پرچم ایران

پرچم ایران؛ پارچه یا کاغذ یا پوست متشکل از چند رنگ سبز، سفید، قرمز و نشان الله در وسط رنگ سفید، نشان دهنده اسلامیت، صلح وملیّت ایرانیان.

معرفی پرچم ایران

پرچم ایران به شکل مستطیل و از سه رنگ افقی سبز، سفید و قرمز تشکیل شده است. این پرچم در دوره‌های مختلف تاریخی، بسته به نظام‌های سیاسی حاکم، دارای نشان‌های متفاوتی بوده و برای مدتی از نقش شیر و خورشید استفاده می‌شد یا بدون نشان بود. پرچم کنونی پس از انقلاب ۱۳۵۷ش به رسمیت رسید و در مرکز نوار سفید آن نشان جمهوری اسلامی ایران، متشکل از نماد «الله»، قرار دارد. همچنین عبارت «الله‌اکبر» به‌صورت تکرار ۲۲ بار در حاشیهٔ نوارهای سبز و قرمز نقش بسته که به روز ۲۲ بهمن اشاره دارد. این پرچم با نسبت ۴ به ۷، به طراحی حمید ندیمی، در ۱۵ تیر ۱۳۵۹ش رسمیت یافت.

تاریخچه پرچم ایران

ایران باستان

پرچم در ایران با دگرگونی سلسله‌ها و نظام‌های سیاسی تغییر یافته و این تغییرات گاه بازتاب‌دهندهٔ باورها و نمادپردازی‌های حکومت‌ها و گاه حاصل تحولات فرهنگی جامعه بوده است. دربارهٔ نخستین پرچم ایران باستان دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛ برخی منابع از نقش گاوی بالدار بر درفش‌های پیشاهخامنشی یاد کرده‌اند و برخی دیگر از جایگزینی پرنده‌ای شکاری، که در برخی منابع شهباز نامیده شده، در دورهٔ کوروش سخن گفته‌اند. در منابع مربوط به دورهٔ هخامنشی، به پرچمی سفید با نقش عقابی زرین منسوب به کوروش بزرگ اشاره شده که بر نیزه‌ای بلند نصب می‌شد؛ نمادی که در توصیف پرچم اردشیر هخامنشی نیز دیده می‌شود. با این حال، درفش کاویانی شناخته‌شده‌ترین و نماد پرچم در ایران کهن به‌شمار می‌رود و جایگاهی برجسته در سنت تاریخی و حافظهٔ فرهنگی ایرانیان دارد. بر پایهٔ روایت‌های اسطوره‌ای شاهنامه و تحلیل برخی متون، کاوه پیش‌بند چرمی خود را بر سر نیزه‌ای افراشت و آن به نمادی برای گردآمدن مردم و شکست ضحاک بدل شد. پس از به پادشاهی رسیدن فریدون، این پیش‌بند با پارچه‌های رنگین و جواهر آراسته شد و درفش کاویانی نام گرفت. درفش کاویانی، که رنگ زرد، سرخ و بنفش داشت و فاقد نقش مشخص بود، در گذر زمان از یک نماد اساطیری فراتر رفت و در دوره‌های تاریخی، به‌ویژه در عصر هخامنشی و ساسانی، به‌عنوان پرچم ملی و نظامی ایران شناخته شد. این درفش معمولاً از پوست جانوران ساخته می‌شد و هر پادشاه با افزودن زیورها، آن را پرشکوه‌تر می‌کرد.

پس از ظهور اسلام در ایران

پس از فتح ایران به‌دست اعراب مسلمان، تا حدود دو قرن پرچم واحدی برای ایران وجود نداشت و هر منطقه از نشانه‌های محلی استفاده می‌کرد. در برخی نواحی، پرچم‌هایی با رنگ‌های تیره یا سرخ رایج بود و به‌دلیل پرهیزهای دینی، از نقش‌پردازی بر روی پرچم‌ها استفاده نمی‌شد. در دورهٔ غزنویان، برای نخستین بار نقش ماه بر زمینهٔ سیاه پرچم‌ها افزوده شد و اندکی بعد، با فرمان سلطان مسعود، نقش شیر جایگزین آن گردید. از آن زمان، تصویر شیر به‌عنوان نمادی پایدار بر پرچم‌های ایران باقی ماند. در دوران سلجوقیان و خوارزمشاهیان، نقش خورشید نیز به پشت شیر افزوده شد و نشان شیر و خورشید شکل گرفت. این نماد در تفسیرهای مختلف نمایانگر پیوند میان قدرت، شکوه خورشید و نماد برج اسد دانسته شده و همچنین به باور برخی پژوهشگران، از باورهای آیین مهرپرستی در ایران باستان تأثیر پذیرفته‌است.

