امداد غیبی

امدادهای غیبی؛ سنت یاری پنهانی در باورهای دینی.

امدادهای غیبی به مجموعه یاری‌ها و حمایت‌های پنهانی اطلاق می‌شود که بر اساس باورهای اسلامی، از سوی خداوند و به دور از اسباب عادی و مشهود، نصیب بندگانی می‌گردد که در مسیر حق گام برمی‌دارند. در منابع دینی، از این پدیده به‌عنوان یکی از سنت‌های الهی یاد شده است که در شرایط سخت و بحرانی تجلی می‌یابد. از دیدگاه پژوهشگران مسلمان، این امدادها نه به‌معنای نفی تلاش انسانی، بلکه به‌منزله تکیه‌گاهی معنوی است که به انسان قدرت عبور از دشوارترین پیچ‌های تاریخی را می‌بخشد. تجربه هشت سال دفاع مقدس در ایران، نمونه‌ای از باور به این امدادها در دوران معاصر است که در خاطرات و روایت‌های رزمندگان بازتاب یافته است.

مفهوم‌شناسی

امدادهای غیبی در منظومۀ فکری و اعتقادی اسلام، به حمایت‌های ویژه‌ای اطلاق می‌شود که از سوی خداوند در شرایط حساس و بحرانی، فراتر از اسباب مادی و علل ظاهری، شامل حال مؤمنان و مجاهدان راه حق می‌شود. پژوهشگران حوزۀ علوم قرآنی در بررسی واژه‌شناسی «امدادهای غیبی» بر این باورند که این مفهوم ریشه در ژرفای معنایی دو واژۀ «امداد» و «غیب» دارد. به گزارش منابع لغوی، «امداد» از ریشه «مَدّ» به‌معنای کشیدن، امتداد بخشیدن و پیوستن چیزی به چیز دیگر است که در کاربرد قرآنی آن، گاه معنایی مثبت و در رابطه با یاری‌رسانی به مؤمنان یافت می‌شود. از سوی دیگر، «غیب» به‌معنای هر امر پنهان از حواس ظاهری است و در مقابل «شهادت» قرار می‌گیرد. ترکیب این دو واژه، به‌مفهومی ژرف به‌نام سنت امداد غیبی انجامیده که از دیدگاه اندیشمندان، به‌معنای الطاف و دستگیری‌های خاص الهی است که بر اساس شایستگی‌های معنوی انسان و نه صرفاً قوانین عام طبیعت، نصیب بندگان مؤمن می‌شود. این سنت درباور مسلمانان که از صفت رحیمیۀ خداوند سرچشمه می‌گیرد، در شرایط ویژه و به تناسب لیاقت و صداقت انسان‌ها نازل می‌شود و گشایش‌هایی فراتر از اسباب عادی را به ارمغان می‌آورد. این باور، امید به یاری الهی را در دل مؤمنان زنده نگه می‌دارد و آنان را به تلاشی مضاعف در مسیر حق ترغیب می‌کند.

مبانی

مبنای فلسفی

فیلسوفان اسلامی بر این نکته تأکید دارند که انسان موجودی نیازمند آفریده شده است و از سوی انواع خطرات درونی و بیرونی تهدید می‌شود. از دیدگاه آنان، بیماری‌های جسمی و روحی و مشکلات پی‌درپی مانند فقر جنگ، هر یک به تنهایی برای نابودی او کافی است. از این رو، به باور پژوهشگران فلسفه، انسان در همه حالات به حامی و امدادگر نیاز دارد. اندیشمندان با طرح تقسیم وجود به واجب، ممکن و ممتنع، به قاعده‌ای استوار اشاره کرده‌اند: ممکن‌الوجود نه تنها در پیدایش خود، بلکه در ادامه و بقا نیز نیازمند علت است. مفسران فلسفه اسلامی این نیاز ذاتی را که از آن به «فقر وجودی» تعبیر می‌شود، پیوند ناگسستنی انسان با خالق خویش می‌دانند و بر این باورند که این حقیقت، ضرورت امداد الهی را در تمام لحظات زندگی اثبات می‌کند.

