خجالت

ریشه‌یابی و معناشناسی

لغوی

واژۀ «خجالت» بدین‌صورت در عربی به‌کار نرفته و کاربرد آن در زبان فارسی نیز یک‌خطای عامه شمرده‌شده است. در عربی به‌جای خجالت، «خَجَل» به‌فتح خا و جیم به‌کار می‌رود. کلمۀ خَجَل، به‌ سستی و ذلت از سر حیا، تنبلی، تکبر، بی‌تابی، حیرت، شرمساری، شرمندگی، شرمگین‌شدن، سر افکندگی، رسوایی، کمرویی، سرخ شدن چهره و از قیل و قال‌افتادن و سست‌شدن معنا شده است. خجالت نیز در فارسی به‌ معنای شرم، شرمساری و شرمندگی است. کلمات هم‌خانواده با آن از قبیل خجلت، خجول، خجلان، خجل به‌کسر جیم، خجالت دادن، خجالت‌زدگی، خجالتی یا خجالت آور نیز به همین‌مفهوم به‌کار می‌روند.

اصطلاحی

خجالت، احساس ناخوشایند و خودآگاهانه در موقعیتی از تعاملات اجتماعی‌ و بیشتر در معرض مواجهه بادیگران، برای فردی است که قواعد پذیرفته‌شدۀ اجتماعی از سوی وی رعایت‌نشده و بدین‌جهت، تصورکند که ناظران واقعی یاخیالی اورا منفی، ارزیابی کرده‌اند و تصویر بدی از وی در جمع نشان‌داده شده است.

خجالت و مفاهیم مشابه

خجالت و حیا

خجالت و حیا به‌رغم هم‌‌معنایی آن‌ها در تعاملات اجتماعی؛ اما با هم تفاوت دارند:

1. از جهت منشأ: خجالت، مربوط به امور نفسانی و حیا مربوط به امور ایمانی است.
2. از جهت قلمرو تعلق: متعلق خجالت، عام و شامل امور مذموم و غیر مذموم می‌شود؛ اما متعلق حیا فقط امور مذموم است.
3. از جهت زمان بروز: خجالت، به‌معنای شرمندگی پس‌از ارتکاب عمل است؛ اما حیا هم شامل شرم پیش‌از عمل و هم در اثر گسترش معنایی، شرم پس‌از عمل را شامل می‌شود.
4. از جهت اثر ظاهری: خجالت، با پدیدار شدن ناراحتی و تغییرات در چهره همراه است؛ اما حیای قبل از عمل، امری مربوط به روح بوده و چه بسا آثار ظاهری را ندارد.
5. از جهت مثبت و منفی بودن: خجالت، به عنوان وجه منفی شرم، آن حالت انفعال نفس و به‌معنای کمرویی است؛ اما حیا حالت فعال ومثبت نفس است که انسان بر قوای خود تسلط دارد.
6. از جهت ارادی بودن: خجالت، شرم اضطراری و غیر اردای؛ اما حیا شرم اختیاری است.

خجالت و شرم

1. از جهت کیفیت: شرم، احساس شدید و عمیق است؛ اما خجالت و‌ خجل، آن احساس گذرا، ناگهانی و دارای أثر موقت که با نشانه‌هایی همچون سرخ‌شدن چهره آشکار شده و زود از بین می رود.
2. احساس شرم در تنهایی تجربه می شود، اما احساس خجالت در یک موقعیت اجتماعی.
3. احسا شرم معمولا در موردهنجارهای اخلاقی پیدا می‌شود؛ اما احساس خجالت در اثر خود ارزیابی منفی یا خطای اجتماعی.
4. از جهت عام و خاص بودن: شرم شامل وجه مثبت و منفی؛ اما خجالت آن‌‌وجه منفی شرم است که با ویژگی‌هایی همچون اعتماد به‌نفس پایین، ناکامی در امور اجتماعی و ناتوانی از حضور در جمع شناخته می‌شود.
5. از جهت زمان: شرم ممکن است قبل یا بعد از عمل شرم‌آور رخ دهد؛ اما خجالت تنها بعد از انجام عمل ظاهر می‌شود.
6. از جهت عامل: عامل بروز شرم، می‌تواند بیرونی یا درونی باشد ولی عامل خجالت، تنها بیرونی و دیگران است.

خجالت با شرم برخی هم کار برد آن را یک خطای همگانی بر شمرده است. ص9537 لغت نامه دهخدا ج6.