شیرین عبادی

شیرین عبادی؛ فمینیست و فعال حقوق زنان و حقوق بشر.

شیرین عبادی، نخستین قاضی زن ایران، پس از ممنوعیت قضاوت زنان، به وکالت روی آورد و پرونده‌های جنجالی مانند قتل‌های زنجیره‌ای را بر عهده گرفت. وی از جمله فعالان حقوق بشر است که با ارائۀ شواهد تاریخی بر سازگاری اسلام با دموکراسی و حقوق بشر تأکید دارد و راه‌حل چالش‌های جهان اسلام را در ارائۀ تفسیری نو از دین مبتنی بر اجتهاد پویا می‌داند. عبادی قوانین ایران را به‌دلیل تبعیض‌های جنسیتی مانند نصف‌بودن دیه زن و عدم پذیرش شهادت زنان نقد کرده و پیوستن به کنوانسیون‌های بین‌المللی را گامی برای مطالبۀ حقوق بشر معرفی می‌کند. او نهادهایی چون انجمن حمایت از حقوق کودکان و کانون مدافعان حقوق بشر را تأسیس کرده است. منتقدان، استناد وی به تاریخ اسلام برای اثبات همخوانی اسلام و دموکراسی را فاقد دقت تاریخی دانسته و معتقدند میان عملکرد برخی حکومت‌ها و اصل اسلام خلط کرده است. به باور آنان، تفاوت‌های حقوقی زن و مرد در اسلام نه تبعیض، بلکه مبتنی بر تفاوت‌های تکوینی و نقش‌های متفاوت در خانواده است. جایزۀ صلح نوبل ۲۰۰۳ش به عبادی نیز از سوی منتقدان اقدامی سیاسی و در چارچوب فشارهای بین‌المللی علیه جمهوری اسلامی ایران ارزیابی می‌شود.

زندگی‌نامه

شیرین عبادی در ۱۳۲۶ش در همدان متولد شد. پدر عبادی از حقوقدانان و معاون وزارت کشاورزی در دولت محمد مصدق بود که پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش از سمت خود برکنار شد. وی دو خواهر و یک برادر دارد و در یک سالگی به همراه خانواده به تهران آمد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در تهران به پایان رساند و در ۱۳۴۸ش مدرک کارشناسی حقوق را دریافت کرد. در اسفند همان سال به‌عنوان قاضی در دادگستری منصوب شد و در ۱۳۵۰ش کارشناسی ارشد حقوق خصوصی را گرفت.

عبادی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مدتی به کارهای اداری اشتغال داشت و در ۱۳۷۱ش پروانۀ وکالت دریافت و دفتر وکالت خود را تأسیس کرد.

دیدگاه‌های شیرین عبادی

اسلام و حقوق بشر

شیرین عبادی معتقد است که نظریۀ برخورد تمدن‌ها که توسط هانتینگتون مطرح شد، پس از فروپاشی شوروری و برای ایجاد دشمنی جایگزین برای غرب شکل گرفت و در این چارچوب، دموکراسی و حقوق بشر به‌عنوان دستاورد تمدن غرب در برابر تمدن شرق به‌ویژه اسلام قرار داده شد. به نظر عبادی حکومت‌های غیردمکراتیک در کشورهای اسلامی نیز با استناد به تعارض اسلام با حقوق بشر، در عمل به این نظریه دامن زده‌اند. وی راه‌حل این معضل را در ارائه تفسیری از اسلام می‌داند که با دموکراسی و حقوق بشر سازگار باشد و بر ضرورت اجتهاد پویا و استفاده از عقل در فهم دین تأکید می‌کند. عبادی با استناد به نمونه‌هایی از تاریخ اسلام مانند پذیرش حکمیت توسط امام علی، امکان هم‌خوانی اسلام با اصول دموکراتیک را اثبات‌پذیر می‌داند و روشنفکران جوامع اسلامی را به بازنگری در رویکرد خود نسبت به دین فرامی‌خواند.