مبنای قرآنی

مفسران قرآن کریم بر این باورند که خداوند با صراحت بر حقیقت نیازمندی انسان به امداد الهی انگشت نهاده است. به اعتقاد آنها، آیاتی که انسان‌ها را نیازمند ذاتی خداوند معرفی می‌کند، گویای این معناست که فقر و احتیاج، ویژگی ذاتی انسان و بی‌نیازی مطلق، منحصر در پروردگار است. از دیدگاه آنان، هیچ موجودی جز خدا نمی‌تواند به انسان نیازمند کمک رساند، زیرا همه ممکن‌الوجودها خود نیازمند و محتاج‌اند. پژوهشگران علوم قرآنی تأکید دارند که این نیازمندی انسان به خدا، همیشگی است و تمامی اقسام فقر مادی و معنوی را در بر می‌گیرد. به باور ایشان، این حقیقت که انسان بالذات فقیر است و تنها خداوند غنی بالذات می‌تواند پاسخ‌گوی این نیاز بی‌پایان باشد، دریچه‌ای از امید را به روی انسان می‌گشاید و او را به منبع لایزال الهی پیوند می‌زند.

مبنای روایی

امدادهای غیبی در روایات دینی جایگاهی برجسته و تبیین‌کننده ابعاد گوناگون این سنت الهی دارد. برای مثال در کلام امام علی به گستردگی رحمت و امداد الهی اشاره شده است. محققان معتقدند در منابع روایی، میان دو نوع رحمت الهی تمایز نهاده شده است: رحمت رحمانی که شامل همه خلایق می‌شود و رحمت رحیمیه که ویژه مؤمنان و در پی شایستگی‌های آنان عطا می‌شود. به باور آنها، این دو همان امداد عام و خاص غیبی هستند. از این منظر، امدادهای غیبی از مصادیق رحمت رحیمیه پروردگار است که بر اساس صداقت، تقوا و لیاقت معنوی انسان‌ها نازل می‌شود و این حقیقت، نویدبخش آن است که مؤمنان در سایه ایمان و عمل صالح، از دستگیری‌های ویژۀ الهی در سخت‌ترین شرایط برخوردار خواهند شد.

مصادیق امدادهای غیبی

پژوهشگران علوم قرآنی به آیات متعددی اشاره کرده‌اند که به مصادیق گوناگون امدادهای غیبی اختصاص دارد. به گزارش منابع اسلامی، حدود ۴۰ آیه از قرآن به امدادهای غیبی در جنگ‌های صدر اسلام اختصاص یافته است. بر اساس مطالعات صورت‌گرفته، مهم‌ترین مصادیق این امدادها عبارتند از:

• یاری با فرشتگان در جنگ‌ها: در نخستین نبرد مسلمانان یعنی جنگ بدر، با وجود کاستی‌های فراوان در تعداد نفرات و تجهیزات، بر اساس آیات قرآن، خداوند با فرستادن فرشتگان به یاری آنان شتافت.
• ایجاد آرامش در قلب مؤمنان: از دیگر مصادیق امداد غیبی که در قرآن به آن اشاره شده، نزول «سکینه» یا آرامش بر دل‌های مؤمنان در شرایط سخت جنگی است.
• ایجاد رعب در دل دشمنان: بر اساس آموزه‌های قرآنی، یکی از امدادهای غیبی، افکندن ترس و وحشت در دل دشمنان است. این پدیده در غزوه بنی‌نضیر و دیگر جنگ‌های صدر اسلام گزارش شده است.
• فرستادن لشکر پرندگان: در جریان حمله ابرهه به کعبه، بر اساس آیات قرآن، لشکری از پرندگان برای دفع دشمنان فرستاده شد که از مصادیق امداد غیبی به شمار می‌رود.
• برهم زدن نقشه‌های دشمنان: در برخی آیات، خداوند خنثی‌سازی توطئه‌های دشمنان را به خود نسبت داده و آن را از سنت‌های الهی در یاری مؤمنان معرفی کرده است.
• بازداشتن از گناه: بر اساس تفسیر آیات قرآن، حضرت یوسف در شرایطی که همه زمینه‌های گناه فراهم بود، با امداد غیبی از آن رهایی یافت. در منابع اسلامی، این کمک ویژه پاسخی به شایستگی‌های آن حضرت معرفی شده است.
• تقویت دل: در داستان مادر حضرت موسی، هنگامی که نوزاد خود را به رود نیل سپرد، بر اساس آیات قرآن، خداوند دل وی را استحکام بخشید تا بتواند این حادثه بزرگ را تحمل کند. این تعبیر درباره اصحاب کهف نیز آمده است.
• الهام: در منابع اسلامی، الهام به‌عنوان یکی از مصادیق امداد غیبی معرفی شده است. برای نمونه، به مادر حضرت موسی در لحظات سخت الهام شد که فرزند خود را به دریا بیندازد و نترسد.
• شرح صدر: از دیدگاه مفسران اسلامی، توسعه ظرفیت معنوی انسان یا شرح صدر، از موهبت‌های بزرگ الهی است که به اولیای خدا در شرایط سخت عطا می‌شود.