دوران صفویه

در دورهٔ صفوی، رنگ غالب پرچم ایران سبز بود. در آغاز این سلسله، شاه اسماعیل اول از پرچمی سبز با نقش ماه استفاده می‌کرد و شاه تهماسب اول نیز به‌جای شیر و خورشید، نماد برج حمل؛ گوسفند را بر پرچم‌ها و سکه‌ها نشاند. در ادامهٔ دورهٔ صفوی، نقش شیر و خورشید به‌صورت زرددوزی بر پرچم‌های سبز تثبیت شد، هرچند حالت و ترکیب این نقش در نمونه‌های مختلف یکسان نبود. در این دوره، پرچم‌ها اغلب سه‌گوش و گاه با نمادهای مذهبی همچون برخی آیات قرآن و یا شمشیر ذوالقار امام علی همراه بودند.

برخی پژوهشگران، شهرت امام علی به لقب شیر خدا را در انتخاب علامت شیر برای پرچم حکومت شیعه‌مذهب صفوی، اثرگذار دانسته‌اند. خورشید نیز به‌عنوان مظهر فرّ ایزدی، نمادی از نور الهی امامان شیعه دانسته شده و در پرچم حکومت صفوی استفاده شد تا مشروعیت سیاسی را با انتساب به آموزه‌های مذهبی، ایجاد کند.

دوران افشاریه

در عهد نادرشاه، تغییرات مهمی در پرچم‌های ایران پدید آمد. درفش‌های سلطنتی معمولاً از پارچه‌های سرخ و زرد با نقش شیر و خورشید ساخته می‌شد و درفش‌های ملی و نظامی برای نخستین بار به‌صورت سه‌رنگ سبز، سفید و سرخ درآمدند. نقش شیر و خورشید در این دوره به‌صورت منسجم‌تری به‌کار رفت. پرچم‌های سه‌رنگ نادری به‌عنوان پیش‌زمینهٔ پرچم کنونی ایران شناخته می‌شوند، هرچند شکل آن‌ها هنوز سه‌گوش بود.

دوران قاجاریه

در آغاز دورهٔ قاجار، شکل پرچم از سه‌گوش به چهارگوش تغییر یافت و رنگ سرخ به‌عنوان زمینهٔ اصلی به‌کار رفت. در این دوره، نقش شیر و خورشید با افزودن شمشیر در دست شیر تثبیت شد. در زمان فتحعلی‌شاه، استفاده از پرچم‌های گوناگون برای امور نظامی، سیاسی و دیپلماتیک رواج یافت و به‌تدریج ترکیب رنگ‌های سبز، سفید و سرخ دوباره مطرح شد. در دورهٔ محمدشاه، برای نخستین بار تاجی بر بالای خورشید افزوده شد. در زمان صدارت امیرکبیر، الگوی پرچم ایران سامان منسجم‌تری یافت. وی با الهام از پرچم‌های دورهٔ نادرشاه، پرچمی مستطیل‌شکل با زمینهٔ سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین تعیین کرد و نشان شیر و خورشیدِ شمشیر به‌دست را در میانه قرار داد. این طرح، از نظر رنگ‌بندی و ساختار، مبنای اصلی شکل‌گیری پرچم امروزی ایران به‌شمار می‌رود.

با پیروزی نهضت مشروطه و تشکیل مجلس شورای ملی، پرچم ایران به‌طور رسمی با سه رنگ سبز، سفید و سرخ و نشان شیر و خورشید در اصل پنجم متمم قانون اساسی تثبیت شد. در توضیح نمادها، رنگ سفید به‌عنوان رنگ مورد علاقه زرتشتیان و نشانهٔ صلح، صفا و پاکدامنی، رنگ سبز به‌عنوان نماد اسلام و رنگ سرخ به‌عنوان نشانهٔ شجاعت و خون شهیدان تفسیر شد. شیر به‌طور هم‌زمان به برج اسد، نماد مردادماه برابر با پیروزی مشروطیت بود و در خوانش دینی به امام علی و لقب اسدالله او اشاره داشت. در مذاکرات مجلس شورای ملی عنوان شد که از آنجا که مشروطیت در مردادماه به پیروزی رسید، زمانی که خورشید در اوج تابندگی و گرما قرار دارد، نماد خورشید به‌عنوان نشانه‌ای از پیروزی، روشنی و نقطهٔ اوج در پرچم ایران قرار گرفت. در نهایت، ترتیب سبز در بالا، سفید در میانه و سرخ در پایین پذیرفته شد و پرچم مستطیل‌شکل، به‌عنوان نماد رسمی دولت مشروطه و استقلال ایران به کار رفت.

دورهٔ پهلوی:

در دوره پهلوی ساختار اصلی پرچم، یعنی همان سه رنگ سبز و سفید و قرمز با حضور شیر و خورشید حفظ شد، اما با چند تفاوت. اول اینکه نشان شیر و خورشید کوچک‌تر شدند، دوم اینکه شیر چهره مردانه‌تری به خود گرفت و واقع‌گرایانه‌تر شد، و سوم اینکه چهره زنانه خورشید نیز حذف شد و خورشید بدون صورت طراحی شد. علاوه بر این، طرح و تناسب پرچم به‌صورت دقیق‌تر در قانون اساسی و اسناد رسمی تنظیم شد.