نقد تبعیض جنسیتی در قوانین ایران

عبادی با اشاره به اصل نفی تبعیض در اسناد بین‌المللی و نامطلوب توصیف‌کردن وضعیت حقوق بشر در 1388ش، قوانین ایران را مصداق تبعیض بر اساس جنسیت می‌داند. عبادی وضعیت حقوق بشر در ۱۳۸۸ش را نامطلوب ارزیابی کرده،به‌گفتۀ وی، در قوانین کیفری ایران، دیۀ زن نصف دیۀ مرد تعیین شده و در موارد قصاص، خانواده مقتول زن باید پیش از اجرای حکم، بخشی از دیۀ را به قاتل بپردازند. همچنین شهادت زنان در دادگاه به تنهایی پذیرفته نمی‌شود، در حالی که شهادت مردی که از نعمت سواد بی‌بهره است قابل قبول است. او این موارد را مغایر با تعهدات بین‌المللی ایران ارزیابی می‌کند.

اهمیت پیوستن به کنوانسیون‌های بین‌المللی  

به‌باور عبادی، پیوستن دولت ایران به کنوانسیون‌های بین‌المللی نخستین گام برای مطالبۀ حقوق بشر است. او معتقد است این اقدام به مدافعان حقوق بشر مشروعیت می‌بخشد تا از دولت بخواهند به تعهدات خود عمل کند و به سازمان ملل اجازه می‌دهد بر اجرای تعهدات نظارت داشته باشد. وی تأکید می‌کند که پیوستن به تنهایی مشکل را حل نمی‌کند، اما دریچه‌ای برای پیگیری مطالبات می‌گشاید.

تفاوت دیدگاه دربارۀ حمایت از زنان

عبادی دو رویکرد نظری را در قبال زنان مطرح و از رویکرد دوم حمایت می‌کند: دیدگاه نخست بر حمایت از زنان تأکید دارد و معتقد است زنان باید در خانه بمانند و از آنان حمایت مادی و عاطفی شود تا به روح لطیفشان آسیب نرسد. دیدگاه دوم بر توانمندسازی زنان تأکید می‌کند و معتقد است زنان باید مانند مردان برای احقاق حقوق خود بجنگند و روی پای خود بایستند. به‌گفتۀ وی، هر دو دیدگاه زن را محترم می‌شمارند، اما در شیوۀ تأمین این احترام اختلاف نظر دارند.

فعالیت‌ها

کنشگری حقوقی

شیرین عبادی با نقد مستقیم قوانین مدنی و کیفری، به‌ویژه در حوزه‌هایی چون تفاوت دیه زن و مرد، قوانین ارث، حجاب و احکام قصاص، خواستار بازنگری بنیادین در قوانین مبتنی بر فقه اسلامی شده است. فعالیت‌های وی عمدتاً بر ترویج گفتمان حقوق بشر با استانداردهای بین‌المللی متمرکز بوده که از سوی مراجع رسمی ایران به‌عنوان تلاشی برای ساختارشکنی و به چالش کشیدن مبانی دینی و سیاسی نظام تلقی شده است. علاوه‌بر این، وی با اتخاذ مواضع حمایتی از اقلیت‌های عقیدتی نظیر بهائیان و گروه‌های اجتماعی خاص، همکاری‌های نزدیکی با نهادها و فعالان خارج از کشور داشته است که در متن مذکور، این اقدامات همسو با اهداف راهبردی کشورهای غربی و در تضاد با امنیت ملی و ارزش‌های حاکم بر جمهوری اسلامی توصیف شده‌اند.

حمایت از همجنسگرایان

شیرین عبادی با نقد رویکرد نظام جمهوری اسلامی در قبال آزادی‌های فردی و اجتماعی، بر لزوم صیانت از حقوق همجنس‌گرایان تأکید کرده است. وی با ابراز مخالفت نسبت به جرم‌انگاری این نوع گرایش‌ها، از نهادها و فعالان بین‌المللی درخواست کرده است تا برای بهبود وضعیت حقوقی و اجتماعی این افراد و پیشگیری از مجازات آنان، با وی همکاری کنند.

