ام ابیها
ام ابیها؛ لقب اعطایی حضرت محمد به فرزندش فاطمه زهرا.[دیدگاه ۱]
ام ابیها از کنیههای مشهور فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام، است. بر پایه منابع تاریخی و حدیثی اسلامی، حضرت محمد او را با این کنیه خطاب میکردهاند[دیدگاه ۲]. این لقب، به دلیل محبت، دلسوزی و مراقبت بسیار فاطمه از پیامبر و نقش حمایتیای که مشابه نقشِ یک مادر، نسبت به پدر خود داشت، پس از دوران حیات پیامبر و فاطمه، در متون مذهبی، ادبیات، فرهنگ عامه و همچنین در گفتمانهای اجتماعی-سیاسی[دیدگاه ۳] جوامع اسلامی، بهویژه در میان شیعیان، تحول یافته و کاربردهای متنوعی پیدا کرده است.
مفهومشناسی [دیدگاه ۴]
واژه «اُم» در لغت به معنای مادر، مایه و اصل آمده است[دیدگاه ۵].[۱] معنای اصلی «اُم» همان «مادر» است که از لحاظ معنایی گسترش یافته و به هر چیزی که اصل و اساس برای وجود چیزی دیگر یا برای اصلاح و تربیت آن یا سرآغاز چیزی باشد اطلاق شده است.[۲] اُم ابیها از کنیههای فاطمه و بهمعنای «مادرِ پدر خویش» است.[۳] کنیهای که پیامبر، دخترش را بدان میخوانده است[دیدگاه ۶].[۴] واژه «اُم» معنایی عام و مفهومی دارد و آوردن آن در کنار واژه «ابیها» نشاندهنده اهمیت این کنیه است[۵].[۶]
پیشینه ام ابیها[دیدگاه ۷]
منابع تاریخی و روایی شیعیان و اهلسنت، نقل میکنند که پیامبر، فاطمه زهرا را با لقب اُمابیها خطاب میکردند.[۷] این گزارش در کتابهایی مانند «الاصابه فی تمییز الصحابه» اثر ابن حجر عسقلانی[۸] و «مناقب آل ابیطالب» اثر ابن شهرآشوب[۹] و نمونههای دیگر آمده است[دیدگاه ۸].[۱۰] دلیل این خطاب، محبت فراوان پیامبر به فاطمه و همچنین نقش حمایتی و عاطفی او نسبت به پدر، بهویژه پس از وفات مادرشان، خدیجه، است. [۱۱]
نام امابیها در منابع تاریخی اعم از متقدم یا متأخر برای افراد دیگری همچون دختر عبدالله بن جعفر بن ابیطالب[۱۲] و امام کاظم نیز ذکر شده است.[۱۳] این نام یا کنیه[دیدگاه ۹] برای این افراد، بهعنوان احترام و تکریم به آنان نسبت داده نشده است و برخلاف فاطمه زهرا، این کنیه برای آنان شهرت نداشته و به آن مشهور نبودهاند[۱۴].[۱۵]
تحول معنایی [دیدگاه ۱۰]
استفاده از لقب[دیدگاه ۱۱] «ام ابیها» به مرور زمان از چارچوب شخصی و خانوادگی فراتر رفته و در بسترهای مختلف فرهنگی و مذهبی معنا یافته است[دیدگاه ۱۲]:
الهیات[دیدگاه ۱۳] و تفسیر[دیدگاه ۱۴] شیعی
متکلمان و مفسران شیعه، با استناد به این لقب و احادیث مرتبط، بر جایگاه فاطمه زهرا در سلسله عصمت و ولایت تأکید کردهاند.[۱۶] در این دیدگاه، این لقب گاهی بهمنزله نمادی از نقش تکوینی و واسطه فیض فاطمه در ادامه خط نبوت از طریق ذریه او یعنی امامان شیعه تفسیر شده است.[۱۷]
ادبیات عرفانی و شعری
شاعران عرب و نیز فارسزبان، از دیرباز تا کنون، از این لقب بهعنوان یکی از مهمترین صفات حضرت فاطمه بهره بردهاند.[۱۸] در اشعار عرفانی، گاهی «اب» (پدر)[دیدگاه ۱۵] نماد «عقل کل» و «ام» (مادر) نماد «نفس کل» تلقی شده و این لقب برای بیان مقام جامعیت وجودی فاطمه زهرا به کار رفته است.[۱۹] بر این پایه، حسن حسنزاده آملی این مسئله را در غزلی سروده است[دیدگاه ۱۶]:[۲۰]
کیست مانند تو فرزند کریم الابوین نفس کل مادری و عقل کل او را پدری
فرهنگ عامه و مناسک مذهبی
در جوامع شیعه، بهویژه در ایران، این لقب در منابر مذهبی، روضهخوانیها، ادعیه و ایام دهه فاطمیه بهوفور استفاده میشود.[۲۱] این کاربرد، هم بر جنبه عاطفی و سیره خانوادگی اهلبیت تأکید دارد و هم بهعنوان احترام و تکریم فاطمه زهرا شناخته میشود[دیدگاه ۱۷].[۲۲]