نسبت امداد غیبی و تلاش انسان

پژوهشگران دینی رابطه میان تلاش انسان و امداد غیبی را از نوع رابطه مکمل و طولی می‌دانند، نه از نوع جانشینی. بر اساس باورهای اسلامی، خداوند در قرآن کریم سنت‌های حاکم بر هستی را بر پایه قانون علیت و اختیار انسان بنا نهاده است. آیاتی چون «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَیٰ» و «إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ» از دیدگاه مفسران، بیانگر آن است که امداد غیبی در پیِ تلاش و مجاهدت انسان حاصل می‌شود.

به باور اندیشمندان اسلامی، امداد غیبی هرگز به‌معنای نفی تلاش یا جایگزینی آن نیست، بلکه درست در بطن تلاش خود را نشان می‌دهد. برای نمونه، در جنگ بدر، مسلمانان با وجود کمبود امکانات، نهایت تلاش خود را به کار بستند و در این شرایط بود که بر اساس گزارش‌های قرآنی، فرشتگان برای یاری آنان فرستاده شدند.

مصادیق عینی در دوران معاصر

در باور عمومی جامعه ایران، جنگ تحمیلی هشت ساله عراق علیه ایران، عرصۀ ظهور امدادهای غیبی متعددی بوده است. این حوادث که در خاطرات و روایت‌های رزمندگان آن دوران ثبت شده، از دیدگاه مؤمنان، نشان‌دهندۀ تداوم سنت الهی در یاری انسان‌ها تا عصر حاضر تلقی می‌شود. برخی از این روایت‌ها که در منابع مختلف منتشر شده، عبارتند از:

• روایت نجات از میدان مین: در جریان محاصره سوسنگرد، گروهی از رزمندگان برای شناسایی مواضع دشمن رفته بودند. در بازگشت، راه را گم کرده و وارد منطقه‌ای ناشناخته و پر از مین شدند. بنا بر این روایت، ناگهان یکی از گاوهای پراکنده در منطقه، درست در جهت راهی که انتخاب کرده بودند به راه افتاد و روی مین رفت. رزمندگان که این رویداد را نشانه‌ای از یاری الهی تلقی کردند، مسیر خود را تغییر داده و از خطر مرگ حتمی نجات یافتند.
• روایت محافظت در محاصره: در عملیاتی در محور «سومار»، رزمنده‌ای به نام سید محمد در حین پیشروی با نیروهای دشمن بعثی درگیر می‌شود. بر اساس این روایت، یکی از همرزمانش از دو چشم نابینا می‌شود. آن‌ها در حالی که دشمن دور تا دورشان را گرفته بود، شروع به خواندن آیه «وَجَعَلنا مِن بَینَ اَیدیهِم...» می‌کنند و موفق می‌شوند از محاصره خارج شوند.
• روایت اعجاز در میدان نبرد: در عملیات کربلای ۵، یکی از رزمندگان خمپاره‌انداز آن‌قدر با یک قبضه خمپاره شلیک کرده بود که بدنه آن کاملاً قرمز شده بود. پس از شلیک یک گلوله، وقتی به پشت سر خود نگاه می‌کند، مشاهده می‌کند قبضه خمپاره سر جایش نیست. بعداً هنگام کندن جای سکوی خمپاره جدید، متوجه می‌شوند همان لوله خمپاره نیم متر به داخل زمین فرو رفته است.
• روایت هشدار غیبی: یکی از رزمندگان به نام رضا تعریف کرده است که دوستش اصرار کرده برای وضو گرفتن از سنگر خارج شوند. او با وجود خستگی، به اصرار دوست تن داده و همراه او بیرون آمده بود. هنوز چند قدم بیشتر نرفته بودند که صدای انفجاری آنان را به خود آورد و هنگام بازگشت، اثری از سنگرشان باقی نمانده بود.
• روایت پنهان ماندن از دید دشمن: چند شب قبل از یک حمله، نیروهای تخریبچی مشغول خنثی‌سازی میدان مین بودند که ناگهان به نیروهای گشتی دشمن برخورد کردند. بنا بر این روایت، آنها روی زمین دراز کشیدند و شروع به خواندن آیه «وَ جَعَلنا مِن بَینَ اَیدیهِم سَداً...» کردند. عراقی‌ها تا چند قدمی آنها آمدند، اما آنها را ندیدند و بدون اینکه متوجه شوند، بازگشتند.

