ام ابیها
اُمّ اَبیها؛ لقب اعطایی حضرت محمد به فرزندش فاطمه زهرا.
اُمّ اَبیها از کنیههای مشهور فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام، است. بر پایه منابع تاریخی و حدیثی، حضرت محمد او را با این کنیه خطاب میکرد. این لقب، به دلیل محبت، دلسوزی و مراقبت بسیار فاطمه از پیامبر و نقش حمایتیای که مشابه نقشِ یک مادر، نسبت به پدر خود داشت، پس از دوران حیات پیامبر و فاطمه، در متون مذهبی، ادبیات، فرهنگ عامه و همچنین در بحثهای اجتماعی-سیاسی جوامع اسلامی، بهویژه در میان شیعیان، بهکار رفت و گسترش یافت.
واژهشناسی
واژه «اُم» در لغت به معنای مادر، مایه و اصل آمده است.[۱] معنای اصلی «اُم» همان «مادر» است که از لحاظ معنایی گسترش یافته و به هر چیزی که اصل و اساس برای وجود چیزی دیگر یا برای اصلاح و تربیت آن یا سرآغاز چیزی باشد اطلاق شده است.[۲] اُم ابیها از کنیههای فاطمه و بهمعنای «مادرِ پدر خویش» است.[۳] منابع تاریخی و روایی شیعیان و اهلسنت، نقل میکنند که پیامبر، فاطمه زهرا را با لقب اُم ابیها خطاب میکردند.[۴] دلیل این خطاب، محبت فراوان پیامبر به فاطمه و همچنین نقش حمایتی و عاطفی او نسبت به پدر، بهویژه پس از وفات مادرشان، خدیجه، است.[۵]
متکلمان و مفسران شیعه، با استناد به این لقب و احادیث مرتبط، بر جایگاه سیاسی فاطمه زهرا در سلسله عصمت و خصوصاْ ولایت تأکید کردهاند.[۶] در این دیدگاه، این لقب گاهی به منزله نمادی از نقش تکوینی و واسطه فیض فاطمه در ادامه خط نبوت از طریق ذریه او یعنی امامان شیعه تفسیر شده است.[۷]
شاعران عرب و نیز فارسزبان، از دیرباز تا کنون، از این لقب بهعنوان یکی از مهمترین صفات فاطمه زهرا بهره بردند.[۸] در اشعار عرفانی، گاهی «اب» نماد «عقل کل» و «ام» نماد «نفس کل» تلقی شده و این لقب برای بیان مقام جامعیت وجودی فاطمه زهرا به کار رفته است.[۹] بر این پایه، حسن حسنزاده آملی این مسئله را در غزلی سروده است:[۱۰]
کیست مانند تو فرزند کریم الابوین نفس کل مادری و عقل کل او را پدری
همچنین، ام ابیها برای دختر عبدالله بن جعفر بن ابیطالب[۱۱] و دختر موسی بن جعفر[۱۲] نیز استفاده شده است، اما از شهرت برخوردار نیست.[۱۳]
شهرت ام ابیها
نقش اجتماعی و سیاسی
شماری از پژوهشگران در بررسی ام ابیها، به مراقبت و محبت فاطمه زهرا نسبت به پدر خود، اشاره کرده و مصادیقی چون دلجویی، درمان زخمها و همراهی در سختیها را ذکر کردهاند. در این آثار، از فاطمه با عنوان «مادر تربیتی و عاطفی» پیامبر و بهعنوان الگویی برای زنانی که همپای مردان در صحنههای اجتماعی و خانوادگی مسئولیت میپذیرند، معرفی شده است.[۱۴]
برخی تحقیقات به کنشهای سیاسی فاطمه در دفاع از ولایت اختصاص یافته و مواردی چون اعتراض به غصب خلافت در سقیفه بنی ساعده، ایراد خطبه فدکیه و مطالبه فدک را ذکر کردهاند.[۱۵] در این پژوهشها، ام ابیها در پیوند با مسئولیتپذیری در قبال اصل و ریشه درخت رسالت و عنصر نبوت تفسیر شده[۱۶] و تعبیر «مادر رسالت» برای ایشان به کار رفته است.[۱۷]
نقش فرهنگی و تربیتی
الگوی تربیتی مبتنی بر لقب ام اَبیها و سیره فاطمه زهرا، در ادبیات اسلامی بهعنوان یک چارچوب مفهومی برای روابط خانوادگی مطرح شده است. در تبیین این الگو، بر آموزش ارزشها از دوران کودکی، توجه به دختران و استحکام پیوندهای عاطفی درون خانواده تأکید میگردد. همچنین، در زندگی زناشویی، مؤلفههایی چون توکل، احترام متقابل، تقسیم کار و سادهزیستی بهعنوان بخشی از این سیره توصیف شدهاند.[۱۸]
جایگاه ام ابیها در فرهنگ ایرانیان
رسانههای مذهبی
در حوزه رسانههای مذهبی، از شبکههای تلویزیونی[۱۹] و پایگاههای اطلاعرسانی تخصصی[۲۰]، نرمافزارهای جامع مانند نرمافزار ام ابیها[۲۱] تا نشریات مکتوب[۲۲]، این لقب بازتاب یافته است.