نهادسازی مدنی و فعالیت‌های آموزشی بین‌المللی

شیرین عبادی فعالیت‌های اجتماعی متعددی را در حوزۀ حقوق کودکان و حقوق بشر دنبال کرده است. وی هدایت چندین پروژۀ تحقیقاتی را برای دفتر یونیسف در تهران بر عهده داشته است. وی در ۱۳۷۴ش انجمن حمایت از حقوق کودکان را تأسیس کرد و تا ۱۳۷۹ش مسئولیت آن را بر عهده داشت و پس از آن به‌عنوان مشاور حقوقی با این انجمن همکاری خود را ادامه داد؛ این انجمن اکنون بیش از ۵۰۰ عضو فعال دارد.

عبادی به تدریس رایگان حقوق کودک و حقوق بشر در دوره‌های مختلف دانشگاهی پرداخته است. در ۱۳۸۰ش به همراه چهار وکیل مدافع، کانون مدافعان حقوق بشر را تأسیس و ریاست آن را بر عهده گرفت. بر اساس اساسنامه، این کانون موظف به دفاع رایگان از متهمان عقیدتی و سیاسی، حمایت از خانواده‌های زندانیان سیاسی و عقیدتی و گزارش‌دهی منظم در موارد نقض حقوق بشر در ایران است.

وی در کنفرانس‌های دانشگاهی و سمینارهای حقوق بشر در ایران، فرانسه، بلژیک، سوئد، سوئیس، انگلستان و آمریکا به ایراد سخنرانی پرداخته است. در تابستان ۱۳۸۱ش، پیشنهاد تصویب قانون منع خشونت علیه کودکان را به مجلس شورای اسلامی ارائه داد. عبادی همچنین از ۱۹۹۶م به‌عنوان ناظر رسمی دیده‌بان حقوق بشر فعالیت می‌کند.

پذیرش وکالت پرونده‌های قضایی

وی وکالت پرونده‌های متعددی از جمله خانواده‌های قربانیان قتل‌های زنجیره‌ای و زهرا کاظمی را بر عهده گرفت. همچنین وکالت برخی چهره‌های فرهنگی و مطبوعاتی مانند حبیب‌الله پیمان، عباس معروفی و فرج سرکوهی را پذیرفت.

سوابق بازداشت و مواجهه با پیگردهای قضایی

عبادی در جریان ناآرامی‌های دانشجویی ۱۳۷۸ش به اتهام ارائۀ مدارک دربارۀ دست‌داشتن برخی مقامات حکومتی در این رویدادها، به مدت سه هفته بازداشت شد. همچنین در پروندۀ موسوم به نوارسازان که پس از حمله به کوی دانشگاه شکل گرفت، به همراه محسن رهامی به‌عنوان یکی از طراحان این سناریو دستگیر شد.

انتقاد به دیدگاه‌های شیرین عبادی

نقد دیدگاه شیرین عبادی دربارۀ اسلام و حقوق بشر

منتقدان در نقد دیدگاه شیرین عبادی درباره سازگاری اسلام و حقوق بشر، نکات زیر قابل را مطرح کرده‌اند:

