تجزیه ایران
تجزیه ایران؛ پروژهای استعماری با هدف فروپاشی یکپارچگی ملی و تقسیم جغرافیایی ایران به واحدهای کوچک قومی.
تجزیه ایران بهعنوان پروژهای استعماری، همواره یکی از راهبردهای قدرتهای خارجی برای تضعیف اقتدار سیاسی و فروپاشی یکپارچگی سرزمینی این کشور بوده است. از دوران قاجار و تحمیل قراردادهای نابرابر، تا دوره پهلوی و جدایی بخشهایی از خاک ایران، و سپس طرحهای آشکار و پنهان پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مسئلۀ تجزیه همواره در پیوند با ضعف حکومت مرکزی، مداخلات بیگانگان و سوءاستفاده از تنوع قومی و جغرافیایی ایران دنبال شده است. روند تجزیه سرزمین ایران، بررسی موانع اجتماعی و فرهنگی در برابر آن، و تحلیل عوامل و اقدامات تجزیهطلبانه بهویژه در دوران معاصر، نشان میدهد که چگونه این پروژه علیرغم تداوم و بازتولید در قالبهای جدید، بهواسطۀ انسجام ملی و مقاومت ملت ایران ناکام مانده است.
تاریخچۀ تجزیۀ ایران
ایران کنونی تنها بخش کوچکی از سرزمین پهناوری است که در تاریخ با نام ایران بزرگ شناخته میشد. در دورۀ قاجار، بر اثر بیکفایتی پادشاهان و دسیسههای بیگانه، حدود ۳٫۵ میلیون کیلومتر مربع از خاک ایران، شامل مناطقی در قفقاز، ورارود (ماوراءالنهر) ، افغانستان و بخشهایی از بلوچستان جدا شد. همچنین بر اساس قرارداد ۱۹۰۷، بریتانیا و روسیۀ تزاری ایران را به مناطق نفوذ خود تقسیم کردند.[۱] در دورۀ پهلوی نیز بخشهایی نظیر بحرین، کوه آرارات کوچک و دهکدۀ فیروزه از ایران جدا شدند.[۲] پس از جنگ جهانی دوم، جیمز برنز، وزیر خارجۀ وقت آمریکا، طرحی برای تجزیۀ ایران به هفت کشور بر پایۀ قومیتها ارائه داد که با آغاز جنگ سرد ناکام ماند.[۳]
| نام معاهده / امتیاز | تاریخ انعقاد | طرفین درگیر | موضوع و مفاد اصلی | وضعیت نهایی / پیامد |
|---|---|---|---|---|
| صلح زهاب | ۱۶۳۹ م. / ۱۰۴۹ ق. | ایران و عثمانی | تعیین مرزها؛ واگذاری بغداد و بصره به امپراتوری عثمانی. | اجرایی شد. |
| ارزروم اول | ۱۸۲۱ م. / ۱۲۳۷ ق. | ایران و عثمانی | بازگشت به مرزهای سابق، عدم مداخله در امور یکدیگر. | اجرایی شد. |
| ارزروم دوم | ۱۸۴۷ م. / ۱۲۶۳ ق. | ایران و عثمانی | چشمپوشی ایران از سلیمانیه و غرب زهاب؛ رسمیت حق کشتیرانی ایران در اروندرود. | پایه مرزبندیهای بعدی شد. |
| قرارداد رویتر | ۱۸۸۲ م. | دولت قاجار و جولیوس رویتر | انحصار ۷۰ ساله ساخت راهآهن، سد، معادن، جنگلها و گمرکات. | لغو در سال ۱۲۹۰ ق. در پی مخالفت علما. |
| امتیاز تنباکو (رژی) | ۱۸۹۲ م. / ۱۳۰۷ ق. | دولت قاجار و ماژور تالبوت | انحصار ۵۰ ساله خرید و فروش توتون و تنباکوی ایران. | لغو در سال ۱۳۰۹ ق. با فتوای تحریم. |
| پروتکل اسلامبول | ۱۹۱۳ م. / ۱۳۳۱ ق. | ایران، عثمانی، روس، انگلیس | تعیین مرز توسط روس و انگلیس؛ حاکمیت عثمانی بر اروندرود. | مبنای اختلافات بعدی قرار گرفت. |
| عهدنامه مرزی | ۱۹۳۷ م. / ۱۳۱۶ ش. | ایران و عراق | تعیین مرز آبی اروندرود بر اساس خط تالوگ برای نخستین بار. | توسط دولتهای بعدی عراق نقض شد. |