شرایط تحقق از دیدگاه منابع دینی

بر اساس آموزه‌های اسلامی و پژوهش‌های صورت‌گرفته، تحقق امدادهای غیبی با شرایط و زمینه‌هایی همراه است که اندیشمندان دینی به آنها اشاره کرده‌اند:

ایمان و تقوا: در منابع اسلامی، ایمان و تقوا به‌عنوان زمینه‌ساز نزول برکات الهی معرفی شده است؛

اخلاص و توکل: از دیدگاه مفسران قرآن، رزمندگان صدر اسلام با اخلاص و توکل بر خداوند، زمینه را برای نزول امدادهای غیبی فراهم کردند؛

وحدت و همدلی: در آیات قرآن، اجتماع و اتحاد مؤمنان، زمینه‌ساز نزول امدادهای الهی معرفی شده است؛

صبر و استقامت: بر اساس آیات قرآن، صبر و تقوا شرط بهره‌مندی از یاری‌های ویژه الهی است.

نقش و پیامدهای باور به امدادهای غیبی

پژوهشگران علوم اجتماعی و دینی، تأثیر باور به امدادهای غیبی بر روحیه و رفتار انسان‌ها را مورد بررسی قرار داده‌اند. از دیدگاه آنان، این باور می‌تواند پیامدهای زیر را به دنبال داشته باشد:

تقویت روحیه امید: در شرایط دشوار، باور به امدادهای غیبی می‌تواند مانع از ناامیدی شود و به انسان قدرت مقاومت ببخشد.

کاهش ترس از دشمن: بر اساس وعده‌های قرآنی، خداوند ترس خود را در دل دشمنان و امنیت را در دل مؤمنان قرار می‌دهد که این امر به کاهش ترس از دشمن می‌انجامد.

ایجاد تعادل در موازنه قوا: از دیدگاه پژوهشگران، باور به امدادهای غیبی به جبهه حق قدرت مقاومت در برابر دشمنان مجهزتر را می‌دهد.

تقویت سرمایه معنوی: روایت امدادهای غیبی در تاریخ و زندگی مؤمنان، به‌عنوان سرمایه معنوی برای نسل‌های آینده عمل می‌کند.

امدادهای غیبی اجتماعی

بر اساس دیدگاه‌های اندیشمندان مسلمان، امدادهای غیبی تنها شامل افراد نمی‌شود، بلکه گاه جوامع و امت‌ها را در بر می‌گیرد. برای مثال مرتضی مطهری معتقد است که پیامبران بزرگ الهی در شرایطی ظهور کرده‌اند که جامعه بشریت سخت نیازمند وجود آنان بوده است. به تعبیر وی، آنان مانند دستی غیبی از آستین بیرون آمده و بشریت را نجات داده‌اند.

در نهج‌البلاغه نیز توصیفی از عصر بعثت پیامبر اسلام آمده که بیانگر شرایط دشوار آن دوره و ظهور پیامبر به‌عنوان منجی بشریت است. این توصیف از دیدگاه پژوهشگران، بیانگر نوعی امداد غیبی اجتماعی برای نجات انسان‌ها از تاریکی‌های جهل و گمراهی است.

از نگاه مفسران، هدایت مجاهدان در مسیر حق و یاری دین خدا، جوامع ایمانی را از انحراف و اضمحلال مصون داشته است. مرتضی مطهری، وحی را بزرگ‌ترین امداد غیبی اجتماعی می‌داند که برای هدایت کل بشریت نازل شده است. به باور وی، الهامات و اشراق‌های علمی که به انسان‌های پاک‌دل عطا می‌شود، در خدمت پیشرفت و تعالی جوامع قرار می‌گیرد. حتی نجات پرهیزکاران از مشکلات، در بسیاری از موارد، حفظ وجود عناصر صالح برای ادامه حیات جامعه ایمانی را در پی دارد. این نگاه، امدادهای غیبی را نه رویدادهایی فردی، بلکه سنت‌هایی اجتماعی برای هدایت و حفظ جوامع انسانی در مسیر حق معرفی می‌کند.