• وی با پذیرش نظریه برخورد تمدن‌ها و تلاش برای ارائه تفسیری از اسلام منطبق با دموکراسی و حقوق بشر غربی، در عمل راهی را پیشنهاد می‌کند که از موضع ضعف در برابر گفتمان مسلط غربی برآمده است. از منظر منتقدان، این رویکرد به نوعی مشروعیت‌بخشی به مبانی فکری غرب به شمار می‌آید.
• استناد عبادی به پذیرش حکمیت توسط امام علی برای اثبات همخوانی اسلام با دموکراسی، از نظر منتقدان فاقد دقت تاریخی است؛ زیرا پذیرش حکمیت در شرایط خاص و به‌دلیل ناچاری صورت گرفت، نه به‌عنوان تأیید اصل برتری رأی اکثریت بر حق. همچنین مشورت در اسلام امری استحبابی و در چارچوب ارزش‌های دینی است، در حالی که دموکراسی غربی الزامی و مبتنی بر مبانی سکولار است.
• عبادی میان عملکرد ناصواب برخی حکومت‌های اسلامی و اصل اسلام خلط کرده و از این طریق به نفع حقوق بشر غربی نتیجه‌گیری می‌کند. به باور منتقدان، اسلام نه با حکومت‌های استبدادی همسان است و نه با حقوق بشر غربی، بلکه دارای مبانی مستقل و ارزش‌های خاص خود است که باید با رجوع به منابع اصیل دینی استخراج شود.
• تنوع تفاسیر از دین را نمی‌توان به معنای حقانیت همه آنها یا انکار اصول ثابت و ضروری اسلام دانست. وجود تفسیرهای گوناگون در فروع، نافی اصول مسلم و تغییرناپذیر دین نیست و نمی‌توان عملکرد گروه‌های خاص را به عنوان نماینده اسلام راستین معرفی کرد. منتقدان بر این باورند که راه‌حل چالش‌های جهان اسلام نه در تطبیق اسلام با هنجارهای غربی، بلکه در بازگشت به منابع اصیل و اجتهاد پویا در چارچوب ارزش‌های اسلامی است.

نقد دیدگاه شیرین عبادی دربارۀ تبعیض جنسیتی در ایران

• اگرچه دولت قبل از انقلاب اسلامی ایران، به میثاق‌های حقوق بشری پیوسته بود، اما بر اساس اصل چهارم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، کلیه قوانین و مقررات کشور باید بر اساس موازین اسلامی باشد و این اصل بر سایر اصول قانون اساسی و قوانین حاکم است.
• اسلام زن و مرد را در انسانیت و کرامت انسانی برابر دانسته و آیات متعدد قرآن بر این برابری دلالت دارد. تفاوت‌های حقوقی میان زن و مرد ناشی از نگاه تبعیض‌آمیز نیست، بلکه مبتنی بر تفاوت‌های تکوینی و نقش‌های متفاوت آنان در خانواده و جامعه است. شهید مطهری در این زمینه معتقد است که از نظر اسلام زن و مرد تساوی حقوقی دارند ولی تشابه حقوقی ندارند. تساوی برابری است و تشابه یکنواختی.
• دیه به‌معنای بهای انسان نیست، زیرا نفس انسانی بی‌قیمت است و قرآن کشتن یک انسان را مانند کشتار همه انسان‌ها دانسته است. تفاوت دیه ناظر به نقش اقتصادی مردان در خانواده است؛ خسارتی که با فقدان یک مرد به خانواده وارد می‌شود، اغلب بیشتر از فقدان یک زن است. دیه در واقع جبران توانایی جسمی و اقتصادی است، نه ارزش معنوی.
• شهادت در فقه و حقوق، تکلیف است نه حق. شاهد در صورت لزوم باید در دادگاه حاضر شود و کتمان شهادت جرم محسوب می‌شود. بنابراین عدم پذیرش شهادت زنان در برخی موارد، محرومیت از حق نیست، بلکه معافیت از تکلیف است و در جهت حمایت از زنان و مصلحت جامعه وضع شده است.
• عبادی وضعیت حقوق بشر در ۱۳۸۸ش را نامطلوب ارزیابی کرده، اما مشخص نمی‌کند چه رویداد جدیدی در این سال رخ داده که منجر به این ارزیابی شده است. به‌باور منتقدان قطعنامه‌های مجمع عمومی سازمان ملل علیه ایران پدیده تازه‌ای نیست و در طول حیات انقلاب اسلامی مکرراً اتفاق افتاده است. مواردی که اغلب محور این انتقادات قرار می‌گیرد، مانند دیه، ارث و شهادت زنان، ریشه در مبانی دینی جمهوری اسلامی دارد که از ابتدای انقلاب وجود داشته و جزئی از باورهای مردم ایران است.