فرهنگ عامه و مناسک مذهبی
در جوامع شیعه، بهویژه در ایران، این لقب در منابر مذهبی، روضهخوانیها، ادعیه و ایام دهه فاطمیه بهوفور استفاده میشود.[۲۳] این کاربرد، هم بر جنبه عاطفی و سیره خانوادگی اهلبیت تأکید دارد و هم بهعنوان احترام و تکریم فاطمه زهرا شناخته میشود.[۲۴]
سیمای شهری و نهادهای اجتماعی
نامگذاری نهادهای عمومی به ام ابیها، این مفهوم را از حیطه متن و گفتار وارد فضای نشانههای بصری و کارکرد اجتماعی نموده است؛ ازجمله نامگذاری مساجد،[۲۵] حسینیهها،[۲۶] مدارس،[۲۷] کانونهای فرهنگی، تربیتی[۲۸] و مؤسسات خیریه.[۲۹]
پژوهش و نشر
کتابشناسی
بر اساس نمایه پایگاه علم نت، تاکنون ۹۵ اثر علمی با موضوع یا کلیدواژه ام ابیها در قالب کتاب و مقاله منتشر شده است.[۳۰]
نشریه اختصاصی
مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها در تهران، نیز در راستای اهداف پژوهشی و ترویجی خود اقدام به انتشار یک مجله اختصاصی نموده است.[۳۱]
انتشارات
ام ابیها، نام یک ناشر فعال در حوزه معارف اسلامی در شهر قم است که با نام انتشارات ام ابیها شناخته میشود.[۳۲]
همایش
همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها
همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها عنوان مجموعهفعالیتهای فرهنگی اتحادیه جهانی زنان مسلمان با هدف ترویج الگوی فاطمه زهرا در میان بانوان جهان اسلام است.
نخستین گردهمایی این مجموعه در سال ۱۳۹۳ش در تهران برگزار شد و در آن از ۱۴ تن از بانوان مسلمان کشورهای لبنان، هلند، بحرین، تونس و ایران در رشتههای مختلف ورزشی، فرهنگی و علمی تقدیر گردید.[۳۳]
این همایش در سال ۱۳۹۵ش با اعزام مبلغ، الگوی سبک زندگی فاطمی را در ۱۱ کشور از جمله لبنان، افغانستان، سوریه، بحرین، کویت، پاکستان، الجزایر، لندن و انگلستان معرفی کرد.[۳۴]
جشنواره سهروزه «مقاومت در لوای لؤلؤ المکنون» در سال ۱۳۹۶ش نیز در اهواز برگزار شد که به تجلیل از مادران و همسران شهدای مدافع حرم، شهدای مقاومت سوریه و لبنان و نیز بانوان نخبه فرهنگی و هنری استان خوزستان اختصاص داشت.[۳۵]
کنگره ادبی ام ابیها
کنگره ادبی ام ابیها رویدادی ادبی-دینی و به صورت سالانه بوده است. مدرسه علمیه بانو امین در شهر تهران آن را برگزار کرده تا با محوریت شخصیت فاطمه زهرا، به تربیت بانوان اهل قلم، متعهد و متخصص در حوزههای شعر و داستان بپردازد. براساس دادههای موجود در پایگاههای اطلاعرسانی، مستندات چهارمین[۳۶]، پنجمین[۳۷] و ششمین[۳۸] کنگره ادبی موجود و اطلاعات مربوط به دورههای اول تا سوم موجود نیست.
پانویس
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۸۵.
- ↑ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «امابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۱.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸؛ الاصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ق، ص۲۹؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۲۲۰.
- ↑ ابنعبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.
- ↑ یمانی، فاطمهزهرا سلام الله علیها، ۱۳۷۸ش، ص۲۶۹-۲۶۸.
- ↑ رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۴.
- ↑ رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.
- ↑ حسنزاده آملی، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، 1379ش، ص144ش.
- ↑ حسنزاده آملی، دیوان اشعار، 1377ش، ص208.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.
- ↑ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «امابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.
- ↑ رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.
- ↑ «هشدارهای حضرت زهرا به سران سقیفه»، وبسایت پایگاه جامع فرق، ادیان و مذاهب.
- ↑ ««ام ابیها» یعنی؛ فاطمه(س)اصل و ریشه درخت رسالت و عنصر نبوت است»، وبسایت خبرگزاری بسیج.
- ↑ «فاطمیه روزهای حزن اهل بیت در مصیبت مادر رسالت و همسر ولایت حضرت زهرای اطهر(س) است»، وبسایت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، علوم پزشکی گیلان.
- ↑ ««ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وبسایت قدس.
- ↑ «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وبسایت شبکه قرآن و معارف سیما.
- ↑ «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا(س) به روایت رهبر معظم انقلاب»، وبسایت ایسنا.
- ↑ «نرمافزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وبسایت اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «کلیدواژه: ام ابیها»، وبسایت علم نت.
- ↑ لطفی، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶.
- ↑ شهیدی، زندگانی حضرت فاطمه(س)، 1363ش، ص40.