امداد غیبی در سیره امام خمینیۀ

امام خمینی امدادهای غیبی را سنت قطعی الهی می‌دانستند که در یاری بندگانی که در مسیر حق گام برمی‌دارند، تجلی می‌یابد. ایشان در دوران دفاع مقدس، با وجود محاسبات متعارف که ادامه جنگ را غیرممکن نشان می‌داد، بر اساس ایمان به وعده نصرت الهی، فرمان مقاومت صادر کردند و معتقد بودند خداوند کسانی را که دین او را یاری کنند، بی‌گمان یاری خواهد کرد. از نگاه ایشان، در همه جریان‌های انقلاب اسلامی، دست قدرت الهی حضور داشت و پیروزی‌ها صرفاً محصول توانمندی‌های مادی نبود. امام خمینی همراهی توده‌های مردم با انقلاب را نیز یکی از مصادیق امداد غیبی می‌خواندند که در پی صداقت و ایستادگی مبارزان نصیب آنان شد. ایشان بر این باور بودند که سنت نصرت الهی مختص صدر اسلام نیست، بلکه در عصر حاضر نیز شامل ملت‌هایی می‌شود که با اخلاص در مسیر حق مقاومت می‌کنند. از دیدگاه ایشان، ایستادگی مردم فلسطین و غزه و ناکامی قدرت‌های استکباری در برابر آنان، نمونه‌هایی از جاری بودن این سنت الهی در دوران معاصر است. به باور ایشان، جامعه‌ای که با اخلاص و ایستادگی در مسیر حق حرکت کند، از امدادهای غیبی بهره‌مند خواهد شد و هیچ قدرتی توان مقابله با آن را نخواهد داشت.

امداد غیبی در سیره سیدعلی خامنه‌ای

مدیریت جنگ و بحران‌های ملی

آیت‌الله خامنه‌ای در تبیین نقش امدادهای غیبی در هشت سال دفاع مقدس، بر چند نکته اساسی تأکید کرده‌اند. نخست آنکه امداد غیبی هرگز به معنای نفی تلاش و مجاهدت انسانی نیست، بلکه در بطن آن تحقق می‌یابد. به تعبیر ایشان، این انگیزه‌های الهی و معنوی بود که کمبودهای مادی رزمندگان را جبران کرد و به آنان قدرت مقاومت در برابر دشوارترین شرایط را بخشید.

دوم آنکه امداد غیبی در قالب گشایش‌های خارق‌العاده ظهور می‌یابد. از منظر ایشان، ماجرای آزادی اسیران ایرانی نمونه‌ای از این نصرت الهی است؛ در شرایطی که پیش‌بینی می‌شد مبادله اسرا تا سه دهه طول بکشد، ناگهان با تحولات منطقه‌ای و احساس نیاز دشمن به عقبه امن، اسیران بدون مذاکرات طولانی و به‌صورت گروهی آزاد شدند. این رویداد از نگاه ایشان تجلی روشن نصرت الهی بود.

سوم آنکه امداد غیبی به معنای معیت دائمی الهی با مؤمنان است. آیت‌الله خامنه‌ای با استناد به آیات قرآن و داستان حضرت موسی، معیت الهی را عامل پیروزی جبهه حق بر قدرت‌های ظاهری می‌دانند و معتقدند اگر جامعه بتواند این همراهی الهی را حفظ کند، هیچ قدرتی توان مقابله با آن را نخواهد داشت.

حیات سیاسی و اجتماعی ایران معاصر

از منظر آیت‌الله خامنه‌ای، امدادهای غیبی نه منحصر به دوران دفاع مقدس، بلکه جاری در تمامی عرصه‌های حیات سیاسی و اجتماعی ایران بوده است. به باور ایشان، در دوران مبارزه با رژیم طاغوت، با وجود نابرابری آشکار قدرت، صداقت و ایستادگی مبارزان زمینه‌ساز نصرت الهی شد و خداوند همراهی مردم را که خود از مصادیق امداد غیبی است، نصیب آنان کرد.