آثار

شیرین عبادی آثار متعددی در زمینه‌های مختلف از جمله حقوق پزشکی، حقوق ادبی، حقوق کودک، معماری، حقوق پناهندگان، تاریخچه و اسناد حقوق بشر در ایران و همچنین حقوق زن در قوانین ایران تألیف کرده است. از جمله کتاب‌های وی می‌توان به بیداری ایران، تا آزادی، قفس طلایی و تاریخچه اسناد حقوق بشر در ایران اشاره کرد.

افتخارات

جوایز

شیرین عبادی در ۲۰۰۱م موفق به دریافت جایزه بنیاد حقوق بشر رافتو در نروژ شد. در ۲۰۰۳م نیز جایزۀ صلح نوبل به وی اعطا شد. بسیاری از منتقدان، اعطای این جایزه را اقدامی سیاسی ارزیابی کرده و معتقدند کمیته نوبل در انتخاب خود رویکردی غیرحقوقی و با انگیزه‌های سیاسی داشته است. به‌باور آنان، این جایزه به‌دلیل جهت‌گیری‌های خاص و در چارچوب فشارهای بین‌المللی علیه جمهوری اسلامی ایران به وی تعلق گرفته است. برخی هم آن را مثبت تلقی کرده‌اند که یک زن آن هم ایرانی توانسته این جایزه را بگیرد.

مدرک‌های افتخاری

• دریافت دکتری افتخاری در رشته حقوق از کالج ویلیامز ۲۰۰۴م؛
• دریافت دکتری افتخاری در رشته حقوق از دانشگاه مارکوت ۲۰۰۹م؛
• دریافت دکتری افتخاری در رشته حقوق از دانشگاه کمبریج ۲۰۱۱م؛
• دریافت دکتری افتخاری از دانشگاه لندن ۲۰۱۲م؛
• دریافت دکتری افتخاری از انجمن حقوق انتاریو ۲۰۱۲م.

نام‌گذاری خیابانی در فرانسه

در تاریخ ۱۶ مارس ۲۰۱۱ میلادی، یکی از خیابان‌های شهر پواتیه در فرانسه تغییر نام یافت و به نام شیرین عبادی، نام‌گذاری شد.

منبع

• اخگری بناب، نادر، «اسلام و حقوق بشر»، مجلۀ بازتاب اندیشه، شمارۀ 74، ۱۳۸۵ش.
• اخگری بناب، نادر، «زنان را در این سال‌ها محدود کردند»، مجلۀ بازتاب اندیشه، شمارۀ 109، ۱۳۸۸ش.
• «اعطاي جايزه نوبل به شيرين عبادي/3/ ديدگاه‌هاي برزگر، شيخ عطار، جلايي‌پور، محبيان، شريعتي، نعيم محبوبي»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 20 مهر 1382ش.
• «بیوگرافی شیرین عبادی ، فعال حقوق بشر»، وب‌سایت ستاره، تاریخ درج مطلب: 25 آذر 1400ش.
• «دفاع شیرین عبادی از حقوق هم جنسگرایان»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: 4 آبان 1389ش.
• «زندگینامه و مصاحبه با شیرین عبادی در روزنامه گاردین»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 12 خرداد 1385ش.
• «شیرین عبادی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 29 مرداد 1378ش.
• عبادی، شیرین، «اسلام و حقوق بشر»، مجلۀ بازتاب اندیشه، شمارۀ 74، ۱۳۸۵ش.
• عبادی، شیرین، «زنان را در این سال‌ها محدود کردند»، مجلۀ بازتاب اندیشه، شمارۀ 109، ۱۳۸۸ش.
• «عبادی، شیرین»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: 19 آبان 1390ش.
• «نگاهی به زندگی حرفه‌ای شیرین عبادی»، وب‌سایت وکلاپرس، تاریخ درج مطلب: 30 خرداد 1402ش.