمای غزل یا بانوی غزل ایران، شهرت دارد، با نوآوری در اوزان بی‌سابقۀ غزل فارسی، نقش مؤثری در تحول این قالب شعری ایفا کرد. او در طول حیات ادبی خود بیش از ۶۰۰ غزل سرود که در قالب بیست کتاب منتشر شده‌اند. مضامین شعرهای او عشق به میهن، وقایع اجتماعی چون انقلاب و جنگ، انتقاد از فقر و تن‌فروشی، دفاع از آزادی بیان و مطالبۀ حقوق برابر برای زنان را در بر می‌گرفت. بهبهانی در سطح جهانی نیز شناخته شده بود و در سال‌های ۱۹۹۹م و ۲۰۰۲م، نامزد دریافت جایزۀ نوبل ادبیات شد. همچنین چندین جایزۀ معتبر بین‌المللی را کسب کرد.

تولد و خانواده

سیمین خلیلی، معروف به سیمین بهبهانی، در ۲۸ تیر ۱۳۰۶ش در تهران زاده شد. او در خانواده‌ای کاملاً فرهنگی و ادبی رشد کرد. پدرش، عباس خلیلی دیپلمات، روزنامه‌نگار (مدیر روزنامۀ اقدام) و رمان‌نویس بود. او به دو زبان فارسی و عربی شعر می‌گفت و شخصیتی سیاسی داشت. مادرش، فخرعظمی ارغون، زنی بسیار پیشرو، شاعر، معلم زبان فرانسه و از مؤسسان کانون بانوان بود. خانوادهٔ ادبی سیمین، زمینهٔ رشد هنری او را از همان ابتدا فراهم کرد و به‌همین خاطر، از سنین بسیار کم به شعر علاقه‌مند شد، تا جایی که در ۱۴ سالگی موفق به انتشار اولین شعرش شد.

پدر و مادر سیمین در سال ۱۳۰۳ش ازدواج کردند، اما این ازدواج، پس از مدت‌کوتاهی در سال ۱۳۰۹ش و در دوران خردسالی سیمین به جدایی انجامید. او پس از جدایی والدین، تحت سرپرستی مادرش قرار گرفت و تأثیر عمیق مادر بر شکل‌گیری شخصیت مستقل و مبارزه‌جوی او به مراتب پررنگ‌تر از نقش پدر بود.

مادر سیمین بعد از مدتی با عادل خلعتبری، مدیر روزنامه آینده ایران، ازدواج کرد و سیمین از این پیوند، صاحب خواهر و برادران ناتنی شد. روایت زندگی مادر و تأثیر بی‌واسطهٔ او بر سیمین، سال‌ها بعد در قالب کتابی با عنوان «با مادرم همراه» به قلم سیمین بهبهانی منتشر شد. این کتاب که در ظاهر، شرح‌حال زندگی مادر سیمین است، اما در واقع بازکاوی ریشه‌های هویتی و جهان‌بینی خود شاعر دانسته شده است.

ازدواج و فرزندان

ازدواج اول

سیمین بهبهانی در 19 سالگی با حسن بهبهانی ازدواج کرد. نام اصلی او سیمین خلیلی بود، اما پس از ازدواج، نام خانوادگی همسرش را برگزید و با نام بهبهانی، به شهرت رسید و حتی پس از طلاق نیز آن را تغییر نداد. ثمرۀ این ازدواج سه فرزند بود؛ دو پسر به نام‌های علی و حسین و یک دختر به نام امید. سیمین، نام دخترش را به‌خاطر علاقۀ زیادی که به شعر مهدی اخوان ثالث، (م. امید) داشت، امید گذاشت. زندگی مشترک سیمین با حسن بهبهانی، حدود ۲۴ سال طول کشید، اما در نهایت در سال ۱۳۴۹ش به جدایی انجامید. گفته می‌شود تفاوت‌های فکری در این جدایی بی‌تأثیر نبوده است.

ازدواج دوم

سیمین بهبهانی در همان سال، پس از طلاق، با منوچهر کوشیار ازدواج کرد. منوچهر کوشیار هم‌کلاسی دوران دانشکدۀ حقوق سیمین بود. آن‌ها سال‌ها یکدیگر را می‌شناختند. این ازدواج ۱۴ سال دوام داشت و دورانی آرام و عاشقانه برای سیمین بود. منوچهر کوشیار در تیرماه ۱۳۶۳ش بر اثر سکتۀ قلبی ناگهانی، درگذشت. مرگ او ضربۀ روحی بسیار سنگینی به سیمین زد و بازتاب این اندوه و تنهایی در اشعار دهۀ ۶۰ و ۷۰ او، مانند مجموعه «خطی ز سرعت و از آتش»، کاملاً مشهود است. او پس از کوشیار دیگر ازدواج نکرد.