| قرارداد الجزایر | ۱۹۷۵ م. / ۱۳۵۴ ش. | ایران و عراق | تثبیت مرز زمینی و مرز آبی اروندرود بر اساس خط تالوگ. | لغو یکطرفه توسط عراق در ۱۹۸۰؛ پذیرش مجدد پس از جنگ. |
| رویداد تاریخی / بحران | بازه زمانی | مقامات سیاسی وقت | چهره مذهبی شاخص | کنش تاریخی و نتیجه |
|---|---|---|---|---|
| جنگهای ایران و روس | آغاز: ۱۸۰۳ م. | عباسمیرزا / فتحعلیشاه | شیخ جعفر کاشفالغطاء | صدور فتوای جهاد علیه متجاوزین روس، تالیف کتاب «کشفالغطاء» جهت ترغیب پادشاه به دفاع. |
| بحران تجزیه هرات | ۱۸۳۸ م. / ۱۲۵۴ ق. | محمدشاه قاجار | آیتالله شفتی | ارسال پاسخ قاطع به سفیر انگلیس، تایید فقهی و عقلی لشکرکشی برای حفظ هرات. |
| بحران قرارداد رویتر | ۱۲۹۰ ق. | ناصرالدینشاه / میرزاحسینخان | حاج ملاعلی کنی | تهدید پادشاه به برخورد در صورت عدم عزل صدراعظم؛ منجر به عزل وی و لغو قرارداد. |
| جنبش تحریم تنباکو | ۱۳۰۹ ق. | ناصرالدینشاه / امینالسلطان | میرزای شیرازی | صدور فتوای تاریخی تحریم استعمال دخانیات؛ منجر به عقبنشینی دربار و لغو قرارداد رژی. |
| اشغال عراق در جنگ جهانی اول | پس از فروپاشی عثمانی | حکومتهای محلی | میرزا تقی شیرازی / سیدمحمدکاظم یزدی | صدور فتوای جهاد علیه اشغالگران انگلیسی توسط مراجع ایرانی مقیم عراق. |
| حوزه جغرافیایی | مناطق و نواحی جداشده | مساحت از دسترفته (کیلومتر مربع) | عامل جدایی / معاهده مربوطه |
|---|---|---|---|
| حوزه قفقاز | آران، شروان، ارمنستان، گرجستان، داغستان، چچن و اینگوش | ۲۶۳,۷۰۰ | معاهدات گلستان و ترکمانچای با امپراتوری روسیه |
| حوزه ورارود (ماوراءالنهر) | ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان، بخشهایی از قزاقستان و قرقیزستان | ۱,۲۲۶,۵۰۰ | پیمان آخال با امپراتوری روسیه |
| حوزه ایران شرقی | هرات، افغانستان و بخشهایی از مکران و بلوچستان | ۹۷۵,۲۲۵ | پیمان پاریس و مداخلات بریتانیا |
| حوزه جنوب خلیج فارس | امارات، بحرین، قطر و عمان | ۴۰۵,۲۸۷ | مداخلات و سیاستهای بریتانیا |
| شاخص / عنوان | دادههای آماری | توضیحات تکمیلی |
|---|---|---|
| غرامت جنگ ایران و عراق | ۱,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ دلار | برآورد هزار میلیارد دلاری؛ سهم سرانه هر شهروند ایرانی معادل ۱۴,۰۰۰ دلار تخمین زده شده است. |
| تلفات انسانی جنگ ۸ ساله | ۱,۰۰۰,۰۰۰ نفر | مجموع تلفات ایران شامل بیش از ۶۰۰,۰۰۰ شهید، دهها هزار جانباز و ۵۰,۰۰۰ مجروح شیمیایی. |
| ذخایر نفتی عراق | ۲۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ بشکه | در بررسیهای حقوقی به عنوان منبعی برای پرداخت غرامت به ایران پیشنهاد شده است. |
| بدهیهای اعلامی عراق | ۵۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ دلار | شامل بدهی به عربستان، کویت و روسیه؛ عراق غرامت ایران را در این آمار رسمی لحاظ نکرده است. |