نقش اجتماعی و سیاسی
در دورههای[دیدگاه ۱۸] معاصر، این لقب گاهی در تحلیلهای اجتماعی با محوریت جایگاه زن بازخوانی شده است. برخی از نویسندگان، با استناد به این سیره نبوی، آن را نشانهای از تقدس نقش محبتآمیز[دیدگاه ۱۹][۲۳]، مراقبتی[۲۴] و تربیتی زنان در کانون خانواده و حتی در سطح جامعه دانستهاند. همچنین، در برخی منابع، شخصیت فاطمه با لقب امابیها بهعنوان الگویی برای زنانی که همپای مردان در صحنههای اجتماعی و خانوادگی مسئولیت میپذیرند، معرفی شده است[دیدگاه ۲۰].[۲۵]
نقش فرهنگی و تربیتی
الگوی تربیتی مبتنی بر لقب اُمّ اَبیها[دیدگاه ۲۱] و سیره فاطمه زهرا، در ادبیات اسلامی بهعنوان یک چارچوب مفهومی برای روابط خانوادگی مطرح شده است. این لقب، که بیانگر جایگاه مادری فاطمه نسبت به پیامبر اسلام است[دیدگاه ۲۲]، در متون دینی اغلب با مفاهیمی همچون محبت، مراقبت و مسئولیتپذیری همراه میشود[دیدگاه ۲۳]. در تبیین این الگو، بر آموزش ارزشها از دوران کودکی، توجه به دختران و استحکام پیوندهای عاطفی درون خانواده تأکید میگردد. همچنین، در زندگی زناشویی، مؤلفههایی چون توکل، احترام متقابل، تقسیم کار و سادهزیستی بهعنوان بخشی از این سیره توصیف شدهاند.[۲۶]
جایگاه امابیها در فرهنگ ایرانیان
رسانههای مذهبی
در حوزه رسانههای مذهبی، از شبکههای تلویزیونی[۲۷] و پایگاههای اطلاعرسانی تخصصی[۲۸]، نرمافزارهای جامع مانند نرمافزار ام ابیها[۲۹] تا نشریات مکتوب، تکرار مستمر این لقب، بر پیوند عاطفی جامعه با این شخصیت تأکید و آن را در اذهان نهادینه میسازد[دیدگاه ۲۴].[۳۰]
سیمای شهری و نهادهای اجتماعی
نامگذاری نهادهای عمومی به امابیها، این مفهوم را از حیطه متن و گفتار وارد فضای نشانههای بصری و کارکرد اجتماعی نموده است؛ ازجمله نامگذاری مساجد،[۳۱] حسینیهها،[۳۲] مدارس،[۳۳] کانونهای فرهنگی، تربیتی[۳۴] و مؤسسات خیریه.[۳۵]
کتابشناسی
لقب امابیها موضوع پژوهش و تألیف نویسندگان و پژوهشگران در قالب کتابها و مقالات متعددی به زبانهای فارسی و عربی قرار گرفته است[دیدگاه ۲۵].[۳۶] مجمع علمی و فرهنگی امابیها در تهران، نیز در راستای اهداف پژوهشی و ترویجی خود اقدام به انتشار یک مجله اختصاصی نموده است.[۳۷] همچنین، این عنوان، نام یک ناشر فعال در حوزه معارف اسلامی در شهر قم است که با نام انتشارات امابیها شناخته میشود[دیدگاه ۲۶].[۳۸]
همایش
همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها
- نخستین همایش به همت اتحادیه جهانی زنان مسلمان در سال ۱۳۹۳ش، در مرکز همایشهای برج میلاد برگزار و طی آن از 14 تن از زنان مسلمان از کشورهایی مثل لبنان، هلند، بحرین، تونس و ایران در رشتههای مختلف ورزشی، فرهنگی و علمی تقدیر به عمل آمد.[۳۹]
- در راستای معرفی الگوهای اسلامی با دیدگاه تقریبی به تمامی بانوان در سراسر جهان، اتحادیه جهانی زنان مسلمان در سال ۱۳۹۵ش، با اعزام مبلغ به 11 کشور جهان از جمله لبنان، افغانستان، سوریه، بحرین، کویت، پاکستان، الجزایر، لندن و انگلستان اقدام به معرفی الگوهای سبک زندی فاطمه زهرا کرده است.[۴۰]
- اتحادیه جهانی زنان مسلمان جشنواره سه روزه تخصصی فرهنگ مد اسلامی را با عنوان «مقاومت در لوای لؤلؤ المکنون» در شهر اهواز در سال ۱۳۹۶ش برگزار کرد. این جشنواره میزبان مهمانانی از لبنان، تونس، سوریه، کویت، عمان، مصر، گینه کوناکری, عراق و غیره بود. در این همایش از مادران و همسران شهدای مدافع حرم استان و همسران شهدای مقاومت از سوریه و لبنان و از بانوان نخبه استان در زمینههای مختلف فرهنگی هنری نیز تقدیر به عمل آمد[دیدگاه ۲۷].[۴۱]