تحصیلات

سیمین بهبهانی تحصیلات رسمی خود را در تهران گذراند. او پس از پایان دورهٔ دبیرستان، وارد مدرسهٔ مامایی شد و مدت کمی در این رشته تحصیل کرد. با این حال، به‌دلیل نوشتن و انتشار مطالب انتقادی و اجتماعی، از ادامهٔ تحصیل در این رشته بازماند. پس از آن، بهبهانی تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشکدهٔ حقوق دانشگاه تهران ادامه داد و موفق به دریافت مدرک کارشناسی حقوق شد. هرچند او تحصیلات حقوقی داشت، اما مسیر اصلی زندگی‌اش را در ادبیات، شعر و آموزش دنبال کرد و سال‌ها به‌عنوان دبیر در آموزش و پرورش، فعالیت داشت.

تحصیلات او، به‌ویژه آشنایی با حقوق و مسائل اجتماعی، تأثیر مستقیمی بر نگاه عدالت‌خواهانه و اجتماعی اشعارش گذاشت و در شکل‌گیری شخصیت فکری و ادبی‌ او نقش مهمی ایفا کرد.

افکار و سبک شعری

سیمین بهبهانی بیش از ۶۰۰ شعر در طول زندگی‌ خود سرود. او در اشعار خود به مسائل مهم اجتماعی می‌پرداخت، از جمله:

• حقوق زنان و برابری جنسیتی؛
• عدالت اجتماعی؛
• تأثیر جنگ و انقلاب در زندگی مردم؛
• آزادی بیان؛
• فقر، تنهایی و امید انسان‌ها.

او فرم‌های کلاسیک شعر فارسی، به‌ویژه غزل را احیا و بازآفرینی کرد و با استفاده از زبان امروزی و دیدگاه یک زن، موضوعات اجتماعی را در این قالب‌ها گنجاند. او سنت‌های ادبی قدیم را با دیدگاه مدرن و زنانه همراه کرد. سیمین به نام‌های بانوی غزل و نیمای غزل ایران شناخته شده است.

آثار

سیمین بهبهانی بیش از ۱۹ کتاب شعر منتشر کرد که برخی از شناخته‌شده‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

1. سه‌تار شکسته (۱۳۳۰ش) - اولین دفتر شعر؛
2. جای پا (۱۳۳۵ش)؛
3. چلچراغ (1336ش)؛
4. مرمر (1341ش)؛
5. رستاخیز (۱۳۵۲ش)؛
6. خطی ز سرعت و از آتش (۱۳۶۰ش)؛
7. دشت ارژن (۱۳۶۲ش)؛
8. گزیده اشعار (1369ش)؛
9. آن مرد، مرد همراهم (1369ش)؛
10. کولی و نامه و عشق (1373ش)؛
11. عاشق تر از همیشه بخوان (۱۳۷۳ش)؛
12. یک دریچه آزادی (۱۳۷۴ش)؛
13. با قلب خود چه خریدم (۱۳۷۵ش)؛
14. مجموعه اشعار (۱۳۸۲ش)؛
15. یکی مثلاً اینکه (۱۳۸۴ش)، شامل شعرهای سپید.
16. آتش در افسار (۱۳۶۸ش)، اشعار اجتماعی و عاشقانه؛
17. کاغذین جامه (1371ش)، غزلیات؛
18. با مادرم همراه (1390ش)، زندگی‌نامه خودنوشت.

فعالیت‌ها و نقش اجتماعی

فعالیت‌های ادبی

سیمین بهبهانی در سال ۱۳۴۲ش به عضویت انجمن ادبی ایران درآمد و یکی از معدود زنان عضو این انجمن بود. به‌همین ترتیب فعالیت‌های ادبی او تداوم یافت تا این‌که در سال ۱۳۴۸ش به شورای شعر و موسیقی راه پیدا کرد؛ شورایی که با حضور چهره‌های شاخصی چون هوشنگ ابتهاج، نادر نادرپور، یدالله رؤیایی، بیژن جلالی، فریدون مشیری و خود سیمین اداره می‌شد. وی پیش از انقلاب ۱۳۵۷ش نیز مدتی عضو شورای موسیقی رادیو و تلویزیون ملی ایران بود و برای رادیو ترانه می‌سرود. همچنین سیمین در سال ۱۳۵۷ش عضویت در کانون نویسندگان ایران را پذیرفت. همچنین اشعار سیمین با استقبال گسترده‌ای از سوی خوانندگان موسیقی ایرانی روبه‌رو شد و هنرمندان بزرگی آنها را اجرا کردند. از جملۀ این خوانندگان می‌توان به محمدرضا شجریان، همایون شجریان و فرامرز اصلانی، اشاره کرد.