| غرامت کویت از عراق | بیش از ۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ دلار | با کسر سالانه ۵ درصد از درآمدهای نفتی عراق تحت نظارت سازمان ملل متحد پرداخت میشود. |
| مقابر سادات در ایران | بیش از ۸,۰۰۰ مقبره | به عنوان شاخصی برای پیوند تاریخی، فرهنگی و مذهبی جامعه ایرانی ثبت شده است. |
| جزایر سهگانه | ۳ جزیره ثابت | بوم موسی، تمب بزرگ و تمب کوچک (تنب مار با وسعت ۲ کیلومتر مربع)؛ اعاده حاکمیت در سال ۱۹۷۱ میلادی. |
موانع تجزیه ایران
انسجام ملی و بافت درهمتنیدۀ جامعۀ ایرانی از مهمترین موانع در برابر طرحهای تجزیهطلبانه بهشمار میآیند. اقوام گوناگون ایرانی طی قرنها در کنار یکدیگر زیسته و از طریق پیوندهای فرهنگی و ازدواجهای بینقومی، جامعهای یکپارچه ساختهاند که تفکیک آن ناممکن است.[۴] افزون بر این پیوندهای عمیق معنوی و مذهبی، بهویژه محبت به اهلبیت، روحی واحد را در کالبد ملت ایران دمیده است.[۵] حضور علمای آگاه و اقتدار حکومت مرکزی نیز در طول تاریخ بهعنوان سدی در برابر نفوذ بیگانگان و حفظ تمامیت ارضی عمل کرده است.[۶]
عوامل تجزیه ایران
ضعف حکومت مرکزی همواره عامل اصلی در عملیشدن نقشههای تجزیهطلبانۀ قدرتهای جهانی بوده است؛ هرگاه حکومت مرکزی دچار سستی شده، بخشی از خاک ایران بهیغما رفته است.[۷] ایجاد احساس تبعیض قومیتی از طریق عملیات روانی و رسانهای، از دیگر عوامل زمینهساز تجزیه بهشمار میروند.[۸] افزون بر این، تحریمهای اقتصادی و فشارهای معیشتی نیز بهعنوان ابزاری برای ایجاد شکاف میان ملت و حاکمیت و فرسودهکردن انسجام داخلی مورد استفاده قرار میگیرند.[۹]
اقدامات تجزیهطلبانه پس از پیروزی انقلاب اسلامی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، موضوع تجزیهطلبی بهعنوان یکی از محورهای فشار و بیثباتسازی کشور از سوی بازیگران خارجی و گروههای مسلح داخلی مطرح شد. در این دوره، در برخی مناطق مرزی از جمله کردستان، خوزستان، ترکمنصحرا و بلوچستان، گروهها و جریانهایی با گرایشهای قومی، ایدئولوژیک یا مسلحانه فعال شدند که بعضاً از حمایت یا بهرهبرداری قدرتهای خارجی برخوردار بودند.[۱۰] در خوزستان، ایجاد سازمان خلق عرب بخشهایی از این توطئه بود.[۱۱] این تحرکات در فضایی شکل گرفت که حکومت مرکزی در حال تثبیت ساختارهای جدید سیاسی و امنیتی بود. درگیریهای مسلحانه، تصرف پادگانها، طرح مطالبات خودمختاری یا جدایی و شکلگیری گروههای سازمانیافته، از جلوههای این دوره بهشمار میآید. با این حال، این جریانها در نهایت با استقرار حاکمیت مرکزی، مداخله نهادهای امنیتی و نظامی، و نیز عدم همراهی گسترده بدنه اجتماعی اقوام ایرانی، به اهداف تجزیهطلبانه خود دست نیافتند و تمامیت ارضی ایران حفظ شد.[۱۲] تهاجم صدام به ایران نیز ادامۀ همین پروژۀ بزرگ بود که با هدف جداسازی خوزستان و فروپاشی نظام صورت گرفت، اما با مقاومت همهجانبۀ ملت ناکام ماند.[۱۳]
نقشههای دشمنان در سالهای اخیر