کنگره ادبی ام ابیها
کنگره ادبی ام ابیها رویدادی ادبی-دینی و به صورت سالانه بوده است. مدرسه علمیه بانو امین در شهر تهران آن را برگزار کرده تا با محوریت شخصیت فاطمه زهرا، به تربیت بانوان اهل قلم، متعهد و متخصص در حوزههای شعر و داستان بپردازد. براساس دادههای موجود در پایگاههای اطلاعرسانی، مستندات چهارمین[۴۲]، پنجمین[۴۳] و ششمین[۴۴] کنگره ادبی موجود و اطلاعات مربوط به دورههای اول تا سوم موجود نیست.
پانویس
- ↑ معین، فرهنگ معین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۹۰.
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات في غريب القرآن، ۱۴۱۲ق، ذیل واژه «اُم».
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸.
- ↑ گزاره اخیر بیانگر اهمیت است نه تعریف
- ↑ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «امابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸.
- ↑ عسقلانی، الاصابه فی تمیز الصحابه، 1415ق، ج8، ص۲۶۲.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.
- ↑ الاصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ق، ص۲۹؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۱۹؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفه الأصحاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۸۹۹؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۲۲۰.
- ↑ ابنعبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.
- ↑ برای اجتنبا از قلم فرسایی می توانید این دو خط را اینگونه بنویسد: ام ابیها به دختر عبدالله بن جعفر بن ابی طالب و موسی بن جعفر نیز استفاده شده است که شهرت برخوردار نیست.
- ↑ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «امابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.
- ↑ یمانی، فاطمهزهرا علیهالسلام، ۱۳۷۸ش، ص۲۶۹-۲۶۸.
- ↑ رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۴.
- ↑ رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.
- ↑ حسنزاده آملی، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، 1379ش، ص144ش.
- ↑ حسنزاده آملی، دیوان اشعار، 1377ش، ص208.
- ↑ لطفی، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶.
- ↑ شهیدی، زندگانی حضرت فاطمه(س)، 1363ش، ص40.
- ↑ بحرانی، عوالم العلوم، 1405ق، ج6، ص37.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۹۴.
- ↑ رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.
- ↑ ««ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وبسایت قدس.
- ↑ «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وبسایت شبکه قرآن و معارف سیما.
- ↑ «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا(س) به روایت رهبر معظم انقلاب»، وبسایت ایسنا.
- ↑ «نرمافزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وبسایت اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «نگاهی نو به معنای ام ابیها»، وبسایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- ↑ «مسجد حضرت زهرا ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان
- ↑ «حسینیه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.