نقش اجتماعی

سیمین بهبهانی، علاوه‌بر جایگاه ادبی به‌عنوان یکی از شاعران مؤثر معاصر، نقشی اجتماعی و سیاسی ایفا کرد. اشعار و مواضع او به‌وضوح بر دفاع از حقوق زنان و آزادی‌های مدنی متمرکز بود. وی با آگاهی از ریسک‌های احتمالی نظیر سانسور یا مواجهه با محدودیت‌ها، به بیان این مواضع در قالب شعر و سخن ادامه داد. این پایداری، سبب شد تا آثار و شخصیت بهبهانی به‌عنوان بخشی از گفتمان اصلاح‌طلبانه و انتقادی در جامعۀ ادبی و فراتر از آن شناخته شود. او از شرکت‌کنندگان در جنبش‌های اجتماعی بود، از جمله در روز جهانی زن و در سال‌های پایانی عمرش در برخی تجمعات مسالمت‌آمیز با پلیس مواجه شد و حتی چند بار در موقعیت‌های محدودکننده قرار گرفت.

جوایز و افتخارات

طی سال‌ها سیمین بهبهانی جوایز داخلی و خارجی متعددی دریافت کرد، از جمله:

1. جایزهٔ هلمن-همت گرانت از سازمان دیدبان حقوق بشر به‌خاطر دفاع از حقوق بشر و آزادی بیان در سال 1998م.
2. مدال کارل فون اوسیتسکی از جوایز حقوق بشری معتبر در آلمان، به‌خاطر فعالیت‌های حقوق بشری و آزادی بیان در سال 1999م.
3. جایزهٔ آزادی بیان از اتحادیهٔ نویسندگان نروژ به‌خاطر شجاعت در بیان آزاد و دفاع از آزادی ادبی در سال 2006م.
4. شاعر برندهٔ جایزهٔ mtvU در سال 2009.
5. جایزهٔ یانوس پانونیوس از انجمن قلم مجارستان به‌خاطر نقش فرهنگی و ادبی و تلاش در گفت‌و‌گوی بین فرهنگ‌ها در سال 2013م.
6. جایزهٔ میراث فرهنگی از بنیاد فرهنگی در آمریکا؛ تقدیر از مشارکت فرهنگی و ادبی سیمین بهبهانی در سال 2011م؛
7. جایزۀ زن و آزادی سیمون دو بووار در سال ۲۰۰۹م؛
8. مدال بین‌المللی صلح در سال 1331ش به سبب سرودن شعر «ناشناس» به پیشنهاد نیمایوشیج.

درگذشت

سیمین بهبهانی در ۲۸ مرداد ۱۳۹۳ش در سن ۸۷ سالگی به علت بیماری تنفسی و قلبی در تهران درگذشت. پیکر او پس از مراسم تشییع در بهشت زهرا، در مقبرهٔ خانوادگی و در کنار پدرش، عباس خلیلی، به خاک سپرده شد. مراسم تشییع وی با حضور گستردهٔ دوستداران و چهره‌های فرهنگی همراه بود. در این مراسم، شهرام ناظری غزل معروف «دوباره می‌سازمت وطن» و همایون شجریان نیز غزل «رفت آن سوار کولی»، سرودهٔ سیمین بهبهانی را اجرا کردند.