در سالهای اخیر، اندیشکدههای آمریکایی و صهیونیستی راهبرد تجزیۀ ایران را با شدت بیشتری پیگیری میکنند. دشمنان تلاش کردند در جریان اغتشاشات، با تمرکز بر تنوع قومیتی ایران جبههای علیه یکپارچگی ایران بگشایند.[۱۴]
همزمان با جنگ میان ایران و محور آمریکا و اسرائیل در اسفند ماه ۱۴۰۴ش، شاهد فعال شدن مجدد گروههای تجزیهطلب در مناطق مرزی ایران هستیم. این گروهها که گفته میشود از حمایت سرویسهای اطلاعاتی خارجی، بهویژه موساد، برخوردارند، با اعلام تشکیل ائتلافهایی جدید، اهداف خود را سرنگونی جمهوری اسلامی و تجزیه ایران اعلام کردهاند. این تحرکات در چارچوب استراتژی گستردهتر آمریکا و اسرائیل برای تضعیف قدرتهای منطقهای و تحقق پروژه خاورمیانه بزرگ تفسیر میشود.[۱۵]
گروهکهای تجزیهطلب کرد، بلوچ و سایرین، با بهرهگیری از حمایتهای خارجی، در پی اجرای سناریویی هستند که هدف آن نه تنها براندازی حکومت، بلکه تقسیم ایران به مناطق قومی تحت نفوذ قدرتهای خارجی است. با وجود تلاش برای نمایش اتحاد، سابقه خشونت و جنایت این گروهها، از جمله کشتار مردم بیگناه در سالهای گذشته و حمایت علنی آنها از حملات اسرائیل، نشان میدهد که اقدامات آنها در راستای منافع ملی ایران نیست، بلکه تکرار الگوی شکستخوردهای است که با هوشیاری نیروهای امنیتی و اطلاعاتی کشور و ضربات موشکی به مقرهایشان در خارج مرزها، ناکام خواهد ماند.[۱۶]
پانویس
- ↑ میرسنجری، «سرزمینهای جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وبسایت تابناک.
- ↑ نقدیپور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وبسایت نورنیوز.
- ↑ «نقشه ۷ تکه «تجزیه ایران» کار کی بود؟!»، وبسایت جهان نیوز.
- ↑ هوشنگی، «چرا مخالفان جمهوری اسلامی هم با تجزیه ایران مخالفند؟»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ ولایتی، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وبسایت روزنامه فرهیختگان.
- ↑ ولایتی، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وبسایت روزنامه فرهیختگان.
- ↑ نقدیپور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وبسایت نورنیوز.
- ↑ رنجبر درخشیلر، «بازی با آتش تجزیه؛ تفنن نیست! »، پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز.
- ↑ نقدیپور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وبسایت نورنیوز.
- ↑ صلاح، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
- ↑ «تجزیه طلبی زیر عبای استعمار»، وبسایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ صلاح، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
- ↑ نقدیپور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وبسایت نورنیوز.
- ↑ «پیشنهاد اندیشکده آمریکایی برای تجزیه ایران»، خبرگزاری فارس.
- ↑ یوسفی، ««تجزیه ایران» پیشنیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وبسایت جوان آنلاین.
- ↑ یوسفی، ««تجزیه ایران» پیشنیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وبسایت جوان آنلاین.