- ↑ «دبیرستان دخترانه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.
- ↑ «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وبسایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.
- ↑ «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»
- ↑ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «امابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۰ و ۲۵۴-۲۵۳.
- ↑ «مجله علمی و فرهنگی ام ابیها سلام الله علیها»، وبسایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.
- ↑ «ناشر ام ابیها»، وبسایت خانه کتاب و ادبیات ایران.
- ↑ «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، وبسایت ایسنا.
- ↑ «سلسه همایشهای «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، وبسایت خبرگزاری رسا.
- ↑ «گزارشی از همایش بینالمللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وبسایت تقریب.
- ↑ «چهارمين كنگره ادبي ام ابيها(س) ويژه خواهران طلبه کشور»، وبسایت شهرستان ادب.
- ↑ «تهران: پنجمین کنگره ادبی ام ابیها(س) برگزار می شود»، وبسایت حلقه وصل.
- ↑ «ششمین کنگره ادبی ام ابیها(س) در تهران برگزار شد»، وبسایت مرکز مدیریت حوزههای علمیه.
دیدگاههای ارزیابان
- ↑ نکات کلی 1. مقاله در چارچوب فکری تاریخی و کلامی نگارش شده است تا اجتماعی و سبک زندگی و متناسب با فضای فکری ویکی ایران پدیا؛ 2. مقاله مملو از قلم فرسایی و پرداختن به مطالب اضافی است که برخی موارد در متن مشخص شده است. این امر سبب طولانی نگارش شده است. لطفا موجزنگاری و جامع نگاری را تمرین کنید. 3. نویسنده سعی دارد که مقاله را در چارچوب متناسب با زندگی امامان بنویسد؛ همین امر سبب بستن یکسره چیزها شده است. ولی قبلا هم عرض کرده بودم که لازم نیست که این کار صورت گیرد. آنچه مهم است دیدن تمام منابع و گردآوری مطالب تولید شده و نگارش آنها در یک چارچوب منطقی است ویکی نگارانه است. نکات موردی در خود متن ذکر شده است. در قسمت منابع طبق قواعد عربی درست سلام الله علیها باشد؛ نه سلام الله علیه.
- ↑ تعا بیر جمع بیانگر احترام به فرد و جهت گیری ارزشی است. بجای آن در مورد مفرد از تعبیر مفرد استفاده شود. در کل متن این مشکل برطرف شود.
- ↑ مقصود از گفتمان اگر معنای فوکویی آن باشد که چنین گفتمانی با دال محوری ام ابیها شکل نگرفته است. اگر مقصود گفتگوهی روزمره است، درست است، ولی کاربرد گفتمان در اینگونه موارد علمی نیست چون گفتمان معنای خاص خود را دارد. ضمن اینکه استفاده از این تعابیر در متن فهم مقاله را برای مخاطبان عمومی دشوار میکند.
- ↑ تعابیر رایج واژه شناسی یا تعریف است. نه مفهوم شناسی
- ↑ از نظر متدولوژی و ترمنولوژی بهتر است که به متون عربی ارجاع داده شود چون ام کلید واژه عربی است. ضمنا عینا از مقاله عالمیان گرفته شده است
- ↑ اگر تعریف ام ضرورت دارد، چرا اب هم تعریف نشده است؟ ضمن اینکه ورود به جزیات تعریف ام و اب لازم نیست. جزیات باید در مقاله مادر و پدر بیاید. در اینجا مدخل اصلی امابیها است. اگر گفته شود که ام به معنای مادر و اب به معنای پدر و معنای امابیها پدر مادر است کافی است. این واژه از سوی حضرت محمد به دخترش فاطمه زهرا استفاده شده است. دلیل این خطاب، محبت فراوان پیامبر به فاطمه و همچنین نقش حمایتی و عاطفی او نسبت به پدر، بهویژه پس از وفات مادرشان، خدیجه، است. اینگونه با آوردن پاراگراف اخر بند بعدی از قسمت اول عنوان بعدی بی نیاز میشوید که واقعا هم اضافی است و عنوان بعدی کلا حذف میشود.