- ↑ «مسجد حضرت زهرا ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان
- ↑ «حسینیه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.
- ↑ «دبیرستان دخترانه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.
- ↑ «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وبسایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.
- ↑ «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»
- ↑ «کلیدواژه: ام ابیها»، وبسایت علم نت.
- ↑ «مجله علمی و فرهنگی ام ابیها سلام الله علیها»، وبسایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.
- ↑ «ناشر ام ابیها»، وبسایت خانه کتاب و ادبیات ایران.
- ↑ «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، وبسایت ایسنا.
- ↑ «سلسه همایشهای «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، وبسایت خبرگزاری رسا.
- ↑ «گزارشی از همایش بینالمللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وبسایت تقریب.
- ↑ «چهارمين كنگره ادبي ام ابيها(س) ويژه خواهران طلبه کشور»، وبسایت شهرستان ادب.
- ↑ «تهران: پنجمین کنگره ادبی ام ابیها(س) برگزار می شود»، وبسایت حلقه وصل.
- ↑ «ششمین کنگره ادبی ام ابیها(س) در تهران برگزار شد»، وبسایت مرکز مدیریت حوزههای علمیه.
دیدگاههای ارزیابان
منابع
- ابن اثیر، عز الدین علی، الکامل فی التاریخ، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۴۰۹ق.
- ابنشهرآشوب، محمد بنعلی، مناقب آل ابیطالب، قم، مکتبه الحیدریه، ۱۴۳۱ق.
- ابنعبدالبر، یوسف، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق.
- اربلی، علی بنعیسی، کشف الغمه فی معرفه الأئمه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.
- «ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وبسایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
- ««ام ابیها» یعنی؛ فاطمه(س)اصل و ریشه درخت رسالت و عنصر نبوت است»، وبسایت خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۰ش.
- الاصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، نجف، منشورات المکتبه الحیدریه و مطبعتها، ۱۳۸۵ق.
- بحرانیاصفهانی، عبدالله، عوالم العلوم، قم، مدرسه الامام المهدی، ۱۴۰۵ق.
- بلاذری، احمد بنیحیی، انساب الاشراف، مصر، دارالمعارف، ۱۴۰۵ق.
- «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا سلام الله علیها به روایت رهبر معظم انقلاب»، وبسایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۲ش.
- «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وبسایت شبکه قرآن و معارف سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۲ش.
- «تهران: پنجمین کنگره ادبی ام ابیها سلام الله علیها برگزار میشود»، وبسایت حلقه وصل، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۳۹۶ش.
- «چهارمین کنگره ادبی ام ابیها سلام الله علیها ویژه خواهران طلبه کشور»، وبسایت شهرستان ادب، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۳۹۵ش.
- حسنزاده آملی، حسن، دیوان اشعار، تهران، رجاء، ۱۳۷۷ش.
- حسنزاده آملی، حسن، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، قم، طوبی، ۱۳۷۹ش.
- راغب اصفهانی، أبو القاسم الحسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، محقق صفوان عدنان الداودی، بیروت، دار القلم، الدار الشامیه، ۱۴۱۲ق.
- «سلسه همایشهای «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، وبسایت خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
- «ششمین کنگره ادبی ام ابیها سلام الله علیها در تهران برگزار شد»، وبسایت مرکز مدیریت حوزههای علمیه، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
- شهیدی، جعفر، زندگانی حضرت فاطمه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۳ش.
- عالمیان، علیاکبر، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «امابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، مجموعه مقالات همایش ملی سنت و سیره سیاسی حضرت فاطمه زهرا (س)»، تبریز، دانشگاه تبریز، ۱۴۰۳ش.
- عسقلانی، احمد، الاصابه فی تمییز الصحابه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
- «فاطمیه روزهای حزن اهل بیت در مصیبت مادر رسالت و همسر ولایت حضرت زهرای اطهر(س) است»، وبسایت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، علوم پزشکی گیلان، تاریج بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۳ش.
- «گزارشی از همایش بینالمللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وبسایت تقریب، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۳۹۶ش.
- لطفی، فاطمه، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، شهر قانون، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
- «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وبسایت مجموعه فرهنگی ام ابیها، تاریخ بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- «مجله علمی و فرهنگی ام ابیها سلام الله علیها»، وبسایت مجموعه فرهنگی ام ابیها، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- معین، محمد، فرهنگ معین، تهران، آدنا: کتاب راه نو، ۱۳۸۱ش.
- «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»، وبسایت مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «ناشر ام ابیها»، وبسایت خانه کتاب و ادبیات ایران، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «نرمافزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وبسایت اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۳۸۸ش.
- وبسایت مسیریابی نشان، حسینیه ام ابیها، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «هشدارهای حضرت زهرا به سران سقیفه»، وبسایت پایگاه جامع فرق، ادیان و مذاهب، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین۱۳۹۶ش.
- یعقوبی، احمد بناسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۳ق.
- یمانی، محمد عبده، فاطمهزهرا سلام الله علیها، ترجمه محمدتقی رهبر، تهران، مشعر، ۱۳۷۸ش.