بر اساس منابع تاریخی، مدتی از دوره محمدرضا پهلوی، ایران دارای سه پرچم رسمی بوده است:

• پرچم ملی که فقط دارای سه قسمت مساوی به رنگ سبز،سفید و سرخ بود؛
• پرچم دولتی که تنها تفاوت آن با پرچم ملی در نقش شیر و خورشید آن بود و مخصوص ادارات و دستگاه های دولتی و روابط خارجی بود؛
• پرچم سلطنتی که به رنگ آبی آسمانی بوده و در گوشه سمت چپ آن تاج پهلوی نقش شده بود.

پرچم جمهوری اسلامی ایران

پس از انقلاب اسلامی، امام خمینی دستور تغییر آرم پرچم ایران را صادر کرد و نشان شیر و خورشید از پرچم ایران حذف شد. در سال ۱۳۵۸ش، هم‌زمان با تصویب قانون اساسی جدید، پرچم رسمی جمهوری اسلامی ایران تعیین شد. این پرچم که توسط حمید ندیمی طراحی شده، از سه رنگ سبز، سفید و سرخ به‌صورت افقی تشکیل شده و نشان رسمی جمهوری اسلامی ایران در میانهٔ آن، به رنگ قرمز، ترکیبی نمادین از واژهٔ الله و نمایشگر گل لاله است و به مفاهیم توحید و شهادت اشاره دارد. در حاشیهٔ نوار سفید، عبارت الله‌اکبر به خط بنایی یازده بار در بالا و یازده بار در پایین تکرار شده است که در مجموع به عدد ۲۲، اشاره‌ای نمادین به بیست‌ودوم بهمن و روز پیروزی انقلاب دارد. رنگ سبز نماد اسلام، رنگ سفید نشانهٔ صلح و پاکی، و رنگ سرخ نماد ایثار و خون شهیدان تفسیر می‌شود. این ترکیب و اجزای نمادین آن، از سال ۱۳۵۸ تاکنون به‌عنوان پرچم رسمی جمهوری اسلامی ایران به کار می‌رود.

اهمیت و جایگاه پرچم ایران

منابع

• افشار، ایرج، «تازه‌ها و پاره‌های ایران‌شناسی»، بخارا، تهران، س۵، شماره ۳۲–۳۴، ۱۳۸۲ش.
• ببری دیزج، مهربان، «انواع بیرق و کاربردهای آن در نتایج یک پژوهش عهد ناصری»، پیام بهارستان، تهران، س۲، شماره ۵، ۱۳۸۸ش.
• بهار، مهری، «تحلیل مردم‌شناختی نمادها در عزداری عاشورای حسینی»، همایش بین‌المللی محرم و فرهنگ مردم، به‌کوشش پژوهشکدهٔ مردم‌شناسی، تهران، ۱۳۸۳ش.
• بهمن‌بیگی، محمد، عرف و عادت در عشایر فارس، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۲۴ش.
• حائری، علی، روزشمار شمسی، قم، دفتر عقل، ۱۳۸۶ش.
• خالقی مطلق، جلال، شاهنامه خالقی مطلق، تهران، سخن، ۱۳۹۳ش.
• خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، ۱۳۸۹ش.
• خوارزمی، محمدبن حمد، مفاتیح‌العلوم، بیروت، دارالمناهل، ۱۴۲۸ق.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• ذکاء، یحیی، «تاریخچهٔ تغییرات و تحولات درفش و علامت دولت ایران از آغاز سدهٔ سیزدهم هجری قمری تا امروز (۳)»، نشریه هنر و مردم، تهران، شماره ۳۴، ۱۳۴۴ش.
• ذکاء، یحیی، «تاریخچة تغییرات و تحولات درفش و علامت دولت ایران از آغاز سدة سیزدهم هجری قمری تا امروز»، نشریه هنر و مردم، شماره ۳۸، آذر ۱۳۴۴ش.
• طبری، محمدبن جریر، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر، ۱۳۶۲ش.
• عمید، حسن، فرهنگ عمید، تهران، امیرکبیر، ۱۳۹۰ش.
• فردوسی، ابوالقاسم، شاهنامه، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۵ تیر ۱۴۰۱ش.
• قزوینی، عبدالجلیل، نقض، تهران، چاپ جلال‌الدین محدث ارموی، ۱۳۵۸ش.
• کسروی، احمد، شیخ صفی و تبارش، تهران، ۱۳۲۳ش.
• محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، معروف، ۱۳۹۱ش.
• مسعودی، علی‌بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، ۱۴۰۹ق.
• نوربخش، حسین، بندرلنگه در ساحل خلیج فارس، بندرعباس، اداره کل فرهنگ و هنر استان هرمزگان، ۱۳۵۸ش.
• نیّر نوری، حمید، «ذیلی بر سلسله مقالات: تاریخچه تغییرات و تحوّلات درفش و علامت ایران از آغاز سده سیزدهم هجری قمری تا امروز»، هنر و مردم، ش۷۷–۷۸، ۱۳۴۷–۱۳۴۸ش.
• وندیداد، ترجمه و تحقیق هاشم رضی، تهران، فکر روز، ۱۳۷۶ش.
• یشتها، ترجمهٔ ابراهیم پورداود، تهران، طهوری، ۱۳۴۷ش.