- ↑ تعبیر پشینه برای متن زیر درست نیست. پیشینه در جایی استفاده میشود که یک کمله یا یک پدیده نقطه شکل گیری مشخصی دارد بعد دستخوش تحول می گردد. اما در اینجا فلسفه وضع و دلیل کاربرد واژه ام ابیها بررسی شده است. گزارش یک مطلب از متون تاریخ به معنای پیشینه نیست
- ↑ به نظرم ذکر منابع تاریخ در خود متن هیچ ضرورت ندارد. چون ما در صدد اثبات درستی این واژه نیستیم. صحت استفاده از آن برای ما مسلم است. بلکه ما بدبنال کاربردهای اجتماعی فرهنگی آن هستیم. لذا شما نتیجه را که ذکر کنید کافی است. در نهایت به یک یا دو منبع معتبر ارجاع دهید.
- ↑ نام است یا لقب یا کنیه؟ وجهه کاربرد باید مشخص باشد. چون این سه در فرهگ عرب متفاوت است.
- ↑ تحول معنایی دقیق نیست. معنای ام ابیها تغییر نکرده است و همان معنای اصلی آن است. شهرت آن زیاد شده است.
- ↑ پی هم پیشوند نام و لقب همراه ام ابیها ذکر شده ست و این ضرورت ندارد. ام ابیها تنها کافی است. در اول مقاله تعریف شد که این واژه لقب است.
- ↑ واژه واژه این یک خط کاملا مبهم است. از چارچوب شخص و خانوادگی فراتر رفت یعنی چه؟ در بسترهای مختلف فرهنگی و مذهبی معنا یافته یعنی چه؟ کلمات مصنوعی به نظر می رسد و لازم است که روی تک تک کلمات دقت شود که واضح باشد
- ↑ الهیات یک تعبیر مسیحی است که در منظومه معرفتی و دانشی اسلامی و شیعه کمتر استفاده میشود. مقصود شما چیست؟ الهیات به معنای مدرن آن است یا کلام یا الهیات به معنای ابن سینایی آن در کتاب شفا؟
- ↑ تعبر تفسیر درست است؟ معمولا تفسیر در تفسیر قرآن به کار می رود؟ این بحث در زمره حدیث شناسی قرار می گیرد.
- ↑ وقتی در ابتدا اب را تعریف کردی دیگر لازم نیست که بین پرانتز مجدد تعریف کنید. هم چنین مادر یا ام
- ↑ در حقیقت شما در این دو بند بدنبال معنا شناسی هستید. از این رو بهتر نیست که این دو بحث ذیل تعریف بیاید؟
- ↑ در عناوین قبلی شما در حققت بدنبال معنا شناسی هستید ولی در این عنوان معناشی صورت نگرفته است و جایگاه ام.. در فرهنگ عموم بیان شده است. عنوان و مطالب ذیل آن ذیل عنوان بحث ایران برود
- ↑ تعبیر دوره های معاصر درست نیست. دوره معاصر
- ↑ از عبارت اینگونه فهمیده میشود که بحرانی هم دوره معاصر است. تعابیر اصلاح شود و یا استنادات دقیق بجای خود درج شود که ابهام ایجاد نشود
- ↑ مطلبی معطوف به نقش سیاسی دیده نشد. وقتی از سیاست سخن گفته میشود پای قدرت در میان است.
- ↑ برخی موارد با فاصل و برخی موارد بدون فاصله استفاده شده. کدام درست است؟
- ↑ این عبارت «که بیانگر جایگاه مادری فاطمه نسبت به پیامبر اسلام است» اضافی است. بارها تا هنوز ذکر شده است
- ↑ این عبارت «در متون دینی اغلب با مفاهیمی همچون محبت، مراقبت و مسئولیتپذیری همراه میشود» در بند قبلی ذکر شد و اینجا تکرار است
- ↑ این عبارت «تا نشریات مکتوب، تکرار مستمر این لقب، بر پیوند عاطفی جامعه با این شخصیت تأکید و آن را در اذهان نهادینه میسازد» در منبعی که آدرس دادید نیامده است. کاملا یک متن تحلیلی و استنباطی است. لطفا از تحلیل نویسی و استنباط پرهیز کنید. حتی از متن چنین استنباطی هم صورت نمی گیرد. چون محور صحبت معنا شناسی است.