ابیات برگزیده سمین بهبهانی

سیمین بهبهانی غزل معروف «دوباره می‌سازمت وطن» را در سال ۱۳۶۰ش و در فضای سیاسیِ به‌شدت ملتهب و متشنج آن دوره سرود. در آن برهه، اختلافات سیاسی و عقیدتی میان گروه‌های فعال در ایران به سطحی از تنش رسیده بود که گاه به تقابل‌های مسلحانه در عرصۀ عمومی کشیده می‌شد. در چنین شرایطی که فضای یأس و خشم بر بخشی از جامعۀ روشنفکری سایه افکنده بود، بهبهانی با رویکردی امیدوارانه و برخاسته از حس عمیق میهن‌دوستی، این سروده را به مثابه بیانیه‌ای شاعرانه از عشق به وطن و با لحنی مادرانه ارائه کرد:

دوباره می‌سازمت، وطن! اگرچه با خشت جان خویش

ستون به سقف تو می‌زنم اگرچه با استخوان خویش

دوباره می‌بویم از تو گل به میل نسل جوان تو

دوباره می‌شویم از تو خون به سیل اشک روان خویش

دوباره یک روزِ روشنا سیاهی از خانه می‌رود

به شعر خود رنگ می‌زنم زِ آبی یِ آسمان خویش

اگرچه صدساله مرده‌ام به گور خود خواهم ایستاد

که بردَرَم قلب اهرمن زِ نعرهٔ آن چنان خویش

کسی که «عظم رمیم» را دوباره انشا کند به لطف

چو کوه، می بخشدم شکوه به عرصهٔ امتحان خویش

اگرچه پیرم، ولی هنوز مجال تعلیم اگر بُوَد

جوانی آغاز می‌کنم کنار نوباوگان خویش

حدیث «حُبُّ الوَطَن» ز شوق بدان روِش ساز می‌کنم

که جان شود هر کلام دل چو برگشایم دهان خویش

هنوز در سینه آتشی به جاست کز تاب شعله اش

گمان ندارم به کاهشی زِ گرمی یِ دودمان خویش

دوباره می‌بخشی ام توان اگر چه شعرم به خون نشست

دوباره می‌سازمت به جان اگر چه بیش از توان خویش

غزل «دلم گرفته ای دوست، هوای گریه با من»، از مشهورترین آثار سیمین بهبهانی است. همایون شجریان این غزل را با آواز و تنظیمی احساسی اجرا کرده که بر شهرت و تأثیر آن افزوده است.

دلم گرفته ای دوست! هوای گریه با من

گر از قفس گریزم، کجا روم  کجا  من؟

کجا روم، که راهی به گلشنی ندانم

که دیده بر گشودم به کنج تنگنا، من

نه بسته ام به کس دل، نه بسته کس به من دل

چو تخته پاره بر موج رها رها رها  من

ز من هرآنکه او دور  چو دل به سینه نزدیک

به من هر آنکه نزدیک  از او جدا  جدا  من

نه چشم دل به سویی نه باده در سبویی

که تر کنم گلویی به یاد آشنا من

ز بودنم چه افزود؟ نبودنم چه کاهد؟

که گویدم به پاسخ که زنده ام چرا من؟

ستاره ها نهفتم در آسمان ابری

دلم گرفته  ای دوست! هوای گریه با من

منابع

• «امروز با سیمین بهبهانی: دلم گرفته ای دوست! هوای گریه با من+فایل صوتی»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 5 دی 1402ش.
• «بیوگرافی سیمین بهبهانی»، وب‌سایت پالیزبوک، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1404ش.
• تاج احمدی، محمد، «بیوگرافی سیمین بهبهانی»، وب‌سایت دهکده اندیشه‌ها، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1404ش.
• درویشی، امید و زیرک‌ساز، کطیور، «زن در اشعار سیمین بهبهانی»، پژوهش‌نامه اورمزد، شماره 53، 1399ش.
• رستمی، شهلا، «مراسم اهدای جایزۀ سیمون دوبووار به سیمین بهبهانی»، وب‌سایت عصر نو، تاریخ درج مطلب: 3 بهمن 1387ش.
• «زندگی‌نامه سیمین بهبهانی از زن تا کولی+عکس و اشعار»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 28 تیر 1399ش.
• «زندگی‌نامه و آثار سیمین بهبهانی»، وب‌سایت انتشارات اندیشمند.
• «زندگی‌نامه سیمین بهبهانی»، وب‌سایت کتابراه، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1404ش.
• «سیمین بهبهانی»، وب‌سایت آران پیپر، تاریخ بازدید: 20 بهمن 1404ش.
• «سیمین بهبهانی»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تاریخ بازدید: 20 بهمن 1404ش.
• «سیمین بهبهانی؛ بانوی غزل معاصر ایران و صدای زنانه در شعر فارسی»، وب‌سایت قلم آبی، تاریخ درج مطلب: 22 آبان 1404ش.
• یوسف‌پور سیفی، فاطمه، «سیمین بهبهانی و نوگرایی در تصویر شعری»، نشریه زیبایی‌شناسی ادبی، دوره 14، شماره 57، 1402ش.