در تحلیل تحولات منطقه و مسئله فلسطین نیز از نگاه ایشان، نصرت الهی عامل تعیین‌کننده‌ای در پیروزی‌های جبهه مقاومت بوده است. ایستادگی غزه با وجود محاصره کامل، سقوط رژیم‌های وابسته، شکل‌گیری بیداری اسلامی در منطقه و افزایش انزوای بین‌المللی رژیم صهیونیستی، همگی از دیدگاه ایشان مصادیق نصرت الهی تلقی می‌شوند.

آیت‌الله خامنه‌ای با الهام از اندیشه امام خمینی، نقش خواص را در بهره‌مندی جامعه از امدادهای غیبی حیاتی می‌دانند. از نگاه ایشان، تحلیل واقعه کربلا نشان می‌دهد که اگر خواص جامعه در لحظه حساس، وظیفه خود را تشخیص داده و به موقع عمل کنند، تاریخ مسیر متفاوتی خواهد یافت و فجایعی چون کربلا تکرار نخواهد شد. به‌عبارتی، نصرت الهی مشروط به صداقت، ایستادگی و عمل به موقع خواص در صحنه‌های حساس است و جامعه‌ای که این شرایط را فراهم آورد، از امدادهای غیبی بهره‌مند خواهد شد.

امدادهای غیبی در فرهنگ عامه

در فرهنگ عامه جوامع اسلامی، باور به امدادهای غیبی و گشایش پس از سختی‌ها در قالب ضرب‌المثل‌های امیدبخش تجلی یافته است. در فرهنگ فارسی، این حکمت با تعبیر «پایان شب سیه سفید است» به روشن‌ترین شکل ممکن بیان شده و به انسان می‌آموزد که پس از تاریک‌ترین لحظات، روشنایی طلوع خواهد کرد. این امثال که ریشه در تجربۀ جمعی بشری و آموزه‌های دینی دارد، در دل مشکلات، چراغ امید را زنده نگه می‌دارد و یادآور می‌شود که گردش عالم بر پایه حکمت الهی، بیهوده نیست. درون‌مایۀ این امثال در نهج البلاغه نیز با این بیان «عند انتهاء الشدة تکون الفرج» است؛ یعنی آنگاه که سختی به اوج رسید، گشایش فرا می‌رسد.

منابع

قرآن کریم.

«امدادهاى غيبى: كمكهاى ويژه الهى»، پرتال جامع علوم و معارف قرآن، تاریخ درج مطلب: 31 فروردین 1381ش

«امدادهای غیبی در تکانه‌های اجتماعی »، وب‌سایت کیهان، تاریخ درج مطلب: 27 آبان 1401ش؛

«بررسی امداد غیبی در زندگی بشر از دیدگاه علامه طباطبایی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، 24 آبان 1399ش.

راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الالفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم، 1412ق.

رسمتی، میثم، «نگاهی به امدادهای غیبی در قرآن»، وب‌سایت روزنامۀ کیهان، تاریخ درج مطلب: 24 مهر 1398ش.

سبحانی، جعفر، منشور جاوید، قم، مؤسسه امام صادق، ١٣٧ش.

طباطبایی،سیدمحمدحسین، برگزیده المیزان، ترجمۀ سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، لوحه محفوظه، ١٣٨٤ش.

طباطبایی، سیدحمدحسین، نهایۀ الحکمه، قم، ناشر انتشارات اسلامی قم، ١٤١٦ق.

مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1386ش.

مطهری، مرتضی، امدادهای غیبی در زندگی بشر، تهران، صدرا، 1404ش.

مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، انتشارات معشر، ١٣٧٧ش.

مولایی‌نژاد، حبیب الله و سعیدی‌پور، سیما، «بررسی امداد غیبی در زندگی بشر از دیدگاه علامه طباطبایی»، مجلۀ آفاق علوم انسانی، شمارۀ 29، 1398ش.

ناصحی، محمدحسن، امدادهای غیبی از نگاه قرآن، قم، بوستان کتاب، 1387ش.

«نصرت الهی / وعده نصرت الهی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: 14 اسفند 1404ش.

نهج البلاغه، ترجمۀ محمد دشتی، تهران، پیام عدالت، 1392ش.

«5 روایت از امدادهای غیبی در جنگ تحمیلی»، وب‌سایت نوید شاهد، تاریخ درج مطلب: 2 آبان 1396ش.