- ↑ به صفحات مقاله مراجعه شد. در آنجا گزارشی از پایان نامه ها و مقالات وکتابهای نوشته شده در مورد ام ابیها نبود. شما از ارجاعات استنباط کرده اید که این قدر کتاب، پایان نامه و مقاله نگارش شده است. این درست نیست و باید صراحتا گفته باشد که اینقدر کتاب، پایان نامه، مقاله و .. نگارش شده است
- ↑ چطور مجله و ناشر را ذیل کتاب شناسی آوردید؟
- ↑ یک همایش است که در سه مقطع زمانی و مکانی برگزار شده ست یا سه همایش جداگانه؟ این قسمت مبهم است. به نظرم یک همایش است
منابع
- ابن اثیر، عز الدین علی، الکامل فی التاریخ، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۴۰۹ق.
- ابنشهرآشوب، محمد بنعلی، مناقب آل ابیطالب، قم، مکتبه الحیدریه، ۱۴۳۱ق.
- ابنعبدالبر، یوسف، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق.
- اربلی، علی بنعیسی، کشف الغمه فی معرفه الأئمه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.
- «ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وبسایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
- الاصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، نجف، منشورات المکتبه الحیدریه و مطبعتها، ۱۳۸۵ق.
- بحرانیاصفهانی، عبدالله، عوالم العلوم، قم، مدرسه الامام المهدی، ۱۴۰۵ق.
- بلاذری، احمد بنیحیی، انساب الاشراف، مصر، دارالمعارف، ۱۴۰۵ق.
- «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا (س) به روایت رهبر معظم انقلاب»، وبسایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۲ش.
- «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وبسایت شبکه قرآن و معارف سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۲ش.
- «تهران: پنجمین کنگره ادبی ام ابیها (س) برگزار میشود»، وبسایت حلقه وصل، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۳۹۶ش.
- «چهارمین کنگره ادبی ام ابیها (س) ویژه خواهران طلبه کشور»، وبسایت شهرستان ادب، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۳۹۵ش.
- حسنزاده آملی، حسن، دیوان اشعار، تهران، رجاء، ۱۳۷۷ش.
- حسنزاده آملی، حسن، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، قم، طوبی، ۱۳۷۹ش.
- راغب اصفهانی، أبو القاسم الحسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، محقق صفوان عدنان الداودی، بیروت، دار القلم، الدار الشامیه، ۱۴۱۲ق.
- «سلسه همایشهای «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، وبسایت خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
- «ششمین کنگره ادبی ام ابیها (س) در تهران برگزار شد»، وبسایت مرکز مدیریت حوزههای علمیه، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
- شهیدی، جعفر، زندگانی حضرت فاطمه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۳ش.
- عالمیان، علیاکبر، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «امابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، مجموعه مقالات همایش ملی سنت و سیره سیاسی حضرت فاطمه زهرا (س)»، تبریز، دانشگاه تبریز، ۱۴۰۳ش.
- عسقلانی، احمد، الاصابه فی تمییز الصحابه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
- «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۳ش.
- «گزارشی از همایش بینالمللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وبسایت تقریب، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۳۹۶ش.
- لطفی، فاطمه، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، شهر قانون، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
- «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وبسایت مجموعه فرهنگی ام ابیها، تاریخ بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- «مجله علمی و فرهنگی ام ابیها سلام الله علیها»، وبسایت مجموعه فرهنگی ام ابیها، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- معین، محمد، فرهنگ معین، تهران، آدنا: کتاب راه نو، ۱۳۸۱ش.
- «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»، وبسایت مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «ناشر ام ابیها»، وبسایت خانه کتاب و ادبیات ایران، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «نرمافزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وبسایت اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۳۸۸ش.
- وبسایت مسیریابی نشان، حسینیه ام ابیها، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «نگاهی نو به معنای ام ابیها»، وبسایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۱ش.
- یعقوبی، احمد بناسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۳ق.
- یمانی، محمد عبده، فاطمهزهرا علیهالسلام[دیدگاه ۱]، ترجمه محمدتقی رهبر، تهران، مشعر، ۱۳۷۸ش.
خطای یادکرد: برچسب <ref> برای گروهی به نام «دیدگاه» وجود دارد، اما برچسب متناظر با <references group="دیدگاه"/> یافت نشد.